Қазақстан ауасы ең лас 30 мемлекеттің қатарына кірді

SMARTNEWS.KZ басылымының хабарлауынша, Қазақстан ауа сапасы бойынша әлемдегі ең экологиялық қолайсыз елдердің қатарына кірді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ел PM2.5 ұсақ дисперсті бөлшектерінің концентрациясы жөнінен 143 мемлекет арасында 29-орынға жайғасқан. Қазақстан қалаларындағы орташа көрсеткіш текше метріне 23,4 микрограмм болып, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған нормадан шамамен төрт есе жоғары болды. Бұл туралы EnergyProm.kz басылымы IQAir деректеріне сүйеніп жазды.

Ең алаңдатарлығы – Қазақстандағы жағдайдың бір жыл ішінде айтарлықтай нашарлауы. 2024 жылы PM2.5 деңгейі 15,1 мкг/м³ болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 23,4 мкг/м³-ге дейін өскен. Осылайша, ауадағы ұсақ бөлшектер концентрациясы бір жылда 55 пайызға артқан.

Қазақстан бұл көрсеткіш бойынша Орталық Азиядағы көршілерінен жақсырақ нәтиже көрсеткен. Алайда өңірдегі жалпы ахуал күрделі. Тәжікстан PM2.5 деңгейі 57,3 мкг/м³ көрсеткішімен әлемдегі ең лас бес елдің қатарына кірген. Өзбекстанда бұл көрсеткіш 38,1 мкг/м³, Қырғызстанда 30 мкг/м³ шамасында болған. Түрікменстан бойынша дерек берілмеген.

Қазақстандағы экологиялық ахуалға әсіресе ірі қалалар әсер етіп отыр. IQAir мониторингі елдегі 17 елді мекенді қамтиды. Зерттеуде Алматы, Астана, Өскемен, Қарағанды және Теміртау сияқты қалалардағы көрсеткіштер жеке қарастырылған. Бұл қалалардың барлығында PM2.5 деңгейі ДДСҰ нормасынан кемінде үш есе жоғары болған.

Ең ауыр жағдай Қарағандыда тіркелген. 2024 жылы қаладағы PM2.5 концентрациясы текше метріне 104,8 мкг-ға жеткен. 2025 жылы көрсеткіш 72,6 мкг/м³-ге дейін төмендегенімен, бұл әлі де өте жоғары ластану деңгейін білдіреді.

Астана бойынша IQAir көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен – 16,8 мкг/м³. Дегенмен бұл да ДДСҰ ұсынған 5 мкг/м³ деңгейінен бірнеше есе жоғары.

Қазақстандағы ахуалдың күрт нашарлауы алдыңғы жылдардағы оң динамикадан кейін болған. 2021 жылдан бастап елде PM2.5 көрсеткіші біртіндеп төмендеп келген. Алайда 2025 жылы бұл үрдіс үзіліп, ластану деңгейі қайтадан өскен.

Орталық Азиядағы ауа ластануының негізгі себептерінің бірі – адамның шаруашылық әрекеті. Сарапшылардың бағалауынша, өңірдегі PM2.5 бөлшектерінің 50-80 пайызы көлік, көмір жағу және жергілікті өнеркәсіптік шығарындыларға байланысты. Қалған бөлігін негізінен топырақ пен шөлді аймақтардан көтерілетін шаң құрайды.

Ауа сапасының нашарлығы экономикаға да салмақ түсіреді. Дүниежүзілік банктің бағалауынша, Орталық Азиядағы PM2.5 ластануына байланысты шығындар өңірдің жалпы ішкі өнімінің 3-5 пайызына тең болуы мүмкін. 2022 жылғы есеп бойынша бұл жылына шамамен 15,2-21,7 млрд доллар көлеміндегі шығынға баланған.

Мәселе тек экологиямен шектелмейді. Ауаның ластануы халық денсаулығына түсетін жүктемені арттырып, жүрек-қан тамырлары аурулары, инсульт және қатерлі ісік сияқты жұқпалы емес аурулардың қаупін күшейтетін негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

Дүниежүзілік банк бұған дейін Алматы мен Астананың ауа сапасын басқару жүйесіне кешенді бағалау жүргізіп, 2030 жылға дейінгі бірнеше сценарийді қарастырған. Егер қазіргі саясат өзгеріссіз қалса, 2030 жылға қарай PM2.5 концентрациясы Алматыда 63 мкг/м³, Астанада 32,5 мкг/м³ болуы мүмкін.

Ал нақты шаралар қабылданса, жағдайды айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік бар. Сарапшылар көмір жағатын жылу электр орталықтарын газтурбиналық қондырғыларға ауыстыруды, көмір станцияларына қойылатын шығарындылар талаптарын күшейтуді, жеке секторды көмірден газға көшіруді және ауыр жүк көліктерінің транзитін ірі қалаларды айналып өтетін бағыттарға бұруды ұсынады.

Бұл шаралар іске асқан жағдайда 2030 жылы PM2.5 деңгейін Астанада 8 мкг/м³-ге дейін, Алматыда 18 мкг/м³-ге дейін төмендетуге мүмкіндік бар. Алайда бұл көрсеткіштердің өзі ДДСҰ-ның 5 мкг/м³ деңгейіндегі ұсынысынан әлі де жоғары болады.