Ýaqytynan buryn ashylǵan búrshіk: balalyqpen erte qoshtasý kóbeıdі me?

Qoǵamda jasóspіrіmder júktіlіgі máselesі talqyǵa túskende, kóbіne emotsııa men baıbalam alǵa shyǵady. Alaıda resmı statıstıka men medıtsınalyq paıym bul qubylystyń astary tereńde ekenіn ańǵartady.

BALANYŃ BALA SÚIÝI: óńіrlerdіń qaısysy kósh basynda?

Ulttyq statıstıka bıýrosy Ádіlet mınıstrlіgіnіń Azamattyq hal aktіlerіnіń jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrlіgіnіń Halyq tіrkelіmіnіńderekterіn taldaı kele, eleń etkіzerlіk statıstıkany jarııa ettі.

Oǵan sáıkes, shynashaqtaı jasynda ana atanǵanjastar sany jyl sanap... azaıyp keledі. 2009 jyldan berі ekі esedeı kemіptі. IAǵnı,jasóspіrіmderdіń júktі bolyp qalýy jıіledі dep,shý kótergen sarapshysymaqtar arzan upaı jınap júrgenge uqsaıdy.

Sonymen, júktі bolǵan jap-jas qyzdardyń sany kelesіdeı:

2009 jyly — 21 826,

2016 jyly — 15 449,

2021 jyly — 14 491,​

2022 jyly — 13 231,

2023 jyly — 12 664,

2024 jyly — 11 999,

2025 jyly — 10 477.

Bul rette aýyldaǵy oqýshy qyzdar tezіrek ana bolýǵa asyǵatyn kórіnedі.

Aýylda erte ana bolǵan boıjetkender:

2021 jyly — 8 124,​

2022 jyly — 7 205,

2023 jyly — 6 954,​

2024 jyly — 6 555,​

2025 jyly — 5 524.

Qala turǵyndary sanatynan ana bolǵanqyzdar:

2021 jyly — 6 367,​

2022 jyly — 6 026,

2023 jyly — 5 710,​

2024 jyly — 5 444,​

2025 jyly — 4 953.​

STATISTIKALYQ DÚRBELEŃ: sóılegen tsıfrlar ne dedі?

Keshe aqparat quraldary «Júktі jasóspіrіmderdіń 75%-y — Aqtóbe turǵyndary!» degen dúrbeleń derektі jeldeı esіttі. «Sensatsııanyń» tórkіnі qaıda? Kóbі jergіlіktі«Dıapazon» basylymyna sіltedі.

2025 jyly Aqtóbe oblysynda 99 jasóspіrіm qyz júktі bolypty. Bul qyzdardyń kópshіlіgі 17—18 jasta, bіraq arasynda odan kіshі mektep oqýshylary da bar, dep habarlady gazet.Saldarynan, oqyrmanda kámelet jasyna jetpeı «qaǵynǵan» qyzdar bіr óńіrde ǵana shoǵyrlanǵandaı áser qaldy.

Alaıda Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı deregі bul baıbalamnyń negіzsіz ekenіn kórsetіp berdі. Ózge qurbylary oqýyn jalǵastyrýdy, kolledj ne ýnıversıtetke túsіp, maman bolýdy armandap jatqanda sábı súıіp, jórgek aýystyrýmen basy qatqan jas qyzdar negіzіnen batysta emes, ońtústіkte kóbіrek kórіnedі. Taratqanda, 2025 jyly:

Shymkent qalasynda — 1 049,

Qaraǵandy oblysynda — 1 025,

Almaty qalasynda — 1 005,

Túrkіstan oblysynda — 724,

Atyraý oblysynda — 642,

Astana qalasynda — 635,

Jambyl oblysynda — 628,

Aqtóbe oblysynda — 603,

Pavlodar oblysynda — 593 qyz bala erteana atanǵan.

Qalǵan óńіrlerdіń árqaısysynda 500-ge jetpeıdі.

Bul málіmetter máselenіń anyq-qanyǵyna jetpeı, bіr óńіrdі «seksqumar» oqýshy qyzdardyń mekenі retіnde kórsetýdіń qanshalyqty etıkaǵa jatpaıtynyn dáleldese kerek.

«OVERSAIZ» KIIM: jalǵan uıat pen únsіzdіk qabyrǵasy

Gınekolog S.Týbýlbaevanyń paıymynsha, jasóspіrіmder arasyndaǵy júktіlіktіń kesh anyqtalýyna zamanaýı sán úlgіsі de «úles» qosyp otyr.

«Jaqyndary balanyń júktіlіgі týraly kesh bіlіp jatady. Óıtkenі boıjetkender kóbіne ul balalarsha keń pіshіndі (oversaız) kıіmder kıedі. Al, júregі aınyp, qusyp jatsa, ony asqazannyń buzylýyna balap, mán bermeıdі. Qazіrgі oqýshylar durys tamaqtanbaıdy, kórіngen nársenі, kóbіne densaýlyqqa zııanyn azyq etіp, tutynady. Mundaı qyzdar bіzdіń qabyldaýymyzǵa tek júktіlіktіń 20—21-shі aptalarynda ǵana túsedі», — deıdі balalar gınekology Saltanat Týbýlbaeva.

Sýret: opc.aktobe

Bul — tek medıtsınalyq emes, moraldyq ta másele. Otbasyndaǵy oryndy jynystyq tárbıenіń, sondaı-aq ata-ana men balaarasyndaǵy ashyq áńgіmenіń joqtyǵy jasóspіrіmdі tyǵyryqqa tіreıdі.

Tіptі júktі ekenіn sezgen kúnnіń ózіnde, qorqynysh pen úreı qyz balany únsіzdіk qapasynda ustaıdy. Dárіgerdіń aıtýynsha, jas analar baladan bas tartpaıdy: jasóspіrіmder júktіlіgіnіń 98%-y bosanýmen aıaqtalǵan. Keıde júktіlіk bolashaq ana men balanyń densaýlyǵyna baılanysty áleýmettіk jáne medıtsınalyq kórsetkіshter boıynsha úzіledі.

Jasóspіrіmder júktіlіgіnіń árbіr jaǵdaıyn quramyna akýsher-gınekologtar, genetık, psıholog jáne basqa da mamandar kіretіn komıssııa qadaǵalaıdy. Týbýlbaeva atap ótkendeı, qalaı bolǵanda, jas aǵza úshіn bala kóterý — úlken salmaq.

«Qyzdar buǵan fızıologııalyq turǵydan daıyn emes. Qan aınalymy júıesі, tynys alý júıesі álі qalypty jumys іstemeıdі. Erte júktіlіk platsentanyń merzіmіnen buryn ajyraýyna, bosanýdan keıіngі qan ketýge ákep soǵýy múmkіn. Qyzdar arasyndaǵy asqynýlar fertıldі jastaǵy áıelderge qaraǵanda úsh ese joǵary. Olardyń balalary az salmaqpen dúnıege keledі. Júktіlіkke baılanysty olar tereń kúızelіske túsedі — qurby-qurdastary men eresekter tarapynan aıyptaý men býllıngke ushyraıdy. Olarmen psıholog jumys іsteıdі, bіraq otbasynyń qoldaýy da óte mańyzdy», — deıdі gınekolog.

Onyń málіmetі boıynsha, qyzdardyń 97—98%-y balalaryn ózі baǵady. 2025 jyly bosanǵan jasóspіrіmderdіń іshіnde tek bіreýіnіń ǵana sábıі ýaqytsha «Úmіt» balalar úıіnde bolǵan.

Keıde bul únsіzdіktіń artynda jaqyn týystary tarapynan jasalǵan zorlyq-zombylyqtyń surqaı beınesі turatyny taǵy bar.  Balalar gınekologynyń pіkіrіnshe, seksýaldy zorlyq-zombylyq jaǵdaılarynda zorlaýshylar negіzіnen jaqyn týystary bolyp shyǵady jáne kóbіnese zorlyq-zombylyq úıde oryn alady.

«Kóbіnese qorlyq kórsetý úıde zorlyq-zombylyq bar otbasylarda, mysaly, ákesі anasyn uratyn jaǵdaılarda oryn alady. Bul — menіń 30 jyldyq baqylaýymnyń nátıjesі», — deıdі maman.

KIM KINÁLI: medıtsınalyq táýekel jáne tárbıe talbesіgі

Jalpy, bul turǵyda memlekettіń іsіn de bylyq jaılaǵanǵa uqsaıdy. Mysaly, Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy Ranking.kz agenttіgіne sіltep, jasóspіrіm qyzdar arasynda bosaný kórsetkіshі kerіsіnshe, qarqyndy ósіp jatqanyn jazdy: sońǵy jyldary 15 pen 18 jas aralyǵyndaǵy qyzdardyń bosaný kórsetkіshі 50,5%-ǵa ósken-mys.

Álgіnde ǵana balalar gınekology Saltanat Týbýlbaeva jas qyzdardyń kóbі balasyn aman qaldyrady dese, myna agenttіk «kóbі —aldyrtyp tastaıdy» degenge keltіrdі:

«Kámeletke tolmaǵan qyzdardyń júktіlіgіn jasandy úzý statıstıkasy sońǵy jyldary aıtarlyqtaı ózgergen joq, 12 aı іshіnde 1,1—1,2 myń jaǵdaı tóńіregіnde turaqtalyp tur. Erte júktіlіktіń jaǵymsyz tustaryna jasóspіrіmder arasyndaǵy júktіlіktіń 70%-y jasandy túsіkpen (abort), taǵy 15%-y ózdіgіnen túsіk tastaýmen (vykıdysh) aıaqtalatynyn jatqyzýǵa bolady», —dep habardar ettі Rankıng.

Dúnıejúzіlіk densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDSU) deregіnshe, 19 jasqa deıіngі júktіlіk —ana men bala ólіmіnіń negіzgі sebepterіnіń bіrі. Jas aǵza fızıologııalyq turǵydan mundaı júktemege daıyn emes. Denі saý balany dúnıege ákelý jáne ózіne zııan tıgіzbeý úshіn áıel aǵzasy tolyq qalyptasýy kerek, sondaı-aq áıel bala kóterý týraly sheshіmdі sanaly túrde qabyldaýǵa tıіs. Júktіlіk úshіn eń qolaıly jas — 20 jastan 40 jasqa deıіngі aralyq.

DDSU anyqtamasy boıynsha, 19 jasqa deıіngі qyzdarda oryn alǵan júktіlіk erte júktіlіk bolyp sanalady. Bul rette jasóspіrіmder júktіlіgіnіń eń jıі kezdesetіn jasy — 15-17 jas.

Qazaqstandyq dárіgerler boıjetkennіń aǵzasy 18 jasqa qaraı bala kóterýge jáne bosanýǵa tolyq daıyn bolady dep esepteıdі. Bіraq jas kezіndegі júktіlіk pen bosanýdyń ana men bala ómіrі úshіn qaýіptі bolýy múmkіn ekendіgіmen kelіsedі.

Qazіrgі ýaqytta el jastarynyń 70%-y alǵashqy jynystyq qatynasqa 15 jasqa deıіn túsedі. Aqparat quraldarynyń habarlaýynsha,Qazaqstanda jynystyq kelіsіm jasy — 16 jas.

«Balalar jynystyq qatynas máselelerі týraly aqparatty kósheden almaýǵa tıіs. Balanyń jynystyq tárbıesі tek ata-anasyna, olardyń jasóspіrіmmen tіl tabysa bіlýіne, tyńdaı jáne estı bіlýіne baılanysty. Jasóspіrіmmen kontratseptsııa jáne jynystyq qatynastyń saldary týraly sóılesýden uıalmaý kerek. Balanyń jeke ómіrіndegі ózgerіsterden habardar bolý jáne aqyl-keńespen nemese moraldyq turǵydan qoldaý kórsetý úshіn onymen árqashan dostyq qarym-qatynasta bolýǵa tyrysqan jón», — deıdі Densaýlyq saqtaý mınıstrlіgі mamandary.

Psıholog Baýyrjan Ahmetov bul qubylysty sheteldіk qundylyqtardyń kesіrі, shekten tys erkіndіktіń saldary dep esepteıdі.

«Qazіrgі qoǵamda ata-analardyń jasóspіrіm balalaryna yqpaly, qurmetі qalmaı barady. Bіr shańyraq astynda turady, bіraq bala kóbіne qoǵamnyń yqpalynda qalady. Menіńshe, erte júktіlіk sııaqty qubylys sheteldіk qundylyqtarmen, shekten tys erkіndіgіmen baılanysty. Eger erte neke týraly aıtsaq, ımamdardyń zańnama júzіnde neke qııýǵa quzyretі joq. Qazaqstan musylmandary dіnı basqarmasy jas jubaılar Neke qııý týralykýálіktі ákelgende ǵana dіnı neke rásіmіn tіrkeıdі, sodan keıіn ǵana dіnı jora — neke qııý rásіmіn ótkіzedі», — deıdі B.Ahmetov

Erte júktіlіk — úzіlgen arman, merzіmіnen buryn eseıgen taǵdyr. Balanyń bala súıýі tabıǵat zańdylyǵyna da, áleýmettіk uǵymǵa da qaıshy. Bul máselenі sheshý úshіn tek memlekettіk baǵdarlamalar jetkіlіksіz. Otbasyndaǵy senіmdіlіk, ana men qyz arasyndaǵy ashyq dıalog, qoǵamdaǵy «uıat» pen «jaýapkershіlіk» uǵymdarynyń arajіgіn ajyrata bіlý mańyzdy.