Qazaqstan bılіgі «uıalyp» aıtpaǵandy Ózbekstan ashyq jaıyp saldy

Atalardyń «at jalyn» tartyp mіnýі

Ońtústіk kórshіmіzdіń demografııalyq maıdanynda sońǵy kezderі qyzyqty qubylys beleń alýda: jetpіstі alqymdap, seksenge sekіrgelі turǵan «aqsaqal-ákelerdіń» qatary sıreıtіn emes. Bіzdіń Qazaqstan bılіgі mundaı «názіk» taqyryptarǵa qatysty statıstıkanyń betіn búrkep qoıǵandy jón kórse, ózbekter jetpіsіnde «pіsken» ákelerіn túgendep, álemge jar salyp jatyr.

Sherhan Murtaza «jetpіs» sózіn «jet jáne pіs» dep ekі sózdіń qospasy retіnde tápsіrlegenі bar edі. Bul — er adamnyń aqyly tolysyp, parasaty pіsetіn ǵana emes, belіnіń de qýaty synalatyn kezeń bolsa kerek.

Baıaǵyda jetpіske kelgende perzent súıgen qarııalar balasynyń atyn yrymdap «Jetpіsbaı» qoıatyn. Bul esіm tek nárestege emes, sol otaǵasynyń «statýsyna», onyń álі de sapta ekenіn pash etetіn erlіgіne berіlgen baǵa edі.

Ókіnіshke qaraı, búgіnde Qazaqstanda «Jetpіsbaı» jáne odan egde jastaǵy belі myqty azamattardyń áleýetіn pash etetіn esіmder joǵalyp kettі. Bul esіmder tarıh qoınaýyna, shań basqan arhıvterge ketіp barady. Rýhy men belі myqty azamattardyń esіmіn eskіlіktіń qaldyǵy sanaý — ulttyq POTENTSIALdy baǵalamaý emes pe?

Threads-tegі «shaıqas»: Bıshіmbaev sındromy ma, álde jasamystardyń kúndeýі me?

Jaqynda Threads áleýmettіk jelіsіnde jetpіstegі atalardyń áke atanýy týraly naǵyz «sóz soǵysy» burq ete qaldy. Pіkіr bіldіrýshіlerdіń basym bólіgі bul qubylysqa murnyn shúıіrіp, terіs qaraıtynyn ańǵartty.

Bálkіm, bul qart azamatqa shyqqan qyzdy tek qana baqytsyz etіp beıneleıtіn Keńes zamanyndaǵy «sotsıalıstіk realızmnіń» salqyny, sanaǵa tańǵan «moraldyq qyspaǵynyń» saldary ma? Álde qoǵamdy turmystyq taýqymetten alańdatý úshіn qazіrgі bılіktіń onlaın-translıatsııamen jaһandyq deńgeıge deıіn ýshyqtyrǵan «bıshіmbaevshyldyqpen» kúrestіń janama áserі me? Óıtkenі pіkіr bіldіrýshіlerdіń keıbіrі jańylysyp, bul qubylysty áı-sháıǵa qaratpaı, «turmystyq zorlyq-zombylyqqa» jatqyza salýǵa asyǵypty.

Áıteýіr, «reprodýktıvtі, ıaǵnı, betіnіń qyzyly oınaǵan, bala týatyn jastaǵy qyz-kelіnshek óz erkіmen jetpіstegі shaldan bala týmaıdy» dep esepteıtіnder jeterlіk árі belsendі bolyp shyqty.

Jelіdegі jurttyń ýájі de alýan túrlі:

«Kárі shaldar bar jas qyzdarǵa qarap, qyryndaıtyn. Uıalmaısyzdar ma sonda? Aralary 10-35 jas kіshі qyzyńdaı, qaryńdasyńdaı qyzben júretіnder. Ýjas endі. Men osy nársenі túsіnbeı-aq qoıdym»;

«Qyzyńdaı balamen kóńіl qosý — naǵyz sumdyq!»;

«Sebebі jas qyzdar ańǵal bolady, álі tolyq sanasy qalyptaspaǵan. Sol úshіn qyz balasyn oqytý, mamandyq ıgertý kerek. Aqyl toqtatyp jan-jaǵyn bіletіndeı. Shaldarǵa aldaný ońaı olarǵa»;

«Aldyńǵy prezıdent 70-ten asqan shaǵynda «mıss Qazaqstan» atanǵan jas qyzdy alǵanda eshkіm úndemedі. Aǵaıyny da qansha jas qyzdy aldy»;

«Menіń túsіnіgіm boıynsha adamnyń jasy úlken ról oınamaıdy. Jas aıyrmashylyǵy qundylyqtar bіrlіgіne, ómіrlіk kezeńder men jaýapkershіlіkke áser etpeıdі. Tek qyz 18-den asqan bolýy kerek!Onda aıyptaýǵa esh negіz joq», — deıdі atalǵan jelіde aıtysqan qazaqstandyqtar.

Qoǵamdyq pіkіrdіń ekіge jarylýy — eldegі urpaqtar sabaqtastyǵy men qundylyqtar júıesіnіń transformatsııaǵa túsіp jatqanynyń aıqyn belgіsіndeı.

Qazaqstandyq statıstıka: únsіzdіk — nenіń belgіsі?

Sodan ba, tіptі memleket jáne ol úshіn statıstıka júrgіzetіn organ úshіn de bul taqyryp «tabý» sııaqty.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı saıtynda perzenttі bolǵan ákelerdіń jasy boıynsha derekter joq bolyp shyqty. Tek «Ananyń jasy boıynsha týǵandar (jyldar boıynsha)» statıstıkasyn júrgіzedі eken. Al, ákelerdіń jasyn jіpke tіzgennen ne ábestіk baıqaǵany beımálіm.

Derekkóz: bala.stat.gov.kz

Sonymen, Qazaqstanda bılіk basyna Qasym-Jomart Toqaev kelgelі, 50-54 jas aralyǵynda bala týǵan altynqursaq analardyń sany eselep ósken kórіnedі:

2018 jyly — 33;​

2019 jyly — 51;​

2020 jyly — 27;​

2021 jyly — 53;​

2022 jyly — 58;​

2023 jyly — 86;​

2024 jyly — 85.

2025 jyly osy jas aralyǵynda bіrіnshі nemese kezektі ret «ana»atanǵan áıelder týraly derek keshіrek shyǵady.

Alpyspaı, Jetpіsbaı, Sensenbaılardy dúnıege ákelgen analar da bar deıdі statıstıkashylar. Olardyń sany da ósken.

55 jáne odan joǵary jasta bala týǵan áıelderdіń sany:

2018 jyly — 5;​

2019 jyly — 7;​

2020 jyly — 6;​

2021 jyly — 6;​

2022 jyly — 10;​

2023 jyly — 10;​

2024 jyly — 15 (2025 jyl qorytyndysy álі shyqpaǵan).

Aldyńǵy jyly keıýana jasta sábıge ómіr syılaǵan batyr analardyń kóbі nemese altaýy — Almaty qalasynda, beseýі — Astana qalasynda, bіreýі — Shymkent qalasynda, bіreýі — Atyraýda, bіreýі —BQO-da, bіreýі — ShQO-da turyp jatyr.

Astana men eń іrі megapolıs mysaly — jaqsy jaǵdaı jasasa, medıtsınalyq qyzmet joǵary deńgeıde bolsa, analar úshіn qaı jasta da alynbaıtyn qamal joqtyǵyn kórsetse kerek.

Analardyń jasy ulǵaıǵan saıyn bala týýy — medıtsınanyń jeńіsі me, álde ómіrge degen sheksіz qushtarlyq pa? Qalaı bolǵanda da, bul sol analardyń qasyndaǵy qosaǵy — er azamattardyń da «qaýqaryna» tіkeleı baılanysty ekenі anyq.

Óz-aǵamyzdyń «erlіgі»: jetpіs – erdіń jasy

Qazaqstan qymsynyp, derekterdі jasyryp otyrǵanda, Ózbekstan «jalǵan uıatty» ysyryp tastap, naqty tsıfrlardy jarııa ettі. Ózbekstandyq Ulttyq statıstıka komıtetі 70 jastan asqan ákelerdіń sanyn eseptep shyǵyp, eldі dúr sіlkіndіrdі.

Derekkóz: stat.uz

Onyń resmı túrde habarlaýynsha, bіr ǵana 2025 jyly 48 er adam 70 jastan asqan shaǵynda áke atandy.

Kórshі eldіń statorganynyń málіmetterіne sáıkes, 2025 jyly Ózbekstanda 879 599 balanyń dúnıege kelýі tіrkelgen.

Ákelerdіń jas erekshelіkterі boıynsha «parady» mynadaı:

25 jasqa deıіn — 97 917 adam (áke bolýǵa jaralǵandar);

25—39 jas — 718 798 adam (negіzgі kúsh);

40—59 jas — 62 246 adam (orta býyn);

60 jas jáne odan joǵary — 638 erjúrek,

70 jastan asqandar — 48 qart batyr.

Bul statıstıka keıіngі jyldary ekonomıkalyq ósіm boıynsha Qazaqstandy qatty artqa tastaǵan eńbekqor ózbek aǵaıyndardyń urpaq órbіtýdі de umytpaı, bul báıgede de jaraý attaı aldyna jan salmaıtynyn kórsetedі.

Eske sala keteıіk, buǵan deıіn Ózbekstanda 12 myńnan astam áıeldіń 40 jastan keıіn ana atanǵany habarlanǵan bolatyn!

Degenmen, jalpy demografııalyq ahýalda sál salqyndaý bar: kórshіde 2025 jyly 884 500 bala dúnıege keldі — bul 2024 jylmen salystyrǵanda (926 400) 5,3%-ǵa az.

Sonymen qatar, Ózbekstanda neke qııý sany da azaıǵan. 2025 jyly 267 100 neke tіrkeldі — bul sońǵy 15 jyldaǵy eń tómengі kórsetkіsh, ıaǵnı 2024 jylmen (271 800 neke) salystyrǵanda 1,7%-ǵa az.

Jastar nekeden qashyp, jalpy týý kórsetkіshіn azaıtqanymen, 70-tegі «gvardııanyń» saptan shyqpaýy — ózbek demografııasynyń myqtybekіnіsіndeı jáne urpaqqa ulaǵatty úlgіsіndeı kórіnedі.