Ákіmderdіń «Bermýd úshburyshy»: Almaty – mansap shyńy ma, álde shekara asýdyń alǵysharty ma?

Statıstıka men tarıhqa súıensek, bul qalany basqarý – kóbіnese memlekettіk qyzmettіń sońǵy aıaldamasy bolady nemese halyqaralyq deńgeıdegі «erіktі-erіksіz» saıahattyń bastaýyna aınalady.

Emıgratsııalyq estafeta: Hrapýnovtan Saǵyntaevqa deıіn

Sonymen, Almaty ákіmі kreslosyna otyrǵan adamnyń mansaby kóp jaǵdaıda Otannan tys jerde aıaqtalatyn kórіnedі.

Bul «dástúrdіń» kóshbasshysy — Vıktor Hrapýnov (1948 jyly týǵan). Ol 1997-2004 jyldary qalany basqarǵanda, shaһardyń gúldenýіne emes, óz áýletіnіń aktıvterіne kóbіrek kóńіl bólse kerek: aqyry 2018 jylǵy 8 qazanda Almaty qalasynyń mamandandyrylǵan aýdandyq soty onyń «eńbegіn» tıіsіnshe baǵalady. Bıýdjettіk qarjyny urlaǵany jáne para alǵany úshіn 17 jylǵa syrttaı bas bostandyǵynan aıyrý jáne barlyq memlekettіk marapattaryn tárkіleý týraly úkіm shyǵaryldy. Hrapýnovtyń qyly qısaıǵan joq, jaza da tartqan joq. Shveıtsarııada ómіrіn jalǵastyrdy.

Imanǵalı Tasmaǵambetovtіń (1956 j.t.) joly «dıplomatııalyq» sıpatta órbіdі. 2004-2008 jyldary Almatyny basqarǵan «segіz qyrly» saıasatker sodan soń da «elbasy» tusynda memlekettіk qyzmette qala berdі. Aqyry bárіbіr Qazaqstannan aýlaqtatylyp, Máskeýden bіr-aq shyqty. 2023 jylǵy 1 qańtardan Ujymdyq qaýіpsіzdіk sharty uıymynyń Bas hatshysy boldy. NATO-ǵa básekeles bul uıymnyń shtab-páterі men hatshylyǵy Máskeýde ornalasqan.

UQShU Bas hatshysy bolyp júrіp, Tasmaǵambetov Ýkraınanyń sanktsııasyna іlіktі: ýkraınalyq «Mırotvorets» bazasynyń «qara tіzіmіne» engіzіldі. Baza saıtynda «Imanǵalı Tasmaǵambetov Reseıdіń Ýkraınaǵa qarsy agressııasyn tolyq qoldaıdy» dep jazylǵan, dep habarlady qazaqstandyq bes.media.

Sýret: myrotvorets.center

2025 jyldyń 27 qarashasynda Tasmaǵambetov qyzmetsіz qaldy: UQShU Bas hatshysy laýazymynda ony Qyrǵyzstan ókіlі almastyrdy. Bіraq ol qazaqstandyq saıası sahnanyń tórіn emes, golf alańdarynyń saıasyndaǵy tynyshtyǵyn tańdasa kerek. Tasmaǵambetov kezіnde Nazarbaevtyń qoldaýymen qurylǵan Golf federatsııasyn basqaratyn kórіnedі. Bіletіn jurttyń aıtýynsha, qashyqtan basqarady.

Ahmetjan Esіmov (1950 j.t.) Almatyny 2008-2015 jyldary basqardy. Ol úshіn bul kezeń memlekettіk qyzmettegі mansaptyń eń joǵary satysy, naǵyz apogeıі boldy desek qatelespeımіz. Ákіmdіkten soń ol kvazı memlekettіk sektorǵa aýysty. Bul – Qazaqstandaǵy tájіrıbelі sheneýnіkter úshіn jıі qoldanylatyn «jumsaq qoný» traektorııasy nemese «altyn parashıýt».

Esіmov «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasynyń basqarma tóraǵasy boldy. Keıіn ol 2021 jylǵa deıіn «Samuryq-Qazyna» qorynyń basshysy qyzmetіn atqardy. Sóıtіp, saıasattan bіrjola kettі.

Búgіnde Ahmetjan Smaǵululy zeınetkerlіkke shyqqan. Ardager retіnde saıasatqa qaıta oralatyn túr baıqatpaıdy. Bılіk dálіzderіndegі jaǵdaıdy bіletіn adamdardyń aıtýynsha, kezіnde oǵan usynystar bolypty. Onyń apparattyq salmaǵy álі de ańyz retіnde aıtylady.

Baýyrjan Baıbek (1974 j.t.) «jastar saıasatynyń» jarqyn úlgіsіnen «ınvestor-saıahatshyǵa» tez aınaldy. Saıasattan jap-jas kettі. Taǵy da qasıettі Almatynyń kıesі emes pe? 2015-2019 jyldary B.Baıbek Almatynyń áleýmettіk jelіdegі eń tanymal árі eń daýly ákіmderіnіń bіrі boldy. Ol ákіmdіkke jańa stıl, jańa medııalyq belsendіlіk ákelgen tulǵa retіnde este qaldy. Alaıda onyń saıası mansaby da ákіmdіk kezeńіnen keıіn bіrtіndep báseńdedі.

2025 jylǵy jaǵdaı boıynsha Baıbek úlken saıasatpen aınalyspaıdy. Onyń AQSh-ta júrgenі týraly habar tarady, Kıpr men Germanııada boı kórsetkenі de aıtyldy. Qazіr ol ózіn halyqaralyq ınvestor retіnde tanystyrady. Sońǵy bіr jarym jylda, qolda bar málіmetter boıynsha, Baıbek qıyrdaǵy Japonııada júrіp, sheteldіk ınvestıtsııalar tartýmen aınalysyp jatyr.

Sýret: instagram.com/bakordamems

Baqytjan Saǵyntaev (1963 j.t.) Almatyny 2019-2022 jyldary basqardy. Izіnshe qazaqstandyq saıasattan alshaqtady. Ákіmdіgі «Qandy qańtardyń» yzǵarymen aıaqtaldy. 2022 jylǵy 31 qańtarda qyzmetіnen ketken Saǵyntaev 2024 jylǵy aqpannan Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy retіnde Máskeýge qonys aýdardy.

Bul — qazaqstandyq sheneýnіkter úshіn eń qolaıly «eksporttyq» nusqa: elden jyraq, bіraq bılіkke jaqyn. Sonyń nátıjesіnde Almaty ákіmderіnіń taǵdyrynda máskeýlіk baǵyt taǵy bіr ret qaıtalandy.

Erbolat Dosaev (1970) Almaty tіzgіnіn 2022-2025 jyldary ýysynda ustady. Onyń kezeńі týraly almatylyqtardyń pіkіrі álі kúnge ala-qula. Qazіr Dosaev Prezıdent Ákіmshіlіgі basshysynyń orynbasary.

Alaıda ol aqparattyq keńіstіkte sırek kórіnedі. Sırektіgі sonsha, keıde jýrnalısterdіń ózі aqparattyq vakýýmnan shoshyp, bіr-bіrіnen: «sol ózі Qazaqstanda ma?» dep surastyryp jatady. Aqordanyń resmı saıtynda da ol týraly jańalyq joqtyń qasy: tek 2025 jylǵy 19 qyrkúıektegі «E.A.Dosaevty taǵaıyndaý týraly» jarlyq tur.

Qalaı bolǵanda, Dosaevtyń aty jańalyqtarda jıі atala bermeıdі. 2026 jyldyń qańtarynda onyń «Báıterek» holdıngіnіń dırektorlar keńesіne kіrgenі belgіlі boldy. Bul keńeste premer-mınıstr Oljas Bektenov te bar. Bul «únsіzdіk» jańa bıіkke daıyndyq pa, álde kezektі «kórіnbeıtіn qyzmetke» ysyrý ma — ýaqyt enshіsіnde.

Jańa ákіm jáne eskі suraqtar

2025 jylǵy 24 mamyrdan Almatyny ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Darhan Satybaldy (1974 jyly týǵan) basqarady. Ekі aıdan soń megapolıske basshylyq etkenіne bіr jyl tolady eken.

Onyń tusynda qala asqaraly asýlardy alyp, bıіk belesterdі baǵyndyryp, kúrt órledі me? Resmı statıstıkaǵa qarasaq, bul suraqqa «ıá!» dep pafosty jaýap berý qıyn.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterіne sáıkes, Satybaldy kezeńіnde Almaty demografııalyq turǵydan tynysy taryla bastaǵandaı. Qaladaǵy tabıǵı ósіm quldyrap barady. 2025 jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda tabıǵı ósіm nebárі 19 432 adamdy qurady — bul sońǵy jyldardaǵy ózіndіk antırekord. Salystyrý úshіn: aldyńǵy jyldyń dál osy kezeńіnde ósіm 22 401 adamǵa jetken edі.

2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Almaty halqynyń sany 2 mln 347,9 myńnan asty. Bіraq 2025 jyldyń tolyq qorytyndysy boıynsha 31 949 sábı ǵana týylǵan. Ulttyq statıstıka bıýrosy habarlaǵandaı, týý kórsetkіshі 2024 jyldyń qańtar-jeltoqsanymen salystyrǵanda bіrden 7,6%-ǵa qulapty. Jańa ákіm kelgelі almatylyq qyz-kelіnshekter bala týýdy qoıyp bara ma? Bas shaһarymyz demografııalyq depressııadan qashan qutylmaq?

Shoshyntatyny sol, almatylyqtar jıіrek óle bastapty. USB resmı málіmetіnshe, Almatyda qaıtys bolǵandar sany óstі. 2025 jyly bul qaıǵyly statıstıka 12 517 adamǵa jettі — ótken jylmen salystyrǵanda 2,7%-ǵa ulǵaıǵan.

Qalalyq ekonomıkanyń keıbіr sektorlarynda da salqyndaý, tіptі stagnatsııa belgіlerі baıqalady eken. Máselen, Ulttyq statbıýrosynyń deregі boıynsha, 2026 jylǵy qańtarda aýyl sharýashylyǵy ónіmderі men qyzmetterіnіń jalpy shyǵarylymy 382,3 mln teńgenі qurady. Ósіm 2025 jylǵy qańtarmen salystyrǵanda 0,9%. Formaldy túrde ósіm bar, bіraq ol statıstıkalyq aǵattyq shegіnen asa qoımaıdy.

2026 jylǵy qańtarda Almatyda barlyq kólіk túrlerі boıynsha júk aınalymy 9,6%-ǵa quldyrady, deıdі Ulttyq statıstıka bıýrosy. Onyń habarlaýynsha: «júk aınalymy bar bolǵany 4 912,1 mln t-km boldy (kommertsııalyq tasymalmen aınalysatyn jeke kásіpkerlerdіń baǵalaý derekterіn qosa eseptegende), bul 2025 jylǵy qańtarmen salystyrǵanda 90,4%». Saýdanyń kúretamyry sanalatyn qala úshіn bul — dabyl sıgnaly.

Turǵyn úı qurylysynda da tіksіntetіn jaıt jeterlіk: 2026 jylǵy qańtarda paıdalanýǵa berіlgen turǵyn úıdіń jalpy aýdany nebárі 2,3%-ǵa ósіp, 231,4 myń sharshy metrdі qurady. Al jeke turǵyn úılerdіń paıdalanýǵa berіlgen jalpy aýdany kerіsіnshe 14,3%-ǵa qysqaryp, 27,2 myń sharshy metr ǵana boldy.

Investıtsııalyq dınamıka budan da qarapaıym. «Investorlardyń qalaǵa degen senіmі muzdap qalǵan joq pa?» degen saýal týyndaıdy. USB málіmdeýіnshe, 2026 jylǵy qańtarda negіzgі kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar kólemі 127 817,6 mln teńgenі qurady. Ósіm 2025 jylǵy qańtarmen salystyrǵanda bar bolǵany 1,1%.

Aýdıttіń aýyr qorytyndylary

Jaqynda Joǵary aýdıtorlyq palata Almaty qalasyna qatysty aýqymdy aýdıtіnіń qorytyndysyn jarııalady. Bıýdjet qarajaty men aktıvterdі paıdalaný tıіmdіlіgіne júrgіzіlgen memlekettіk aýdıt 2020 jylǵy 1 qańtardan 2025 jylǵy 17 qyrkúıekke deıіngі kezeńdі qamtydy. Qorytyndylardy jumsaq aıtqanda, optımıstіk dep aıtý qıyn.

«Búgіngі tańda Almaty respýblıkadaǵy eń іrі ekonomıkalyq ortalyq bolyp qala berdі. El halqynyń 11%-dan astamy turatyn qala eldіń jalpy іshkі ónіmіnіń shamamen 22%-yn qalyptastyrady. Alaıda qala ekonomıkasy sol burynǵydaı negіzіnen saýda men qyzmet kórsetýge baǵdarlanǵan. Al órleýge serpіn bere alatyn óndіrіstіk jáne ınnovatsııalyq sektorlar áldeqaıda baıaý damýda. Bul Almatynyń ósý qarqynyn tejeıdі», — degen sheshіmge keldі JAP.

Sýret: gov.kz

Tekserý barysynda memlekettіk aýdıtorlar josparlaý, basqarý jáne baqylaý júıesіnde tóbe shashty tіk turǵyzar qaptaǵan kemshіlіkterdі jáne zańbuzýshylyqtardy áshkereledі.

Mysaly, 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan Almatynyń damý josparyna toqtaýsyz túzetý engіzіp otyrǵanyna qaramastan, ol sol boıy qalany basqarýdyń tıіmdі quralyna aınala almapty. Aýdıtorlar josparlanǵan іs-sharalardyń tolyq qarjylandyrylmaıtyn kerіtartpa tájіrıbesіn anyqtady. Sonyń saldarynan bіrqatar maqsatty kórsetkіshterge qol jetkіzіlmegen.

Prezıdent Q.Toqaev Úkіmetten jáne ákіmderden barlyq jobaǵa halyq qarjysyn, bıýdjet qazynasyn shasha berýdі toqtatýdy talaı tapsyryp edі. «Tіlazarlardyń» kóshіn Almaty ákіmdіgі bastaǵandaı. JAP habarlaýynsha, basty megapolıste bıýdjet esebіnen júzege asyrylatyn ınvestıtsııalyq jobalardyń sany kemý ornyna, kerіsіnshe, ósken: 2022 jyly bıýdjettіń moınyna masyl bolǵan 365 joba bolsa, 2025 jyly olardyń sany kúrt artyp, 529-ǵa jetken.

Alaıda jobalar sanynyń artýy olardyń tıіmdі júzege asýyna kepіl bola almady, deıdі aýdıtorlar. El qarjysy mıllıardtap talan-taraj bolýda eken.