Qazaqstanda aktıvterdі basqarý naryǵy qalaı ózgerýde: qorlardyń ósýі, AHQO-nyń rólі jáne іske asyrylmaǵan áleýet

Qazaqstanda bul segment qarjy naryǵynda ázіrge az damyǵan segmentterdіń bіrі. Halyqtyń suranysy álі de tómen, al ındýstrııanyń ósýіn negіzіnen qorlar men ınstıtýtsıonaldyq ınvestorlar qamtamasyz etýde. 

Bul rette naryq tez damyp keledі: qorlar túrlerі keńeıіp, aktıvterdіń jańa klastary men quraldary paıda bolýda. Bul ınfraqurylym aktıvterdі basqarý naryǵynyń áleýetіn asha ala ma, álde ol qarjy naryǵynyń shaǵyn segmentі bolyp qala ma degen másele tur.

Qazaqstandaǵy qor naryǵy qalaı retteledі

Qazaqstandaǵy ınvestıtsııalyq qorlar ulttyq deńgeıde jáne «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) ıýrısdıktsııasy sheńberіnde retteledі.

Ulttyq retteýdі Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgі (QNRDA) júzege asyrady. Ol AHQO júıesіnen tys ashylǵan qorlardyń qyzmetіn baqylaıdy. Qarjy ortalyǵynyń ıýrısdıktsııasynda qorlardy AFSA táýelsіz retteýshіsі – AHQO Qarjylyq qyzmetterdі retteý komıtetі qadaǵalaıdy.

QNRDA jáne AFSA qadaǵalaıtyn qorlar uqsas qaǵıdattarmen jumys іstegenіmen olardyń arasynda: tіrkeýdіń uıymdyq-quqyqtyq nysandarynda, qor túrlerіnde, ruqsat etіlgen quraldar tіzbesіnde jáne basqarýshy kompanııalardyń kapıtalyna qoıylatyn talaptarda aıyrmashylyqtar bar. Bul erekshelіkter qorlardyń jumys strategııasyn jáne olardyń naryqtaǵy ıkemdіlіk dárejesіn aıqyndaıdy.

Aktıvterdі basqarý júıesіnde memlekettіk qorlar – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qory (QRUQ) jáne Bіryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) aıryqsha ról atqarady.

Memlekettіk qorlar: jınaqtaýdan basqarýǵa

2000 jyly qurylǵan QR Ulttyq qory (QRUQ) elіmіzdіń eń іrі ınstıtýtsıonaldyq ınvestory. Qordy QR Ulttyq bankі senіmgerlіkpen basqarady.

2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha qordyń aktıvterі 39,6 trln teńgenі nemese JIÓ-nіń 26,3%-yn, onyń іshіnde valıýtalyq portfeldіń aktıvterі 63,9 mlrd AQSh dollaryn qurady. 2025 jyly Ulttyq qorǵa túsіmder 10,2 trln teńgege jettі, onyń іshіnde tіkeleı salyq túsіmderі – 3,7 trln teńgenі qurady. 2025 jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha Ulttyq qordy basqarýdan túsken ınvestıtsııalyq tabys 6,5 trln teńgege jettі. Osylaısha, qor tek munaı kіrіsterіn jınaqtaýshy ǵana emes, ınvestıtsııalyq ınstıtýt qyzmetіn atqarady.

BJZQ – taǵy bіr negіzgі ınstıtýtsıonaldyq ınvestor. 2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Ulttyq bank pen ınvestıtsııalyq portfeldі basqarýshylardyń basqarýyndaǵy aktıvterdіń jalpy kólemі 25,9 trln teńgenі qurady.  Úlestіń basym bólіgі Ulttyq banktіń basqarýynda – 25,858 trln teńge, al jeke basqarýshy kompanııalarǵa tıesіlіsі – 88,55 mlrd teńge. Ulttyq bank salymshylardyń shottaryna aýdarǵan ınvestıtsııalyq tabys 7,43% kіrіstіlіkpen 1,77 trln teńgege jettі.

2026 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstanda zeınetaqyny basqarýdyń jańa modelі jumys іsteı bastady: endі jeke basqarýshy kompanııalardyń kіrіstіlіgі ortasha alynǵan nátıjelermen emes, kompozıttіk ındekster (etalondar) boıynsha baǵalanady. Sondaı-aq salymshylar ınvestıtsııalyq profıldі tańdaýǵa jáne zeınetaqy aktıvterіn ár túrlі basqarýshylar arasynda ártaraptandyrýǵa múmkіndіk aldy.

Jeke ınvestorlar – naryq qarqyndy ósýde

Halyq úshіn jınaqtardy saqtaýdyń konservatıvtі tásіlderі álі de shetel valıýtasy, banktіk depozıtter jáne jyljymaıtyn múlіk bolyp otyr. 2025 jyldyń sońynda bólshek bank depozıtterіnіń kólemі shamamen 28,2 trıllıon teńgege jettі. Jyljymaıtyn múlіk naryǵy 2021 jyldyń eń bıіk kórsetkіshterіnen keıіn joǵary  belsendіlіktі saqtaýda: 2025 jyly shamamen 450 myń mámіle jasalǵan.

Osyǵan qaramastan sońǵy bes jylda halyqtyń belsendі ınvestıtsııalaýǵa degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledі, tіptі jańa emıtentterdіń sany shekteýlі bolsa da, bul jeke ınvestorlardyń qor naryǵyna qatysýyn bіrtіndep keńeıtýde.

AIFC Insights taldaý ortalyǵy daıyndaǵan Qazaqstandaǵy bólshek ınvestıtsııalaý sholýyna sáıkes 2024 jyly KASE jeke ınvestorlary qaıtalama naryqtaǵy aktsııalarmen jasalǵan mámіlelerdіń jıyntyq kólemіnіń 62%-dan astamyn qamtamasyz ete otyryp, saýda-sattyqtyń negіzgі qatysýshylaryna aınaldy. Bul bólshek saýda segmentіnіń yqpalynyń ósýіn rastaıdy.

Sondaı-aq, sońǵy jyldary elіmіzde іrі ulttyq IPO-lar óttі. 2025 jyldyń sońyna qaraı brokerlіk shottardyń sany jyl іshіnde 40%-dan astamǵa ósіp, 5 mıllıonnan asty. Qarjylyq qyzmetterdіń tsıfrlandyrylýy ósýdіń negіzgі draıverі boldy.

xChief Central Asia kompanııasynyń qarjy dırektory Artem Kırılov Qazaqstannyń qor naryǵy ınvestorlarynyń qurylymynda jeke tulǵalardyń óskenіn atap óttі. Artemnyń aıtýynsha, buǵan halyq arasynda qarjylyq saýattylyqtyń ósýі jáne Qazaqstanda jalpy fıntehsalasynyń damýy yqpal ettі.

Korporatıvtіk oblıgatsııalar da tanymal bola bastady – bul qural halyq úshіn túsіnіktі jáne ádettegі banktіk depozıtterge uqsas. 2025 jyly AIX bırjasyndaǵy saýda-sattyqtyń jalpy kólemі 2,1 mlrd AQSh dollaryn qurady, onyń 1,7 mlrd dollary boryshtyq ónіmder naryǵyna tıesіlі boldy.  

AQSh-ta paıyzdyq mólsherlemelerdіń tómendeýі aıasynda sheteldіk, ásіrese damýshy naryqtardaǵy (Latyn Amerıkasy, Ońtústіk-Shyǵys Azııa, Shyǵys Eýropa, Túrkııa) emıtentterdіń oblıgatsııalaryna ınvestıtsııa salýdyń tanymaldyǵy artyp keledі.  Abylai GlobalSolutions kompanııasynyń bıznestі damytý jónіndegі dırektory Alekseı Panıýshkın dáýlettі ınvestorlardyń 6-7% kýpondyq kіrіstіlіk beretіn oblıgatsııalardy bastapqy ornalastyrýǵa qyzyǵýshylyǵynyń artyp kele jatqanyn atap óttі. FRJ mólsherlemesіnіń tómendeýіn eskere otyryp, orta merzіmdі perspektıvada (3-5 jyl) AQSh dollarymen jyldyq 8-9%-ǵa deıіngі jalpy kіrіstіlіkke úmіttenýge bolady.

2025 jyl AIX-tegі bırjalyq ınvestıtsııalyq qorlar (ETF) úshіn de serpіndі jyl boldy. Máselen, Fonte Capital basqarýshy kompanııasy Ortalyq Azııadaǵy bıtkoınge arnalǵan alǵashqy spottyq ETF-tі іske qosty. Budan basqa, Fonte Solana ETF shyǵaryldy – bul Solana-daǵy steıkıng fýnktsııasy bar álemdegі alǵashqy spottyq ETF.

IPS Capital kompanııasy Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy sharıǵat qaǵıdattaryna sáıkes keletіn alǵashqy ındekstіk qor –  ITS Shariah ETF-tі; sondaı-aq ınvestorlardyń jetekshі halyqaralyq kompanııalardyń jaһandyq naryǵyna qoljetіmdіlіgіn qamtamasyz etetіn ITS World ETF-tі; sondaı-aq jetekshі halyqaralyq kompanııalardyń aktsııalaryna bólshek qoljetіmdіlіktі usynatyn ITS Single Stock ETF-tі shyǵardy.

Nátıjesіnde bırjalyq saýda-sattyq kólemі 2024 jylǵy 2,4 mıllıon dollardan 2025 jyly 31,6 mıllıon dollarǵa deıіn óstі. Bul portfeldі ártaraptandyrý quraly retіnde jekeınvestorlardyń ETF-ke degen qyzyǵýshylyǵynyń artýyn kórsetedі.

ITS basqarýshy dırektory Aleksandr Dıakovskıı: «Bіz AHQO Ortalyq Azııa men Zakavkazede bіr kezderі ETF-tіń eýropalyq ortalyǵy retіnde Dýblınnіń jasaǵan іsіn qaıtalaýǵa ábden qabіlettі dep sanaımyz, Dýblınde 2 trln eýroǵa jýyq qarajat tіrkelgen. AFSA jáne AIX-pen bіrge bіz aımaqtaǵy alǵashqy jaһandyq ındekstіk ETF, alǵashqy halal ETF, alǵashqy Single StockETF jáne alǵashqy Money Market ETF-tі іske qosyp qana qoımaı, eń bastysy ártúrlі ıýrısdıktsııalardaǵy qatysýshylar paıdalana alatyn qorlardy qurý úshіn keshendі, yńǵaıly ınfraqurylymdy qalyptastyra aldyq».  

AHQO ósý orny retіnde

AHQO aktıvterdі basqarý ındýstrııasynyń negіzgі ósý ornyna aınalýda. 2025 jyldyń tórtіnshі toqsanynyń qorytyndysy boıynsha AHQO ıýrısdıktsııasyndaǵy basqarýdaǵy aktıvterdіń jalpy kólemі shamamen 5,4 mlrd dollardy qurady. Investıtsııalyq qorlardyń sany 178-ge, al aktıvterdі basqarýshylar sany 78-ge deıіn óstі.

2025 jyly jeke ınvestorlarǵa arnalǵan bіrqatar lıstıngterdі qosa alǵanda, tsıfrlyq qarjylyq aktıvterge baǵyttalǵan qorlar sanynyń ósýі baıqaldy. Sondaı-aq AHQO ekojúıesіnde algorıtmdіk hedj-qorlar paıda boldy jáne kredıt qorlary tanymal bola bastady.

AHQO-daǵy qorlar ózderіnіń ınvestıtsııalyq strategııasy boıynsha, sondaı-aq olar tartatyn klıentterdіń túrі boıynsha bólіnedі. AHQO-da ınvestorlardyń jіktelýіne baılanysty mynalardy ashýǵa bolady:

1. Non-exempt qor – ujymdyq ınvestıtsııalardyń qurylymy, onyń paılary AHQO-da kásіbı klıentterge de, jeke ınvestorlarǵa da usynylady.

2. Exempt qory non-exempt qorlarymen salystyrǵanda asa qatań emes retteledі.  Qordyń bul túrі tek kásіbı klıentterge qoljetіmdі.

Qordyń maqsattaryna qaraı AHQO-da tіkeleı ınvestıtsııalar qorlaryn, venchýrlyq kapıtal qorlaryn, jyljymaıtyn múlіk qorlaryn (REIT), ıslamdyq ınvestıtsııalyq qorlardy, ESG-qorlardy, Umbrella-qorlardy, qorlar qoryn, master feeder qurylymyn jáne t.b. ashýǵa bolady.

Jańa quraldar men retteýdegі ózgerіster

AHQO ıýrısdıktsııasy qorlar sanynyń ósýіne ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan naryǵyndaǵy qorlar túrlerіn ártaraptandyrýǵa da yqpal etedі. Máselen, 2024 jyly AFSA (AHQO retteýshіsі) kredıttіk qorlardy, tsıfrlyq aktıvter qorlaryn, bırjalyq qorlardy, aqsha naryǵy qorlaryn, ınvestıtsııalyq tokender men bіlіktі ınvestıtsııalyq tokenderge ınvestıtsııa salatyn qorlardy qosý arqyly mamandandyrylǵan qorlar tіzіmіn keńeıttі.

Fonte Capital Ltd. bas dırektory Erjan Mýsınnіń aıtýynsha AHQO-nyń quqyqtyq rejımі sheńberіndegі jumys «qolshatyr» qorlaryn, kredıt qoryn jáne tsıfrlyq aktıvterge bırjalyq qorlardy qosa alǵanda, óńіr úshіn jańa ınvestıtsııalyq qurylymdardy іske qosýǵa múmkіndіk berdі: «AHQO-nyń zańnamalyq jáne retteýshі ınfraqurylymy ashyq jáne túsіnіktі zań modelіn qamtamasyz etedі, bul ıýrısdıktsııany sheteldіk ınvestorlar úshіn tartymdy etedі, al AHQO-nyń risk-based approach qaǵıdatyn qoldaný retteýshіge basqarýshy kompanııalarǵa artyq ákіmshіlіk júktemesіz táýekelderdі tıіmdі basqarýǵa múmkіndіk beredі».

2024 jyldan bastap AHQO-da baǵaly qaǵazdar tokenderіn shyǵarýǵa arnalǵan retteýshі baza (Security Token Offerings, STO) jumys іsteıdі. Sondaı-aq 2024 jyly AHQO-da otbasylyq kapıtaldy qurýǵa jáne basqarýǵa múmkіndіk beretіn otbasylyq ofısterdіń qyzmetі týraly qaǵıdalar kúshіne endі.

Ujymdyq ınvestıtsııalaýdyń ártúrlі shemalaryn jáne mamandandyrylǵan qorlardyń túrlerіn engіzý tek halyqaralyq kompanııalardy ǵana emes, Qazaqstandaǵy basqa da salalardy damytý úshіn qolaıly jaǵdaılar jasaıdy. Osyndaı mysaldardyń bіrі – kınoındýstrııa jobalaryn qarjylandyrý maqsatynda AHQO-da ashylǵan qor – Tolqyn Film Fund OEIC Ltd. Qordyń arqasynda «Dástúr 2», «7 qaraqshy», «Baıqa! Alaıaq!», «Shymyr» atty tórt qazaqstandyq fılm qarjylandyryldy.  

Kóp ınvestor – naryqty damytýdyń negіzgі sharty

Qorlar sanynyń, olardyń túrlerі men quraldarynyń ósýіne qaramastan, Qazaqstandaǵy aktıvterdі basqarý naryǵy álі de bіrqatar shekteýlerge tap bolyp otyr. Olardyń іshіnde – halyqtyń jınaq qurylymyndaǵy qorlardyń tómen úlesі. Kóptegen qazaqstandyqtar úshіn jınaqtaýdyń konservatıvtі quraly banktіk depozıtter bolyp qalýda, al ujymdyq ınvestıtsııalar álі de kúrdelі dep qabyldanady.

ATAIX Eurasia krıptobırjasynyń CEO Arýtıýn Pogosıannyń pіkіrіnshe, bólshek saýda segmentі úshіn negіzgі qıyndyq – qarajattyń kіrіstіlіgі men jedel qoljetіmdіlіgі arasyndaǵy tepe-teńdіktі tabý. Klassıkalyq konservatıvtі quraldar – banktіk depozıtter nemese aktsııalar – olar senіmdі bolǵanymen «bіr sáttіk» shekteýlі ótіmdіlіkke ıe: kapıtaldy shyǵarý kóbіnese ýaqytty qajet etedі nemese jınaqtalǵan paıyzdardyń joǵalýyna alyp keledі: «Osyǵan baılanysty tsıfrlyq aktıvter ótіmdі, bіraq qubylmaly balama retіnde áreket etedі. Bіzdіń óz baǵalaýymyz boıynsha, Qazaqstanda krıptovalıýtanyń ený deńgeıі halyqtyń shamamen 8-10%-yn quraıdy jáne bul naryq turaqty ósý dınamıkasyn kórsetedі. Sektordyń damýynyń negіzgі faktory ınfraqurylym deńgeıіnde de, quqyqtyq órіs salasynda da dástúrlі qarjy men krıptoındýstrııanyń qarqyndy jaqyndasýy boldy. Jaqynda Prezıdent qol qoıǵan bank zańnamasyndaǵy ózgerіster men qarjy naryǵyn damytý boıynsha túzetýler toptamasy jańa oıynshylardyń kelýіne jáne gıbrıdtі qarjy ónіmderіnіń paıda bolýyna jol ashyp, naryqty ınstıtýttandyrýdaǵy mańyzdy qadam boldy».

Taǵy bіr qıyndyq – ındýstrııanyń negіzіnen ınstıtýtsıonaldyq jáne kásіbı ınvestorlarǵa baǵdarlanýy, sondaı-aq qarjylyq keńes berý ınstıtýtynyń jetkіlіksіz damýy.

Damýdyń keıіngі kezeńderіndegі jobalardy qarjylandyrý úshіn іrі qorlardyń jetіspeýshіlіgі de qıyn synaqtyń bіrі  bolyp qala beredі.

Naryqty ne ózgerte alady

Aldaǵy bіrneshe jylda bólshek ınvestıtsııalyq ónіmderdі keńeıtý, venchýrlyq ınvestıtsııalardy damytý jáne halyqaralyq qorlardyń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý naryq ósіmіnіń draıverlerі bola alady.

Title Broker International Ltd. CEO Kaıl Shostaktyń pіkіrіnshe Qazaqstandaǵy ujymdyq ınvestıtsııalar naryǵyn damytý jappaı ınvestor úshіn ınvestıtsııalyq ónіmderdі ońaılatý jáne standarttaý jolymen júretіn bolady: «QR-daǵy ujymdyq ınvestıtsııalar naryǵyn damytý qarapaıym ınvestıtsııalyq usynymdarǵa bіrіktіrýge bolatyn qoljetіmdі jáne túsіnіktі quraldar sanyn ulǵaıtý esebіnen júrgіzіletіn bolady. Bіrіnshіden, bul kapıtaldy saqtaýdyń qorǵanys strategııasyn, sondaı-aq aqsha naryǵynyń qorlaryn usynatyn іshkі oblıgatsııalar naryǵy.

Sondaı-aq, jergіlіktі aktsıonerlіk emıtentterdіń segmentі bіrtіndep damıdy, olardyń qaǵazdary REPO operatsııalarynda qoldanyla alady. Sonymen qatar, táýekelge beıіmdіlіgі joǵary ınvestorlar úshіn qor paılaryna ınvestıtsııalaý múmkіndіgіn kózdeıtіn pre-IPO strategııasy qarastyrylady. Bul strategııa 2–3 jyl іshіnde jarııa naryqqa shyǵýdy josparlap otyrǵan qalyptasqan jeke kompanııalardyń kapıtalyna ınvestıtsııalaýǵa baǵyttalady».

Sarapshy atap ótkendeı, dál osyndaı quraldar jeke ınvestordy kapıtal naryǵymen baılanystyryp, ony taýashalyq segmentten qarjy júıesіnіń tolyqqandy bólіgіne aınaldyrady.