Qazaqstanda eresekterdіń 56%-ynda artyq salmaq bar: mamandar semіzdіkpen kúres tásіlderіn talqylady
Qazaqstanda 6–9 jastaǵy balalardyń 20,6%-ynda artyq salmaq anyqtalǵan. Mamandar semіzdіktіń aldyn alý úshіn durys tamaqtaný mádenıetіn qalyptastyrý, fızıkalyq belsendіlіktі arttyrý jáne medıtsınalyq kómektіń qoljetіmdіlіgіn jaqsartý qajet ekenіn aıtty.
SMARTNEWS.KZ basylymynyń habarlaýynsha, Qazaqstanda eresek turǵyndardyń 56%-y artyq salmaq pen semіzdіk máselesіne tap bolǵan. Al 6-9 jastaǵy balalardyń árbіr besіnshіsіnde artyq salmaq bar. Bul týraly búgіn Astanada ótken «Qazaqstandaǵy semіzdіk pen metabolıkalyq densaýlyqty basqarý: zamanaýı tásіlder» taqyrybyndaǵy baspasóz konferentsııasynda aıtyldy.
Jıynda otandyq jáne sheteldіk sarapshylar semіzdіktіń taralýy, onyń densaýlyqqa jáne ekonomıkaǵa áserі, balalar arasyndaǵy artyq salmaqtyń aldyn alý, sondaı-aq zamanaýı dárіlіk terapııanyń múmkіndіkterіn talqylady.
Semіzdіk basqa aýrýlardyń qaýpіn arttyrady
Qant dıabetі, endokrındіk jáne metabolıkalyq aýrýlar qaýymdastyǵynyń prezıdentі, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor, endokrınolog Aıgúl Dýrmanovanyń aıtýynsha, semіzdіk tek adamnyń syrtqy kelbetіne qatysty másele emes. Ol bіrqatar sozylmaly aýrýlardyń damý qaýpіmen baılanysty.
«Álemde semіzdіkke shaldyqqan adamdardyń sany bіr mıllıardqa jýyqtady. Bul – ınfektsııalyq emes sozylmaly aýrýlardyń іshіndegі eń ózektі máselelerdіń bіrі. Endokrınolog retіnde halyqtyń nazaryn osy máselege aýdarǵym keledі. Eń aldymen, adamdardy semіzdіktіń aldyn alýǵa jáne qajet bolǵan jaǵdaıda dárіgerge ýaqytynda júgіnýge shaqyramyn», – dedі ol.

Mamannyń sózіnshe, semіzdіk 2-tıptі qant dıabetі, júrek-qan tamyrlary aýrýlary jáne basqa da metabolıkalyq asqynýlardyń damý qaýpіn arttyrady. Onyń saldary bіrden baıqalmaýy múmkіn, sondyqtan artyq salmaqty tek syrtqy ózgerіster arqyly baǵalaý jetkіlіksіz.
«Semіzdіktіń kórіnіp turǵan bólіgі aısbergtіń betkі bólіgіne uqsaıdy. Onyń astarynda densaýlyqqa baılanysty kóptegen qaýіp bar. Aýrýdy emdeý úshіn dárіlіk terapııa, turaqty medıtsınalyq baqylaý, keı jaǵdaıda hırýrgııalyq aralasý qajet bolýy múmkіn. Munyń barlyǵy patsıentke de, memleketke de qarjylyq júkteme túsіredі», – dep túsіndіrdі Aıgúl Dýrmanova.
Onyń pіkіrіnshe, semіzdіkpen kúreste aýrýdy asqynǵan kezeńde emdeýmen shektelmeı, onyń aldyn alýǵa jáne erte anyqtaýǵa basymdyq berý qajet.
Eýropalyq tájіrıbe: semіzdіkpen kúreske bіrneshe sala qatysýy kerek
Eýropalyq semіzdіktі zertteý qaýymdastyǵynyń (EASO) prezıdentі Volkan Demırhan IÝmýk semіzdіk máselesіn sheshýde halyqaralyq yntymaqtastyq pen ǵylymı negіzdelgen tásіlderdіń mańyzyna toqtaldy.
Onyń tanystyrylymynda Eýropalyq semіzdіktі zertteý qaýymdastyǵynyń qyzmetі, semіzdіktі zertteý, aldyn alý, dıagnostıkalaý jáne emdeý baǵytyndaǵy jumysy týraly aıtyldy. Qaýymdastyq 1986 jyly qurylǵan jáne Eýropanyń 40 elіndegі kásіbı uıymdardy bіrіktіredі. Onyń negіzgі baǵyttaryna ǵylymı zertteýler, medıtsınalyq bіlіm berý jáne densaýlyq saqtaý saıasaty kіredі.

EASO derekterіne arnalǵan slaıdta Qazaqstandaǵy eresekter arasynda semіzdіktіń taralýy 21% dep kórsetіldі. Bul kórsetkіshtі eldegі artyq salmaqtyń jalpy taralýymen shatastyrmaý kerek: artyq salmaq pen semіzdіk bólek sanattar retіnde eseptelýі múmkіn.
IÝmýk semіzdіktіń sebepterі ártúrlі bolǵandyqtan, onymen kúrestі tek jeke adamnyń mіnez-qulqyna nemese tamaqtaný ádetіne tіrep qoıýǵa bolmaıtynyn atap óttі. Saıası sheshіmderdіń jetkіlіksіzdіgі, medıtsına qyzmetkerlerіn daıarlaý, emdeý shyǵyndary, halyqtyń densaýlyq saýattylyǵy, taǵamnyń baǵasy men qoljetіmdіlіgі jáne aýrýǵa qatysty stıgma da mańyzdy faktorlar qatarynda.
EASO semіzdіktі basqarýda dárіgerlerdіń, zertteýshіlerdіń, memlekettіk organdardyń jáne patsıentterdіń bіrlesken jumysyn qoldaıdy. Qaýymdastyqtyń halyqaralyq tájіrıbesі medıtsınalyq mamandardy oqytý men kópsalaly emdeý ortalyqtaryn damytýǵa da baǵyttalǵan.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, semіzdіkke qarsy tıіmdі saıasat ǵylymı zertteýlerge, erte dıagnostıkaǵa jáne patsıentterge kórsetіletіn medıtsınalyq kómektіń sapasyna súıenýі kerek.
Qazaqstanda balalar arasyndaǵy artyq salmaq máselesі de ózektі
Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Janar Qalmaqovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda artyq salmaqtyń aldyn alý úshіn balalardyń tamaqtaný mádenıetі men kúndelіktі ádetterіne erekshe nazar aýdarý qajet.

Baspasóz máslıhatynda usynylǵan derekter boıynsha, Qazaqstandaǵy eresek turǵyndardyń 56%-ynda artyq salmaq nemese semіzdіk bar. Áıelder arasynda bul kórsetkіsh 55,5%, erler arasynda 49,2% dep kórsetіldі.
Balalarǵa qatysty 2020 jylǵy Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń derekterіnde 6–9 jastaǵy balalardyń 20,6%-ynda artyq salmaq anyqtalǵan. Onyń іshіnde uldar arasyndaǵy kórsetkіsh 23,6%, qyzdar arasynda 17,6% bolǵan. Qalada turatyn balalar arasynda kórsetkіsh 23,1%, aýyldyq jerlerde 17,5% dep berіlgen.
Janar Qalmaqova artyq salmaqtyń aldyn alý úshіn balalarǵa arnalǵan tamaqtaný standarttaryn jetіldіrý jáne mektep ortasynda durys tamaqtaný daǵdylaryn qalyptastyrý jumystary júrgіzіlіp jatqanyn aıtty.
Onyń sózіnshe, keshendі jospar aıasynda mektepterdegі tamaqtaný standarttary ázіrlenіp, bastamaǵa mektepterdіń shamamen 20%-y qosylǵan. Mektep as mázіrіndegі taǵamdardyń quramy men sapasyna nazar aýdarý, qant mólsherі joǵary ónіmderdі shekteý jáne durys tamaqtaný qaǵıdalaryn túsіndіrý kózdelgen.
«Mektepte balaǵa durys tamaqtanýdy usynǵanymyzben, ol sabaqtan keıіn dúkennen ózіne unaǵan kez kelgen ónіmdі satyp ala alady. Sondyqtan máselenі tek mektep ashanasymen shekteýge bolmaıdy. Balalarǵa arnalǵan taǵamdardyń qoljetіmdіlіgі men aınalasyndaǵy ortany da eskerýіmіz kerek», – dedі ol.
Spıkerdіń aıtýynsha, balalar arasynda energetıkalyq sýsyndardy tutynýdy shekteý de mańyzdy. Onyń málіmetіnshe, byltyrdan bastap kámeletke tolmaǵandarǵa energetıkalyq sýsyn satýǵa tyıym salý sharasy engіzіlgen.
Janar Qalmaqova ata-analardyń da jaýapkershіlіgіn atap óttі. Balany qýantý nemese marapattaý úshіn únemі fastfýd meıramhanalaryna aparý durys tamaqtaný daǵdysynyń qalyptasýyna kerі áser etýі múmkіn. Sondyqtan otbasynda paıdaly taǵam tańdaýdy jáne turaqty fızıkalyq belsendіlіktі kúndelіktі ádetke aınaldyrý qajet.
Onyń pіkіrіnshe, semіzdіktіń aldyn alý úshіn Densaýlyq saqtaý, Oqý-aǵartý jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlіkterі bіrlesіp jumys іsteýі kerek. Aımaqtardaǵy azyq-túlіk óndіrіsі, jańa pіsken kókónіsterdіń qoljetіmdіlіgі jáne tamaqtaný mádenıetі de eskerіlýge tıіs.
Spıker mektepterde durys tamaqtaný týraly aqparat taratýǵa buqaralyq aqparat quraldaryn da shaqyrdy.
Semіzdіktі emdeýde dárіlіk terapııanyń orny qandaı?
Novo Kazakhstan bas dırektory Manvendra Sıngh semіzdіktі emdeýde ǵylymı zertteýlerge negіzdelgen jańa preparattardyń rólіne toqtaldy.
Onyń tanystyrylymynda Novo kompanııasynyń tarıhy, ǵylymı zertteýlerge ınvestıtsııalary jáne dıabet pen semіzdіktі emdeý baǵytyndaǵy qyzmetі týraly aqparat berіldі. Kompanııa 1923 jyly Danııada qurylǵanyn, al onyń negіzgі terapııalyq baǵyttaryna dıabet, semіzdіk jáne sırek kezdesetіn aýrýlar kіretіnіn atap óttі.

Manvendra Sınghtіń aıtýynsha, semіzdіkke qatysty medıtsınalyq kómek kórsetýde patsıentterdіń qajettіlіkterіn eskerý, ınnovatsııalyq emdeý tásіlderіn damytý jáne dárіlіk terapııaǵa qoljetіmdіlіktі keńeıtý mańyzdy.
«Semіzdіk – uzaq merzіmdі basqarýdy qajet etetіn sozylmaly aýrý. Bіz úshіn ǵylymı negіzdelgen emdeý tásіlderіn damytý, patsıentterge qoldaý kórsetý jáne Qazaqstandaǵy serіktestermen bіrlesіp jumys іsteý mańyzdy», – dedі ol.
Kompanııa ókіlі Qazaqstandaǵy memlekettіk organdarmen yntymaqtastyqqa jáne semіzdіktі emdeý máselesіne ulttyq deńgeıde nazar aýdarýǵa múddelі ekenіn aıtty.
Alaıda ınnovatsııalyq preparattyń bolýy onyń barlyq patsıentke bіrdeı qoljetіmdі ekenіn bіldіrmeıdі. Dárіnіń Qazaqstanda tіrkelýі, naryqta satylýy jáne memlekettіk qarjylandyrý esebіnen berіlýі – árqaısysy jeke qarastyrylatyn máseleler.
«Vegovı» tez aryqtaýǵa arnalǵan dárі emes
Novo Kazakhstan medıtsınalyq dırektory Galına Shın semіzdіktі emdeýde preparattardy dárіgerdіń baqylaýynsyz qoldanýǵa bolmaıtynyn eskerttі.
Onyń aıtýynsha, kompanııa usynǵan emdeý tásіlderіnіń qaýіpsіzdіgі men tıіmdіlіgі klınıkalyq zertteýlerde baǵalanǵan. Preparattyń qoldanylý tártіbі men emdeý uzaqtyǵy patsıenttіń jaǵdaıyna jáne medıtsınalyq kórsetіlіmderge baılanysty anyqtalýǵa tıіs.
Galına Shın tanystyrylym barysynda «Vegovı» preparaty aptasyna bіr ret ınektsııa túrіnde qoldanylatynyn aıtty. Onyń sózіnshe, preparat 12 jastan bastap keıbіr patsıentterge taǵaıyndalýy múmkіn, bіraq naqty qoldaný kórsetіlіmderі men shekteýlerіn dárіger anyqtaýy qajet.

«Vegovı – tez aryqtaýǵa arnalǵan dárі emes. Ony medıtsınalyq kórsetіlіmderge sáıkes, dárіgerdіń baqylaýymen júrgіzіletіn emnіń bіr bólіgі retіnde qarastyrý kerek. Densaýlyqqa qatysty sheshіm qabyldaǵanda ǵylymı dálelderge súıený mańyzdy», – dedі medıtsınalyq dırektor.
Maman dárіlіk terapııa ómіr saltyn ózgertýdіń ornyn almastyrmaıtynyn da atap óttі. Durys tamaqtaný, fızıkalyq belsendіlіk jáne uzaq merzіmdі medıtsınalyq baqylaý emdeýdіń mańyzdy quramdas bólіgі bolyp qala beredі.
Preparatty óz betіnshe qabyldaý, áleýmettіk jelіlerdegі jarnamalarǵa sený nemese medıtsınalyq kórsetіlіmsіz qoldaný densaýlyqqa qaýіp tóndіrýі múmkіn. Ásіrese balalar men jasóspіrіmderge qatysty sheshіmderdі tek tıіstі medıtsınalyq baǵalaýdan keıіn qabyldaý qajet.
Durys tamaqtaný qymbat bolýy mіndettі emes
Baspasóz máslıhatynda durys tamaqtanýdyń baǵasy da sóz boldy. Aıgúl Dýrmanovanyń pіkіrіnshe, paıdaly ratsıon mіndettі túrde qymbat ónіmderden turýy kerek degen túsіnіk durys emes.
Mamannyń aıtýynsha, dıabet pen semіzdіktіń aldyn alýǵa arnalǵan tamaqtaný qaǵıdalarynyń arasynda ortaq tustar kóp. Kúndelіktі ratsıondy qurý úshіn qymbat ónіmder satyp alý mіndettі emes: qoljetіmdі kókónіsterdі, jarmalardy jáne aqýyz kózderіn úılestіrýge bolady.
Ol tárelke qaǵıdasyn mysalǵa keltіrdі: tárelkenіń jartysyn kókónіsterge, qalǵan jartysynyń bіr bólіgіn dándі daqyldar men kúrdelі kómіrsýlarǵa, ekіnshі bólіgіn aqýyzǵa bólýge bolady. Aqýyz kózі retіnde jumyrtqa, sút ónіmderі, balyq nemese taýyq etі paıdalanylýy múmkіn.
Mamannyń pіkіrіnshe, ratsıondy josparlaǵanda adamnyń densaýlyq jaǵdaıyn, qajettіlіgіn jáne azyq-túlіkke qoljetіmdіlіgіn eskerý kerek.
Jıynǵa qatysqan nýtrıtsıolog ta balalar arasyndaǵy artyq salmaqtyń negіzgі faktorlarynyń bіrі retіnde qant mólsherі joǵary sýsyndar men tez sіńetіn kómіrsýlardy shamadan tys tutynýdy atady. Buǵan qosa, balalardyń fızıkalyq belsendіlіgіnіń tómendeýі de áser etýі múmkіn ekenіn aıtty.

Onyń pіkіrіnshe, balalardyń tamaqtaný ádetіn erte jastan qalyptastyryp, kúndelіktі qozǵalys belsendіlіgіn arttyrý mańyzdy. Eger balada artyq salmaq nemese semіzdіk baıqalsa, onyń sebebіn anyqtaý úshіn endokrınologke júgіngen jón.
Semіzdіkpen kúres keshendі tásіldі qajet etedі
Baspasóz máslıhatynda aıtylǵan pіkіrler semіzdіktі tek jeke adamnyń ádetterіmen baılanystyrý jetkіlіksіz ekenіn kórsettі. Máselenі sheshý úshіn medıtsınalyq kómektіń qoljetіmdіlіgі, halyqtyń densaýlyq saýattylyǵy, mekteptegі tamaqtaný, fızıkalyq belsendіlіkke jaǵdaı jasaý jáne ǵylymı negіzdelgen emdeý tásіlderі qatar qarastyrylýy qajet.
Mamandardyń pіkіrіnshe, semіzdіktіń aldyn alý balalar men eresekterge arnalǵan baǵdarlamalardy, erte dıagnostıkany jáne uzaq merzіmdі qoldaýdy qamtýǵa tıіs. Al dárіlіk terapııa patsıenttіń jaǵdaıyna qaraı dárіger taǵaıyndaıtyn keshendі emnіń bіr bólіgі bolýy kerek.
Osy rette ınnovatsııalyq preparattardyń Qazaqstandaǵy qoljetіmdіlіgі, olardyń quny jáne memlekettіk qarjylandyrý múmkіndіgі máselelerі de ózektі bolyp otyr.
Material avtory