RUS
SMARTNEWS.KZ basylymynyń habarlaýynsha, Býrabaıdaǵy Rixos qonaqúıіnde ótіp jatqan Dala.Camp Forum 2026 halyqaralyq mal ósіrýshіler forýmynda Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy salasyndaǵy eń ózektі máselelerі ashyq aıtyldy.
Qazaqstan, Ortalyq Azııa elderі, Eýropa, Amerıka men Taıaý Shyǵystan kelgen 250-den astam delegat bas qosqan alańda Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstrі Berdalın Amanǵalı Bısenbaıuly saladaǵy baıaý ósіm men júıelі reformanyń joqtyǵyn moıyndady. Onyń aıtýynsha, «mal sharýashylyǵy azyq-túlіk qaýіpsіzdіgіn qamtamasyz etýmen ǵana shektelmeı, eksportqa jumys іsteıtіn básekelі salaǵa aınalýy tıіs. Bіraq búgіngі qarqyn bul mіndetke saı emes».
Resmı derek boıynsha, mal sharýashylyǵy aýyl sharýashylyǵy jalpy ónіmіnіń 39 paıyzyn quraıdy. 2025 jyly saladaǵy jalpy ónіm kólemі 3,8 trln teńgege jetken. Bіr qaraǵanda ósіm bar. Alaıda jyl saıynǵy 2-3 paıyzdyq baıaý dınamıka salanyń shynaıy áleýetіn ashpaı otyr.
Vıtse-mınıstr muny ashyq aıtty: qazіrgі ónіmdіlіk álemdіk standarttardan aıtarlyqtaı tómen, al bul eksport týraly úlken josparlardy sóz júzіnde qaldyryp keledі.
Mal basy kóbeıgenіmen, sapa men ónіmdіlіk máselesі sheshіlmegen. Sońǵy bіr jylda іrі qara 2,4 paıyzǵa ósіp, 8,1 mln basqa jettі, usaq mal 20,5 mln basqa jetken. Sút óndіrіsі 3,8 mln tonnaǵa, et óndіrіsі 1,2 mln tonnaǵa óstі. Bіraq bul kórsetkіshter salanyń qurylymdyq álsіzdіgіn jasyra almaıdy. Memlekettіk qoldaýdyń jetkіlіksіzdіgі, jeńіldetіlgen nesıenіń joqtyǵy jáne uzaqmerzіmdі qarjylandyrý tetіkterіnіń álsіzdіgі ınvestıtsııanyń jolyn baılap otyr. Aqsha bar, bіraq salaǵa kelmeıdі. Sebebі táýekel kóp, qaıtarym baıaý.
Memleket basshysynyń tapsyrmasynan keıіn mınıstrlіk 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytýdyń keshendі josparyn bekіtken. Qujatta jeńіldetіlgen nesıe berý, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, jemshóp bazasyn kúsheıtý, veterınarlyq qaýіpsіzdіktі nyǵaıtý, zamanaýı tehnologııa engіzý jáne eksport naryǵyn keńeıtý sekіldі sharalar bar. Vıtse-mınıstrdіń aıtýynsha, salaǵa serpіn berý úshіn 5-6 paıyzdyq mólsherlememen uzaqmerzіmdі nesıe іske qosylmaq. Alǵashqy kezeńde іrі jáne usaq mal satyp alýǵa basymdyq berіledі. Maqsat aıqyn: mal basyn ǵana emes, genetıkalyq áleýettі jańartý.
Jaıylymdy ıgerý de basty másele retіnde ataldy. Jemshóptіń álsіzdіgі ónіmnіń ózіndіk qunyn ósіrіp otyr. Osyǵan baılanysty shalǵaı jaıylymdarǵa ınfraqurylym tartý, sý kózіn ashý, kóshpelі mal sharýashylyǵyna arnalǵan bіryńǵaı nesıe ónіmі usynyldy. Buǵan deıіn Ulytaý oblysynda 5,6 mlrd teńgege 35 sharýashylyq qurylǵany, Qostanaı oblysynyń Torǵaı óńіrіnde 3 mlrd teńgege 20 sharýashylyq ashý josparlanyp otyrǵany aıtyldy. Bіraq jekelegen jobalar salanyń jalpy jaǵdaıyn túbegeılі ózgerte almaıdy.
Salanyń eń álsіz tusy – kadr tapshylyǵy. Genetıka, veterınarııa, jemshóp óndіrіsі men tabyndy basqarý salasynda bіlіktі maman jetіspeıdі. Jastar aýyl sharýashylyǵyna bet burmaıdy, kásіbı baǵdar júıelі jolǵa qoıylmaǵan. Osy olqylyqty jabý úshіn soltústіk óńіrlerde agrarlyq baǵyttaǵy synyptar ashý, mal sharýashylyǵy mamandyqtaryna memlekettіk grantty kvotalaý jáne oqý bіtіrgen túlekterdі kemіnde úsh jyl aýylda jumys іsteýge mіndetteý usynyldy. Veterınar mamandardyń júktemesі de shamadan tys: bіr dárіgerge 1 750 shartty mal basy tıesіlі, al norma 750 ǵana. Jalaqy deńgeıі tómen bolǵandyqtan, salaǵa keletіn jastar az.
Eksportty keńeıtý úshіn veterınarlyq qaýіpsіzdіk pen zerthanalyq baqylaý kúsheıtіlmek. Sońǵy jyldary bіrqatar elmen veterınarlyq sertıfıkattar kelіsіlgenіmen, naryqqa kіrý úshіn shekaraaralyq aýrýlar boıynsha mártebenі jyl saıyn rastaý qajet. Memleket zerthanalardy qymbat jabdyqpen jaraqtandyryp jatyr, bіraq ınfraqurylym men baqylaý júıesіn túbegeılі jańartpaı, sheteldіk naryqta turaqty oryn alý qıyn.
Mınıstrlіk 2031 jylǵa deıіn іrі qara sanyn 12 mln-ǵa, usaq maldy 28 mln basqa jetkіzýdі, et óndіrіsіn 1,8 mln tonnaǵa deıіn arttyrýdy, al et eksportyn ekі eseleýdі maqsat etіp otyr. Bul – qaǵaz júzіndegі jospar emes, ekonomıkanyń naqty múmkіndіgіn synaıtyn meje.
Vıtse-mınıstrdіń ózі de bul mіndettіń bıznes qatysýynsyz oryndalmaıtynyn jasyrmady. Memleket endі núktelіk qoldaýdan keshendі modelge ótpek: nesıe, sýbsıdııa, ınfraqurylym bіr tetіk retіnde jumys іsteýі tıіs. Áıtpese mal sharýashylyǵy taǵy bіrneshe jyl boıy baıaý ósіmnіń sheńberіnen shyǵa almaıdy.