-18 C
Нур-Султан
Воскресенье, 28 ноября, 2021
Домой Блог

Ауылда кедейшілік деңгейі қаладан 2 есе жоғары

Бұрыннан кедейі көп мемлекет едік. Пандемиялық шектеулердің тұсында күнкөрісі төмен отбасылардың саны арта түсті. Өкінішке қарай кедейшіліктің қамытын сүйрей алмағандардың кейбірі дүниеден баз кешіп те жатыр. Адамдардың қылмыс жасаушылыққа баруы немесе жарық дүниемен қайыр-қош айтысуы көбіне қу жетіспеушілік пен баспананың жоғына байланысты екені жасырын емес. Сіңірі шыққан кедейге айналып, жігері құм болған пенде барар жер, басар тау таба алмағаннан кейін Аллаға да, төңірегіндегі адамдарға да өкпе артпай ма? Ондайлар үшін өмірдің мәні жоғалады, ештеңені керек етпейтін күйге түседі. Ал кедейлердің азаймауы кез-келген мемлекетке сын.

Статистикаға үңілсек, табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен де төмен отандастарымыздың 85 пайызы көпбалалы отбасылар екен. Қазіргі уақыттағы ең төменгі күнкөріс деңгейінен де төмен табыс 24  мың теңгеге тең. Нақтырағы – 24 мың 11 теңге 4 тиын. Бұл сома ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70 пайызымен бара-бар. Ал ең төменгі күнкөріс деңгейі  2021 жылдың 1-қаңтарынан бері 34 302 теңге. Айына осы 34 мың теңгені  талғажау етіп отырған отбасылардың ұзын-ырғасы осы күні 150 мыңға жақындады. Ал айына 24 мың теңгеге 5 мыңға тарта отбасы күн көреді екен. Жалпы, кедейшіліктің деңгейі соңғы бір жылда бірден 21 пайызға артып отыр.

Ауылдарда кедейшілік деңгейі қалалармен салыстырғанда 2 есе жоғары. Осы күні елімізде миллионға тарта адам табысы төмен отбасыларда тұрып жатыр. 2021 жылдың екінші тоқсанындағы есеп бойынша табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен де төмен халықтың басым бөлігі Түркістан облысында тұрады. Кейін тізімде Ақмола облысы мен  Шымкент қаласы.  Ақмола мен Маңғыстау облыстарында да өткен жылмен салыстырғанда кедейлік деңгейі артқан.

Шыны керек, сыртымыз қампиғанымызбен ішімізде түк жоқ дейтіндей-ақ жағдай. Ел ішінде нарықтық қатынасқа килігіп кете алмайтындар өте көп. Өз беттерінше кәсіппен айналысуға қабылеті жетпейтіндер де өріп жүр. Еш жерге еңбекке орныға алмай, өздігінен күнелтіп жүргендердің көпшілігі сіңірі шыққан кедей. Олардың едәуір бөлігі бір-екі күндік жеке жұмысқа жалданатындар немесе ауылдан безіп, нәпақа табудың жолында әр қалада пәтер жалдап қаңғып жүргендер. Ал өзін-өзі жұмыспен қамтып жүргендер деген санатқа алынғандардың да шекелері шылқып жатқаны шамалы. Олар да шықпа жаным шықпа деп отырған қарақұрым халық.

Рас, мемлекет ел ішіндегі кедейшілікті төмендету үшін көптеген шараларды белгілеген. Мамандықтарға оқыту, жұмыс орындарын көбейту әрекеттері талай жылдан бері бар. Мемлекеттік бағдарламалар да жұмыс істейді. Дегенмен еңбек нарығына жолағаннан гөрі өз бетінше күнелтудің жабайы жолына түсіп кеткендер де көп-ақ. Олар пәтер жалдайды, екі қолға бұйырған уақытша жеке жұмыстарды атқарады. Бірақ басым бөлігінің жағдайы түзеле қоймайды.

Капитализмнің қатал заңы Қазақстан тұрғындарын екі жарып қойған. Елімізде табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен де төмен халық санының өсіп келе жатқанына қарамастан, байлар да көбейіп кеткен. Қазақстан осы күні бай адамдардың өсімі бойынша әлемнің ТОП-10 елінің қатарына кірген. Байлардың байыған үстіне бай бола беруіне коронавирустық пандемия да кедергі келтіре алар емес. Елімізде байлығы 30 миллион АҚШ долларынан жоғары адамдардың саны соңғы бір жылда 2,4 пайызға көбейіпті. Қазіргі уақытта қаражаты мен активтері 30 миллион доллардан асып жығылғандардың саны 520 мыңнан асатын көрінеді. 2025 жылға қарай мұндай байлардың саны тағы 27 пайызға өседі деген болжам айтылуда. Сәуегейлер Қазақстанда ең бай адамдардың саны 33 пайыздан асып түседі деп отыр.

Кез-келген мемлекеттің арманы ел ішіндегі әлеуметтік теңдікке қол жеткізу болса керек. Кедейі аз ел жағымды ел деп қарастырылады. Ал ондай жағдайға жету оңай емес. Бірлі-екілі елдің халқы ғана қамсыздыққа жақындағаны болмаса, халқының толық бақытты болуына ешбір мемлекет жеткен жоқ. Ал біздің еліміз үшін кедейлердің санын азайтуға ұмтылыстың өзі үлкен жұмыс болып тұр.

Электр қуатының тапшылығы өткір мәселеге айналды

Фото: depositphotos.com

Экономикамыз ғана емес, бүкіл тіршілігіміз электр қуатымен тығыз байланысты. Электр қуаты болмай қалса мүсәпір халге түсеміз. Өкінішке қарай соңғы уақытта халық электр қуатының жетіспеушілігін сезіне бастады. Кәсіпорындар да алаңдап отыр. Электр қуаты жетпесе олар жартылай немесе толықтай тоқтайды. Ал жұмысшылар бос қалады.

Болжамдар көңіл көншітерлік болмай тұр. Энергетиктердің өздері алдағы айларда энергия тапшылығы болатынын айтады. Ал алдымыз болса қыс.

Энергия тапшылығының болуына бірнеше себеп бар. Мамандардың алға тартып отырғаны – бұған бірінші кезекте елімізде электр қуатын тұтыну көлемі аса зор қарқынмен өсіп келеді. Электр қуатының жетіспеушілігі жаңа жылға дейін кемі миллиардтан астам киловатт/сағатқа жетуі мүмкін көрінеді. Екінші себеп электр станцияларында жөндеу жұмыстарын жүргізумен және  гидроэлектрстанциялардағы су тапшылығымен байланысты.

Осы күнде электр қуатының тапшылығы тек бізде ғана емес, жер жүзінде өткір мәселеге айналды.  Қытайда электр қуатының тапшылығынан зауыттар мен фабрикалардың жұмысы тоқтап жатыр. Қырғызстанда Тоқтоғұл Гидроэлектрстанциясындағы судың тартылуына байланысты электр қуатын өшіру ықтималдығы туралы халыққа ескертілді.

Өзіміздің Алматы қаласында бірнеше кәсіпорын электр қуатының жетпеуінен тоқтап қалудың алдында тұр. Себебі  «KEGOC» компаниясы кәсіпорындарға беретін электр қуатын кемітіп жатыр. Ал еліміздің өңірлерінде тұрғындар жарықтың сөнгеніне шағымдана бастады.

Осы күнге дейін электр энергиясы қалай жеткілікті болды? Мамандардың пікірінше, елімізде КСРО кезеңінен қалған электр станциялары жұмыс істеп келеді. Ал қазір олардың тозығы жетті. Бүгін энергетикалық дағдарыстан шығудың жолы – атым энергиясына көшу екенін айтып жатқандар да бар.

Айтса айтқандай-ақ Қазақстанда Атом электр станциясының отынын шығаратын қазақ-қытай кәсіпорыны жұмысын бастады. Өскемендегі Үлбі металлургиялық зауыт аумағынан ашылған бұл кәсіпорын – индустрияландыру бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан 55 Қазақстан-Қытай жобасының бірі. Зауыт құрылысына Қытай, Франция және АҚШ-та өндірген жоғары технологиялық жабдықтар пайдаланылды. Ядролық отын өндіріп, атом электр станцияларына тасымалдайтын елдер аз деседі. Қазақстан сондай аз елдің бірі болмақ.

Бүгінде майнинг кәсібімен айналысатындар көбейіп кетті. Электр энергиясын шектен тыс пайдаланатын да солар.  «KEGOC» басшылығының пікірінше, электр тапшылығының басты қозғалтқышы осы майнинг фермалары.

Осы күні еліміздің аумағында 17 майнинг фермасы жұмыс істейді екен. Қытай биыл бұл кәсіптен толықтай бас тартқаннан кейін, ол жақтың майнинг компаниялары Қазақстанға үдере көшіп келді және қазіргі таңдағы олардың әлемдегі үлесі 18 пайызды құрайды. Ал Қазақстан майнинг өндірісі бойынша әлемде екінші орынды алады. Қытайдан 4-5 мың майнинг құрылғылары келген. Майнинг кәсібінің экологиялық зияны бола қоймас, бірақ электр қуатын көп пайдаланады. Есесіне онымен айналысқандар өздерінің материалдық жағдайларын жақсартып жатыр.

Тұтастай алғанда, еліміз электр қуатынан қиындықтың алдында тұр. Қазірдің өзінде электр қуатын Ресейден сатып алу басталған сыңайлы. Ал ең ауыры – алдағы қыс айларында электрдің тапшылығынан жылудың да мазасы болмауы ықтимал. Кәсіпорындардың жұмыс істеп тұруы да электр қуатынсыз мүмкін емес. Осындай бір күрделі жағдайдан шығудың жолы оңтайлы болсын деп тілейік. Басын тау мен тасқа ұрса да Үкіметіміз бұл тығырықтан шығатын жолды таппаса болмайды. Себебі электр қуатының тапшылығынан бірінші кезекте зардап шегетін халық. Әл-ауқат тікелей энергетикаға байланысты.

Шетелге жанармай асырмақ болғандар құрықталды

Фото: neftok.ru

Көршілес елдердің бірнеше тонналық цистерна тіркеген жүк көліктері жанармайымызды жол бойындағы бекеттерімізден емін-еркін алып кететін жағдайлары жиіледі. Оны тұрғындар бейнежазбаға түсіріп, елге таратып та жатты. Көбіне дизельдік отынды тонналап әкеткенін ел көрді. Қазіргідей тапшылық кезеңде жанармайдың шетке ағылуы тым өрескел нәрсе емес пе? Ресейдің көліктері біздің бекеттерімізден жанармайды арзан бағаға тонналап құйып алып, өз жеріндегі бекеттерде сатқан болар.

Осыны ескерген болуы керек, Үкімет қозғалды. Энергетика министрлігі мұнай өнімдері тапшылығының туындауының алдын алмақ.  Ол үшін «Қазақстан Республикасы аумағынан мұнай өнімдерін әкетудің кейбір мәселелері туралы» бұйрық дайындалды. Бұйрыққа сәйкес, бензинді, дизель отынын және мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін жүк көлігімен әкетуге алты ай мерзімге тыйым салынды.

Енді үлкен цистерналармен әкете алмайды. Дегенмен шет ел көліктері май құю бекеттерінен бензин бактарына және 20 литрден аспайтын ыдыстарына жанармайды құйып алуына кедергі болмайды.

Бірақ бір дәндеген соң тоқтасын ба? Шет елдердің жанармай тасымалдаушылары ұрлыққа көше бастады. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қызметкерлері шет елге әкетуге дайындалған жанармайдың үлкен көлемінің жолын кесті. Ұсталғандар біздің елімізден 50 миллион теңгенің жанармайын әкетуге дайындап қойған жерінен қолға түсті.

2021 жылдың 13-қарашасында ҰҚК қызметкерлері Жамбыл облысының Меркі ауданындағы теміржол бекетінде ірі көлемдегі жанармайды заңсыз түрде шетке әкетпек болғандарды ұстады. Тәркіленген жанармай – 68 тонна дизель отыны және 120 тонна бензин. Осыншама жанармайды шет ел асырмақ болғандар өз еліміздегі ахуалды ойламаса керек. Өзімізде де жанармай тапшы, ал барының өзі удай қымбат. Заңсыз әкетілмек болған  жанармай теміржолдың үш цистернасына құйылған екен. Бағасы 50 миллион теңге. Бензинді, дизельдік отынды және жекелеген мұнай өнімдерін шетке шығаруға Қазақстанда уақытша шектеулер қойылғанына қарамастан, кейбір жеке және заңды тұлғалар жанармайды заңсыз шекара асыруға әрекет жасап бағуда.

Оның зардабын тұрғындар да, бизнес те көріп жатыр. Мемлекеттік органдарға салса, тапшылықты мойындағысы келмей, мұнай өнімдерінің қоры жеткілікті деп сендіруге тырысады.

Жанармайдың тапшылығы отандық арзан отынның шет елдерге тасымалдануынан басталды. Сарапшылардың біраздан бері жанармай бағасын көршілес елдермен бірдей немесе соған жақындату қажеттілігін айтып келе жатқаны да бекер емес болар. Баға реттелмесе немесе шетелге тасуға қатаң тыйым салынбаса әлі де тонналап шекара асыруға бейіл күштер жетіп артылады.

Шыны керек, алдымен өзіңді жарылқа деген сөздің мәні үлкен. Өзімізді толықтай қамтымай отырып, барымызда сыртқа асырып қарап отыру жөнсіз-ау. Тапшылық осындайдан бастау алады. Бензин мен дизельдік отын күнделікті тіршіліктің кепілі емес пе? Экономика да жанар-жағармаймен ғана экономика. Үкіметтің алты айға тыйым салғаны дер кезінде қабылданған шара болса керек.

Алматы тұрғыны 293 мың доллар жалған ақшамен ұсталды

Фото: xfile.ru

Жалған ақша жасап жалғанды жалпағынан басқысы келетіндер қазақ қоғамына да тән нәрсеге айналғаны қашан. Қылмыстық жолмен оңай олжаға кенелгендердің талайы ұсталып та жатыр. Өйткені заңның құрығы ұзын. Жалған ақша жасап баюға қанша дәніккенмен де оны кәсіп еткендердің әрекеті ұзаққа бара бермейді. Яғни жалған ақша жасап құныққандардың көркейіп-көгеруі екіталай.

Жалған ақша жасаушыларды аңдитын құзырлы органдардың бірі – ҚР Қаржылық мониторинг агенттігі. Осы қызметтің жұмысындағы басым бағыт – ақшаны қолдан жасап таратуға қарсы қимыл-әрекет.

Агенттіктің Алматы қаласы бойынша аумақтық департаменті өткен жылдың қыркүйек айында жалған 100 долларлық купюралардың айналымға түскенін анықтаған болатын. Жалған ақшаның ізіне түскен қызметкерлер Алматы қаласының Қалиев деген тұрғынын аңдыды. Бақылау жағдайында доллар сатып алу жұмысын жүргізу кезінде ол жалған купюралармен қолға түсті.  293 мың доллар жалған ақшаны өткізбек болған еді.

Осы іс бойынша жақында сот процестері аяқталды. Қалиев 6 жылға бас бостандығынан айырылды. Мәлім болғанындай, ол  номиналы 100 АҚШ доллары болатын жалған шетел валютасын бірнеше рет өткізген. Ал тінту кезінде заңсыз айналымнан 975 мыңнан астам жалған доллар тәркіленді. Алматылық сотталушы Қалиев бас-аяғы бір миллион доллардың шамасында жалған ақша жасаған екен.

Криминалист-сарапшылардың айтуынша, жалған купюралар көбінесе Алматыда айналымға түседі. Оған қоса салыстырмалы түрде қарағанда Алматының базарларында нақты ақшаның айналымы көп. Ал өзге қалаларда қағаз ақшаны онлайн-банкинг ығыстырып жатыр.

Теңгені қолдан жасап сауда жасаушылар да көбейіп кеткен. Әдетте жалған теңгені жасаушылар оны кешкі апақ-сапақтың кезінде өткізеді. Сатушының асығып, ал күннің кешкіріп тұрған сәтінде ақшаның жалғандығын байқауға мүмкіндік те бола бермесе керек.

Қаржылық мониторинг агенттігі қызметкерлерінің айтуына қарағанда, жалған ақша жасаушылар бұл іске әбден шебер болып алған. Әсіресе евроның жалғанын ажырату қиын. Жалған ақшаның кейбір дестесін ақша айырбастау орындарындағы банкнот есептегіш те танымайды. Криминалистер үшін жалған ақшаны ажыратуға арнайы ультракүлгін қондырғыны пайдалануға тура келеді. Себебі қазіргі уақытта жалған ақшаның шебер жасалатыны соншалық, оны шын ақшадан айыру қиын. Алаяқтар ақшаны қолдан жасаудың көптеген тәсілдерін меңгерген, судың белгілері бар арнайы қағазды қолданады.

Осы күнгі криминалистика да осал емес.  Бұрын криминалист-сарапшылар микроскоп, компьютер сынды қарапайым қондырғылармен жұмыс істеп келген. Ал қазіргі уақытта жалған ақшаны анықтап қана қоймай, оның ізіне түсу үшін компьютерлер мен гаджеттердің жүйесін бұзатын заманауи израильдік аппараттармен жұмыс істейді. Соның арқасында қылмыскерлер уақтылы әшкере болып жатыр.

Биылғы жылдың жаз ортасындағы мәлімет бойынша соңғы бес жылда жалған теңгенің 15 мың купюрасы, ал шет ел валютасының 12 мың купюрасы тәркіленген. Ал оның жиынтығы – 60 миллион теңге, 1 миллион 99 мың 800 доллар, 256 мың 900 евро, 6 мың 100 түрік лирасы және 1 мың 600 юань.

Бес жылда жалған ақша жасайтын 29 цехтың жұмысы тоқтатылды, 7 мыңнан астам жалған купюра жойылды, 102 адам сотталды. Қазақстан, Ресей және Грузия азаматтарынан тұратын трансұлттық ұйымдасқан қылмыстық топтың әрекетінің жолы кесілді. Олар 500 евро номиналындағы купюраларды жасап, халықаралық дәлізге шығаруды ұйымдастырған еді.

Шыны керек, ақшаны кім жақсы көрмесін. Бірақ жалған ақша жарға жығатыны тағы бар. Қолыңызға ақша түскенде оған мұқият зер салуды ұмытпаңыздар.

Ауыл шаруашылығы саласы үлкен дау-дамайға қалды

Фото: tarlan.kz

Соңғы жылдары саланы дамытуға қазынадан жұмсалған орасан көп қаржыдан қайыр болмай тұр. Нәтиже көрінбейді. Ал бөлініп келген қаржы ауыл шаруашылығын осы күнге дейін адам танымастай етіп көркейтіп жіберуге жетерлік болатын. Мал өсіру мен егін баптаудың және қайта өңдеудің озық технологияларының түр-түрін енгізуге болатын уақыт босқа өтті деуге болады. Ал есесіне қыруар қаржы жең ұшынан жалғасқан жемқорлықты дамытуға қызмет етті. Ақыры ауыл шарпушылығы саласы мемлекеттің сенімінен шықты. Салада оңған іс жоқ, бюджеттің беріп келген қаржысы желге ұшқанмен тең болды.

Жақында бұл проблема жайлы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі сөз етті. Президент диқандар мен шаруаларға және өндірістік кооперативтерге субсидия бөлудегі келеңсіздіктерді қатаң сынға алды. Тіпті ол осыншама уақыт бойы ауыл шаруашылығын субсидиялау ойдағыдай жүзеге аспады дегенге келтірді.

Агросаланы субсидиялау үшін соңғы 5 жылда 2 триллион теңгеден астам қаражат бөлінген екен. Бірақ өніп жатқан жұмыс жоқ. Бюджет қаражатына бақылау да босаңсып келген. Осының салдарынан ауыл шаруашылығында экономикалық тиімділік болмады деуге келеді. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке прокуратурамен және басқа да органдармен бірге бұл салаға кешенді сараптама жасауды тапсырдым. Оған қоғамды және шаруалардың өзін тарту керек», – деді Президент.

Мемлекет басшысының тапсырмасынан соң іле-шала тексеру басталды.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет төрағасы Марат Ахметжанов аграрлық секторға бөлінген қомақты қаржының босқа кеткенін айтты. Ол қылмыстық схемалар мен ұрлықтың жасырын түрлері енді тергеу объектісі болатынын жеткізді.

Соңғы 5 жылдың ішінде 465 миллиард теңге  мал шаруашылығын дамытуға бөлініпті. Бұл ақша Қазақстанды ет экспорттаушысына айналдыру, жұмыс орындарын құру, жемшөп өндіретін алаңдар құру сынды маңызды жұмыстарға арналуы тиіс болатын. «Бірақ, өкінішке қарай, бізде импорт 62 пайызға өсті. Яғни біз қомақты қаржыны босқа жібердік. Олар экономика үшін жұмыс істемеді» – деді Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет төрағасы.

Оның пікірінше, ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған субсидиялар  ұрланған. Енді осы қолды болған қаржылардың ізі тексеріледі.

Марат Ахметжанов жеке адамдар контрабандалық жолмен пайда көрмек болғанын айтты. Қазір тексеру жүргізіліп жатыр. Осы күні ауыл шаруашылығы саласында қолданылатын сыбайлас жемқорлық схемалары әшкереленді. Негізінен, субсидиялау ережелері сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне толы екені белгілі болды. Субсидиялардың мақсатты пайдаланылуына бақылау жоқ. Мұндай тәсілдер ұрлық пен сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайтыны айтыла бастады.

Соңғы 5 жылда ауыл шаруашылығы саласында 960 қылмыс тіркелген екен. Қылмыстық жауапкершілікке 450 адам тартылған. Ауыл шаруашылығындағы құрылыс, құрал-жабдықтар мен техника сатып алу шығындарының 80 пайызы инвестициялық субсидиялардың есебінен болды. Мәселен, бес жылда жайылымдарды суару үшін 21 миллиард теңгеден астам қаржы төленді. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет мамандарының айтуынша, бұл көмек шаруаларға ешқандай пайдасын бермейді, тек алаяқтар мен жемқор шенеуніктердің қылмыстық жолмен баю тәсіліне айналған. Субсидия алуға дерекқордағы өтінімдер фермерлер атынан олардың электрондық цифрлық қолтаңбасы арқылы беріледі. Сотталушылардың бірін тінту кезінде 500-ге жуық шетелдік электронды қолтаңба табылыпты. Ол басқа адамдармен бірлесе отырып, 120 шаруа қожалығының атынан жалған қағаздарға алаяқтық жолмен қол қойып, солардың есепшоттары арқылы ақша жіберген. Осыған ұқсас қылмыстар барлық өңірлерде дерлік бар көрінеді. Мамандар мұндай қылмыстың кесірінен субсидиялар желге кетіп жатқанын айтуда.

Мемлекеттің ақшасын алаяқтық жолмен ұрлап келгендер енді заң алдында жауап беретін болды. Өкінішті. Егер тәртіп пен жанашырлық болса, ауыл шаруашылығы дамудың даңғыл жолына түскен болар еді. Әлі де кеш емес. Ауыл шаруашылығына серпіліс жасалса нұр үстіне нұр. Экономикамыз бен әл-ауқатымыздың бір ұстыны осы ауыл шаруашылығы емес пе?

Миллиондаған тонна астық өндіргенімізбен нан қымбат

Фото: profile.ru

Қазақстан халқы бағаның өсуіне үйреніп қалған ба дерсіз. Баға қаншалықты өсіп жатқанымен тұтынушылықтың төмендегені байқалмайды. Ал ақшаның құны түсуде, инфляция тұрақтамай тұр. Мұның соңы неге апарып ұрындырары белгісіз. Сарапшылардың кейбірі біздегі бағаның құбылмалы болуы көршіміз Ресейдің нарығындағы бағамен байланысты дегенді айтады.

Қалай болғанда да, соңғы уақытта бағаның өсуі үдеп барады. Ал алдымызда жаңа жыл келе жатыр. Әдетте жаңа жылдың басында бағаның бір дүркін өсіп қалуы бұлжымас үрдіске айналған. Соған қарағанда баға тағы өспей тұрмас.

Осы күні сұйық газдың күрт қымбаттағаны жақсы болмай тұр. Қыстың көзі қырауда мұның қалтадан қағатыны тағы бар. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысында осыдан бірнеше күн бұрын газдың құны  бір-ақ түнде аспандап шыға келді. Газдың құны бензинмен теңесіп, немесе асып түсуде. Оның литрі  130 теңге шықты. 1,5 ай ішінде газдың бағасы 52 теңгеге қымбаттап тұр. Ал бұл баға өте жоғары емес пе?  Жағдайы келмегендер газбен қош айтысуы мүмкін ғой. Энергетиктер бағаның әрі қарай да қымбаттай беретінін алға тартады.

Негізі еліміздің солтүстік өңірінде наннан бастап бәрі қымбаттап жатыр. Солярка мен бензиннен қалмай газ да жағаласып кетті.  Қыркүйекте ғана газдың бағасы 78 теңге болатын. Бір айта кетерлігі, баға әр өңірде әр түрлі. Көкшетауда газдың бағасы әзірге көтеріле қоймаған көрінеді. Осындай түсініксіз жағдайға тап болдық. Газ Семейде де қымбаттап кетті. Өзге өңірлерде де өсіп жатыр.

Үкімет биылғы наурыздан бастап газдың бағасын еркін айналымға жіберген. Осыдан кейін  баға бақылаусыз қалды. Энергетиктер алдағы желтоқсан айында газ бағасы тағы да өсетінін ашық айтып отыр.

Әсіресе нанның қымбаттағанына жол болсын. Соңғы уақытта нанның бағасы өңмеңдеп өсіп келеді.  Ахуалдың бұлай болуы барлық өңірлерге тән. Мысалы, Атырауда бұған дейін 100 теңгеден сатылған нан дүкендерде 110-115 теңгеден сатылып жатыр. Көпбалалы отбасылар нан бағасының өскенін сезінбей тұрмасы белгілі ғой. Ұн да қымбаттаған. Бұған дейін 4620 теңге тұратын 25 келі ұн осы күнде 5100 теңгеге шықты. Айырмасы 480 теңге. Енді наубайханаларға да қысылтаяң күн туды. Кейбірі жабылуға жақын тұр. Өйткені ұн қымбат, май, қант, газ да қымбат. Наубайхананың пешін істетудің өзі қалта көтермейтін жағдайға жетті. Ал пешті істетсе нанның өзіндік құны өспегенде қайтеді.

Ет қымбаттап жатыр. Оның бағасын ұстап тұруға ешкімнің шамасы жетпейді. Себебі жаз айларында құрғақшылық болды, мал азығы тапшы әрі қымбат. Еттің келісі 3 мың теңге дегенді ел осы күні ғана көріп отыр.

Жаңа жыл қарсаңында азық-түлік бағасы шарықтауы мүмкін. Ауыл шаруашылығы министрлігінің айтуынша, қордағы бұрын сатып алынған өнім көлемі таусылса, тоқтаусыз өскен бағаны ауыздықтау қиын болады. Ал бағаның төмендеуі ешбір өңірде байқалмайды. Көкөністің құны да шарықтап кеткен. Жыл басынан бері сәбіздің бағасы 40,7 пайызға, қырыққабат 25,7, картоп 21,2, пияз 19,5, күнбағыс майы 29,4, қант 13 пайызға көтерілген. Әдетте күзде көкөністің қымбаттауы бұрын-соңды болған емес.

Осылайша, баға жан-жақтан қысып бағуда. Миллиондаған тонна астық өндіргенімізбен нан қымбат. Жанар-жағармай өзімізден, бірақ баға шарықтады. Мұның себебін түсіну оңай емес. Мүмкін үкіметтің бір ішкі есебі бар шығар. Бағаны шет елдермен теңестірейік дей ме екен… Ал оның тиімділігі қандай болуы мүмкін екені тағы түсініксіз. Бағаның өсуіне сәйкес, халықтың табысы еселеп артып жатса бір жөн.

Итің мен мысығыңа балаңдай қара 

Фото: amurmedia.ru

Тұрғындардың ит пен мысық ұстауына тыйым жоқ, ол әркімнің өз еркі. Жер үйлерде ғана емес, осы күні тіпті секциялық пәтерлерде де үй жануарын ұстайтындар көп. Бірақ сол үй жануарларының қараусыз болуы немесе қаңғыбасқа айналып көшелерде шұбап жүруі мемлекет үшін үлкен проблемаға айналған. Санитарлық нормаға сәйкес күтіп ұсталмаған жануар ауру таратады. Ондай жануарлар жабайыға айналады да топтанып, көшедегі адамдарға тап береді. Талай адамның талауға түскен мысалдары да жетерлік.

Қазақстан қалаларында қаңғыбас иттер мен мысықтардың көбейгені сонша, жылына шамамен 350 мыңдайының көзін жойып отыруға тура келеді. Бұл үшін мемлекет жыл сайын жүздеген миллион теңге шығындайды. Тіпті 2017 жылғы шығын миллиард теңгеге шыққан. Қалаларда қаңғыбас иттер мен мысықтарды уақытша паналататын мекемелер құрылды. Оларға қаңғыбас жануарлар сыймаған соң бірнеше күн ғана ұстайды. Иесі келмеген соң көзі жойылады. Сол уақытша ұсталатын жануарлардың тамағы мен ем-домы үшін, мысалы, бір Нұр-Сұлтан айына миллион теңге қарышталып отырған.

Иттері мен мысықтары қаңғып жүретін тұрғындарға осы күнге дейін талай шара көріліп келгенімен нәтиже жоқ. Осыны ескерген Парламент Мәжілісінің депутаттары қараусыз, күтімсіз үй жануарларының иелеріне аямай айыппұл салу  мәселесін жақында ғана қайта көтерді. Бастамашысы – Парламент Мәжілісіндегі Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, «Нұр Отан» партиясының тізімімен сайланған депутат Гүлдара Нұрымова. Шыны керек, бұл өте орынды бастама. Қазіргі күндері жаңа заң жобасы халық қалаулыларының талқысына түсіп жатыр. «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» заң жобасының нормаларына сәйкес, үй жануарының қожайыны көппәтерлі үйде тұрудың барлық санитарлық-гигиеналық талаптарын орындауы тиіс. Бұл талаптар бұзылған жағдайда 10-нан 20 айлық есептік көрсеткішке дейінгі сомада айыппұл түріндегі әкімшілік жауапкершілікке тартылмақ. Бұл норма ҚР Әкімшілік құқық кодексінің 407-2 бабының төңірегінде қарастырылды. Алдымен 10 айлық есептік көрсеткіш сомасында айыппұл салынады. Ал қайталанса айыппұл 20 айлық есептік көрсеткішке ұлғайтылады. Бір айлық есептік көрсеткіш осы күні 3063 теңгеге тең. Бұл аса үлкен сома болып та шықпайды. Соған қарағанда нәтижесі де кемшін түсуі мүмкін-ау. 100 және 200 айлық есептік көрсеткіш деңгейі қойылса бір жөн болар еді. Тұрғындар сонда жауапкершілікті тереңірек сезінер ме еді. Сезінбегендіктен олар иттер мен мысықтарды қос-қосынан ұстайды, бірақ бұл үшін санитарлық талап жайлы түсініктері шамалы. Сондықтан қалаларда қараусыз, күтімсіз ауру-сырқау иттер мен мысықтар қаптап кеткен. Жануарлар нағыз инфекцияның ошағына айналды.

Өткен жылы да депутаттар үй жануарларына қатысты заң жобасын мақұлдаған еді. Ол жолы тұрғындардың ит, мысық, тотықұс және асыранды тышқан етін жеуіне тыйым салатын норма қабылданған. Соған қарағанда үй жануарларын сойып жейтіндер болған ғой. Қалалардағы қаңғыбас иттер мен мысықтарға арналған уақытша паналату мекемесінен бөтен жануарды сұрап алғандардың ішінде үйіне апарып сойып жегендер болған екен. Заң жобасы сондай оқиғадан кейін талқыға түскен еді. Ол заң бойынша ит, мысық, тотықұс немесе тышқан сойып жеген адам 200 айлық есептік көрсеткіш сомасында айыппұл төлейді немесе 50 күнге түрмеге жабылады.

Ел ішінде үй жануарларын азаптап өлтіретін адамдар да кездеседі. Ондайлар үшін жаза Қылмыстық кодекстің 276-бабында қаралған. 100-ден 200-ге дейінгі айлық есептік көрсеткіш сомасында айыппұл төлейді немесе бір жылға қамалады. Ал егер бірнеше адам сөз байласып, үй жануарын бірге азаптап өлтірсе, онда әрқайсысына 500-ден 800-ге дейінгі айлық есептік көрсеткіш сомасында айыппұл салынады немесе әрқайсысы екі жылға қамалады.

Шет елдердің заңы бұдан да қатал. Сондықтан болар, Бельгия, Дания, Финляндия, Германия, Нидерланды, Норвегия, Швеция және Швейцария сынды елдерде бір де бір үйсіз-күйсіз, жағдайсыз ит немесе мысық жоқ. Нидерландыда үй жануары үшін төленетін салық өте жоғары соманы құрайды. Ал кімде-кім өзінің үй жануарының жағдайын жасамаса немесе санитарлық талаптарға сай ұстамаса үш жылға қамалады. Жаңа Зеландияның заңында үй жануарлары адам дәрежесіндегі саналы мақұлық деп саналады. Германияда үй жануарларының құқығы Конституциямен қорғалған. Бұл елде 20 жылдан бері мектеп бағдарламасында үй жануарларын қорғау сабағы оқытылады.  Италияда итіне немесе мысығына қарамай қойған адам 10 мың евро айыппұл төлейді немесе бір жыл түрмеде отырады. Түркияда итті күніне үш рет серуендету міндетті. Оны орындамаған адам 500 евро айыппұл төлейді. Түркияда ит пен мысық елдің мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылған.

Орыс әдебиетінің классигі Лев Толстой бір сөзінде «Жануарларға нашар қарайтын мемлекет кедейлік пен қылмыстан көз ашпайды» деген екен. Не деген көреген десеңізші. Ит пен мысықтың қарғысына қалып жүрмейік.

«Ұрпағымыз дені сау болып туылсын»

Фото: kursiv.kz

Бұлақтар мен өзен-көлдер табиғатымыздың көркі ғана емес, өлшеусіз  байлығы. Тас пен құм қазып алып жатқан немесе зауыт саламын деген кәсіпкерлер су жолдарын бітеп, өңірлерді экологиялық апатқа ұрындырудың сәл-ақ алдында тұр.

Түркістан облысының Түлкібас ауданында тау-тастың арасында қайталанып жатқан жарылыстан бұлақтар тартылып, тұрғындар шаң-тозаңнан көз аша алмай қалған көрінеді. Бұл маңға химиялық зауыт салынбақ екен. Ауданға қарасты алты ауылдың тұрғындары химиялық зауыттың салынуына үзілді-кесілді қарсы. Олар өздерінің талаптарын төтесінен қойып, зауыттың техникаларын жүргізбей қойды. Әрине, кім уланып өмір сүргісі келсін.

Тұрғындардың уәжі – ұрпағымыз дені сау болып туылсын, табиғатымызды зауытпен бүлдіре алмаймыз дейді. Жөн-ақ. Тұрғындардың бірсыпырасы болашақ зауыт қожайынының спорт кешенін салып береміз, жолдарыңызды асфальттаймыз дегеніне қарсы. Ештеңе салып бермей-ақ қойсын, ауылымыздан аулақ жүрсін дейді. Ал ауданның әкімдігі халыққа әзірге зауыт салынып жатқан жоқ қой, тек жобасы жасалып жатыр дейтін көрінеді

Бұл аумақта карьер қазатындар да бар екен. Оның да зияны шаш-етектен. Бұлақтардың көзін бітеп тастайды. Тұрғындар карьерлердің жұмысын тоқтатуға қолымыз жетсе ғой, шіркін деумен келеді. Карьерлерді әкімдіктің өзі де құрта алмай отыр екен. Әкімдік карьерді тоқтату жайлы жоғары жаққа шағым беріп жатқан көрінеді.

Тұрғындар бұған дейін бірнеше рет ауданға, облысқа арызданған болып шықты. Бірақ нәтиже жоқ. Енді олар тағы да дау шығарып, далаға жиналып, петицияға қол қоюға көшті. Шыны керек, химиялық зауыт қымбат па, әлде қоршаған ортаның амандығы қымбат па деген сауал қойылса өз басым екіншісіне ден қояр едім. Табиғатымыз бен өзен-бұлақтарымыздың байлығына байлық жетпейді емес пе?

Экологиялық апатқа бейім тұрған осы сияқты аумақтар аз емес. Сол Түркістан облысының Келес ауданы да қоршаған ортаға алаңдаумен күн кешіп келеді. Өйткені ауданның Ақтөбе ауылдық округіне қарасты 14 елді мекеннің тұрғындары бірнеше жылдан кейін сусыз қалуы мүмкін. Бұған  Келес өзенінің жағалауларын күндіз-түні қазып, түбінен шыққан тасты тонналап сатып жатқан жеке кәсіпкерлердің әрекеті себепкер.

Ауыл округінің маңайында биылғы көктемге дейін 7 карьер болған. Бір «КамАЗ» тасты 20 мың теңгеден сатады. Тұрғындардың айтуынша карьерлер түнімен тоқтамай жұмыс істейді. Бір түнде 300 «КамАз» тас қазылып жатады. Тасты қазу 10 жылдан бері тоқтамаған көрінеді. Содан бері судың деңгейі 5 метрге дейін төмендепті. Себебі тасты қазудың салдарынан жер астындағы бұлақтардың көзі бітеліп жатыр.

Ал табиғатта тепе-теңдік бұзылмауы керек. Мамандар жағадағы тастың алынуы судың жер астына жайылуына әсер ететінін айтады. Соның салдарынан су көлемі азайып, бұлақтар тартылып, жер қыртысы бүлінеді. Карьерден тас пен құмды тонналап алғаннан кейін, олардың орны босап, тура соның аумағындай жер тесіліп қалады. Экологиялық стандарт бойынша карьерлерді 30 метрге дейін ғана қазуға рұқсат берілген көрінеді. Бірақ жеке кәсіпкерлер 100 метрге дейін қазып, жерасты суына дейін үңгіп барады. Жерасты суы мен өзен немесе көл қосылған соң, су құрамы өзгеріске ұшырайды, тығыздық бұзылады деп жатады.

Осындай проблема өзге өңірлерде де кездеседі. Түркістан облысының Төле би, Қазығұрт аудандарының тұрғындары да карьер атаулыдан зәрезеп күйге жеткен.

Осылайша, Түлкібас ауданының тұрғындары іргесіне химиялық зауыт салдырғысы жоқ. Негізі таулы, орман-тоғайлы әрі бұлағы көп әсем табиғатты бүлдірудің өзі біздің еліміздегі экологиялық мәдениеттің деңгейін көрсетсе керек. Тау-тасты жерлер мен өзен-көлдерді ғана емес, жазықтарды да көздің қарашығындай сақтасақ қанеки.

Түркияда өтетін фестиваль «Томирис» фильмімен ашылады

2021 жылы қарашаның 8-12 аралығында Ыстанбұлда өтетін Korkut Ata Turkic World Film Festival кинофестивалінің ашылу салтанатында «Томирис» көркем фильмі көрсетіледі. Бұл туралы кинотуындының режиссері Ақан Сатаев өзінің инстаграмдағы парақшасында хабарлады.

Айта кетсек, ҚР Мәдениет және спорт министрлігі тапсырысы бойынша Sataifilm  компаниясының қатысуымен «Қазақфильм» киностудиясы түсірген қазақстандық туынды биыл қыркүйек айында Түркияда прокатқа шығып, 200-ден астам кинотеатрда көрсетілген болатын.

Түркияда алғаш рет өткізіліп отырған Korkut Ata кинофестивалінде биыл 13 елден барлығы 42 кинотуынды қатысады. Фестиваль шеңберінде Қазақстан, Әзірбайжан, Қырғызстан, Өзбекстан, Татарстан сынды Түркі әлемі елдерінің киногерлері түрлі жанрда, соның ішінде тарихи, фантастика, деректі және анимация  жанрында түсірілген үздік туындыларын ұсынатын болады.

Еліміздің атынан аталған фестивальге бірнеше фильмдер қатысады. Фестивальдің басты байқауларының бірі – көркем фильмдер бағдарламасында Рүстем Әбдірашевтың «Қазақ хандығы. Алтын тақ» көркем фильмі, ал деректі фильмдер байқауында режиссер Бақыт Қайырбековтың «Құтыда жанған алау» фильмі бақ сынайды. Ал анимациялық фильмдер байқауында Адай Әбелдиновтың «Күлтегін» тарихи толықметражды анимациялық фильмі көрсетіледі.

Сонымен қатар, фестивальдің тарихи туындыларына арналған бағдарламасында Сатыбалды Нарымбетовтың «Аманат» фильмі көрсетілсе, ал «Заманауи фантастика» байқауында көрермендерге «Бегарс Елубайдың «Оазис» фильмі ұсынылатын болады.

Түркияда өтетін фестивальге Қазақстанның халық артисі Асаналі Әшімов, «Қазақфильм» киностудиясының президенті Ақан Сатаев, киностудияның өндіріс бойынша вице-президенті Айдар Баталов, «Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы» КЕҚ Бас продюсері Адай Әбілдинов, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Берік Айтжанов, актрисалар Альмира Тұрсын және Аружан Жазылбекова, режиссер Нұрғиса Әлмұрат, продюсер Нұрлан Қоянбаев және басқалары қатысатындары белгілі болды.

Әйелдер мен қыздарға арналған вагондар жайлы не білеміз

almaty.tv

«Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы тек қана әйелдер мен қыздар және жеті жасқа дейінгі ұлдарға арналған купе вагондарын қалааралық бағытқа салды. Әзірге ондай вагондар «Алматы — Маңғыстау» және «Алматы – Өскемен» бағыттарында жүріп жатыр. Билет сату 10 қазаннан басталды. Әйелдерге арналған купе вагондарының реттік саны – оныншы. Жол билетін электронды түрде алған кезде ерлер мұқият болуы керек. Әйелдер вагонында «ЖН» деген белгі болады. Оны аңдамай, ер адамның сол вагоннан электрондық билет алған бірлі-екілі жағдайы болды. Бірақ вагонға кірген ер адам күллі әйелдердің ішінде сапарлады. Әйелдер вагонының жолсеріктері де міндетті түрде тәжірибелі әйелдер. Олар ер адамдардың онлайн-билет аларда мұқият болуын сұрайды.

Алғашқы рейсте әйелдер вагондары 90 пайызға толғанын айтады. 92 билет сатылыпты. Сұраныс артса, желтоқсан айының ортасында басқа теміржол бағыттарында да әйелдер вагондары іске қосылуы мүмкін. Ал егер әйелдерге арналған вагон аздық етсе, қосымша вагондар қарастырылмақ.

Әйелдер вагондарын бағыттарға салмас бұрын жолаушылар арасында әлеуметтік сауалнама да жүргізілген. Әрине, бұл бастама кеңінен қолдау тапқан.

Алысқа сапар шегу оңай шаруа емес. Әдетте тар вагондарда әйелдер мен ерлер мидай араласып, иық тіресе сеңдей соғылысып жүретініне көз үйренген. Киім ауыстыру, алаңсыз ұйықтау кезінде қолайсыздық туындап жатады. Ал арнайы әйелдер вагоны деген жақсы болса керек. Ештеңеден қымсынбай емін-еркін сапарлайды әрі бұл қауіпсіз.

Шыны керек, әйелдерге арналған вагонның болуы өте дұрыс қой. Оқушы жастар, студенттер, жалпы, әйелдердің жол сапарлары қауіпсіз болғанына не жетсін.

Қауіпсіз демекші, Қазақстанда әйелдерге арналған вагондардың пайда болуы өткен жылы «Петропавл-Алматы» бағытындағы Тальго пойызында жолаушының жас қызды зорламақ болған оқиғасымен байланысты. Осыдан кейін «Қазақстан темір жолы» компаниясы әйелдердің қауіпсіздігі мәселесі туралы ойлана бастаған. Ал жас қызды зорламақ болған адам істі болып кетті.

Басында «Қазақстан темір жолы» компаниясы арнайы әйелдер вагонын шығаруға жүрексінген еді. Келтірген уәждеріне қарағанда, бір вагонның құны 1 миллион АҚШ доллары тұрады екен. Жай ғана әйелдер купесін дайындайық деген ой басым болды. Ал жеме-жемге келгенде тұтастай вагонның тек әйелдерге арнағаны тиімді болатынына көздерін жеткізді.

Тек қана әйелдерге арналған вагондар бұдан бес-алты жыл бұрын Тайландта пайда болған еді. Ол елде темір жол қызметкерлері 13 жасар қызды зорлап, соңынан өлтірген болатын. Сол оқиғадан кейін Тайландтың темір жол бағыттарына арнайы әйелдер вагондары тіркеле бастады. Ондай вагондар осы күні де әйелдерге қызмет етіп келеді. Оларда әйелмен бірге оның он жасқа дейінгі ұл баласы сапарлауы мүмкін. Ұл балаға қойылатын талап – оның бойы 150 сантиметрден аспауы керек.

Әйелдердің қауіпсіздігі барлық елдер үшін өте керек нәрсе. Мысалы Түркияда тек қана әйелдерге арналған жағажайлар бар. Ол маңға ер адамды жолатпайды. Түріктер әйелдердің сұқ көздерден таса болуына және қалаған киімдерін киюіне осылай жағдай жасаған.

Жалпы алғанда, әйелдердің жол жүрудегі қауіпсіздігі көз жұма қарайтын жай нәрсе емес. Қызмет көрсетудің басқа түрлеріне де біртіндеп әйелдердің қауіпсіздігіне бағытталған жаңа жобалар енгізілетін болса керек.