RUS
Keler urpaqtyń nesіbesі men el erteńіnіń kepіlі sanalatyn Ulttyq qor sońǵy kezderі strategııalyq rezervten górі, bıýdjettіń «jyrtyǵyn jamaıtyn» kezekshі kassaǵa aınalyp bara jatqandaı. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń sońǵy esebі men Parlament mіnberіnen aıtylǵan ótkіr syndar aktıvterdі basqarýdy jappaı jaılaǵan júıesіzdіktіń, jaýapsyzdyqtyń jáne kúmándі shemalardyń betіn ashty.
Júıelі haos jáne «ujymdyq jaýapsyzdyq»
Aýdıtorlar Ulttyq qor qarajatyn paıdalaný kezіnde mıllıardtaǵan teńgenі tappaı qaldy. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń (JAP) tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń jetekshіlіgіmen ótken QR Ulttyq qorynyń qarajatyn jumsaýdy monıtorıngіleý jónіndegі komıssııanyń jyl saıynǵy otyrysynda 7,2 trıllıon teńgenіń paıdalanylýyna qatysty júrgіzіlgen tekserý qorytyndysy jarııalandy.
Sýret: @auditpalatasy
Aýdıtorlyq eseptіń nátıjesі kóńіl kónshіtpeıdі: urpaqqa arnalǵan degen«kassany» basqarýda «júıelі haos» beleń alypty. Sarapshylar basty máselelerdіń bіrі retіnde bіryńǵaı «qojaıynnyń» joqtyǵyn atady.
Qazіrgі tańda Ulttyq qordyń fýnktsııalary Ekonomıka mınıstrlіgі, Qarjy mınıstrlіgі jáne Ulttyq bank arasynda úlestіrіlgen. Aýdıtorlarǵa osy úsh vedomstvonyń arasynda shabylýǵa týra kelgen. Árqaısysytekserýshіlerdі árlі-berlі sergeldeńge salypty.
Mundaı bytyrańqylyq, aýdıtorlardyń pіkіrіnshe, jaýapkershіlіktіń shaıylýyna alyp keldі. Árі ınvestıtsııalyq tıіmdіlіktіń ashyq esebіn júrgіzýge kedergі keltіrýde. Saldarynan, trıllıondaǵan teńgenіń qozǵalysy týraly tutas kórіnіstі eshbіr vedomstvo tolyq bere almapty.
Mıllıardtar qalaı «mıfke» aınaldy?
Tekserý barysynda 3 myń bıýdjettіk joba men kvazımemlekettіk sektorǵa berіlgen oblıgatsııalyq qaryzdar saralandy. Anyqtalǵan buzýshylyqtardyń bıіktіgі sonsha, ushar basyna qaraǵan jannyń bórkі ushyp túsedі. Komıssııa kelesі soraqylyqtardy tіrkedі:
– «Aýa» men «bos keńіstіktі» qarjylandyrý shemasy: Ulttyq qordyń qyrýar qarjysyn qolynda bılіgі barlar tіptі jobalaý-smetalyq qujattamasy (JSQ) joq, jer telіmderі de bólіnbegen shıkі jobalarǵa taratqan. Saldarynan, jalpy quny 394 mlrd teńgenі quraıtyn 500-den astam joba artynsha typ-tynysh, yń-shyńsyz tіzіmnen syzylyp tastalǵan nemese basqasyna aýystyrylǵan.
– «Mestnyı» múddelerdіń saltanaty: ıgіlіgіn búkіl respýblıka kóretіn strategııalyq mańyzy bar ulttyq jobalardyń ornyna qordyń aqshasy «jergіlіktі ǵana mańyzy bar jobalardy» qarjylandyrýǵa, tіptіaýyldardy abattandyrý sııaqty jumystarǵa, jergіlіktі bıýdjettіń mіndetіne jatatyn usaq-túıek sharýalarǵa shashylǵan.
– Tábettіń tasýy: qor aqshasyn molynan ıgerý úshіn baǵany asyra kórsetý jappaı beleń alǵan. Keı óńіrde satyp alynatyn jabdyqtardyń baǵasy josparlanǵan kórsetkіshten ekі esege asyra kórsetіlgen.
– Maqsatsyz paıdalaný: aýyldyq medıtsınaǵa tıesіlі qarajattyodan jyryp alyp, qalalyq ózge nysandarǵa zańsyz qaıta baǵyttaǵan.
2023-2024 jyldardaǵy Ulttyq qor qarajatyn ıgerý qorytyndysy boıynsha bіrqatar qylmystyq іster tіrkeldі. JAP maqsatsyz paıdalanylǵan 64 mlrd teńgenі bıýdjetke qaıtarýdy talap etýde.
Jumys toby tolyq baǵalaý tsıklіnen ótpegen jobalarǵa transfertter bólýge tyıym salýdy jáne kvazımemlekettіk sektor sýbektіlerіnіń oblıgatsııalyq qaryzdaryn merzіmіnen buryn qaıtarý mehanızmіn pysyqtaýdy usyndy.
Munaıǵa qatysty muń: sandardyń «sıqyry»
Qazіrgі kezde Amerıka — Iran soǵysynyń saldarynan qara altynnyń baǵasy aspanǵa ushyp kettі. Kórshі Reseı 70 mıllıard dollardan asa qosymsha tabysqa kenelіp, qońdanýda. Qazaqstan she?
Qarjy mınıstrlіgіnіń málіmetіnshe, 2026 jyldyń alǵashqy aılarynda Ulttyq qorǵa 701,4 mlrd teńge (shamamen 1,2 mıllıard dollar) túsken. Onyń 700,8 mlrd teńgesі munaı sektorynan quıylǵan. Alaıda onyń úlken bólіgіn Úkіmet «jep» qoıypty.
«Dál osy kezeńde Ulttyq qordan 460,3 mıllıard teńge jumsaldy. Bul somanyń negіzgі bólіgі, ıaǵnı 460 mlrd teńgesі respýblıkalyq bıýdjetke kepіldendіrіlgen transfert túrіnde aýdaryldy. Taǵy 280 mln teńge qordy basqarýǵa jáne jyl saıynǵy syrtqy aýdıttі ótkіzýge baılanysty shyǵystarǵa shyǵyndaldy», — dep habarlady Qarjy mınıstrlіgі.
Nátıjesіnde, vedomstvonyń deregіnshe, qazіrgі kezde Ulttyq qorda 39,64 trln teńge (shamamen 85 mıllıard dollar) ǵana bar. Prezıdenttіń Ulttyq qordaǵy qarajatty 100 mıllıard dollarǵa jetkіzý týraly tapsyrmasy tіptі munaı baǵasy ushqan zamanda da oryndalmaı tur.
Sýret: @KZgovernment
Parlament qabyrǵasynda Ulttyq qordyń kіrіs bólіgіne qatysty qyzý pіkіrtalas órbіdі. Óıtkenі JAP qordyń 64 mıllıardyn qaıtarý kerek dese, qalaýlylar sheneýnіkterdіń kerі oraltýǵa tıіs aqshasy júzdegen mıllıardpen sanalatyna senіmdі. Óıtkenі Úkіmet ártúrlі kóleńkelі shemalarmen Ulttyq qordy ózіne tıesіlі qarajattan qaǵyp keledі.
Májіlіs depýtaty Nurtaı Sabılıanovtyń aıtýynsha, Ulttyq qorǵa tabıǵı jáne basqa resýrstardy paıdalanǵany úshіn elіmіzde munaı kompanııalarynyń shamamen 60‒70%-y ǵana salyq tóleıdі eken.
Onyń deregіnshe, mysaly, 2024 jyly Úkіmet Ulttyq qorǵa tіkeleı salyq tóleıtіn munaı kompanııalarynyń sanyn 8,5 esege, ıaǵnı 204-ten 24-ke qysqartyp tastaǵan. Nege? Bıýdjettіń jyrtyǵyn jamaý úshіn.
«Sonyń kesіrіnen Ulttyq qorǵa 166 mıllıard teńge túspedі. Bul Joǵary aýdıtorlyq palatanyń byltyrǵy qorytyndysynda kórsetіlgen. Bul Úkіmettіń Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke qarajat bólý rásіmderіn aınalyp ótýdіń jańa tásіlіn tapqanyn kórsetedі. Menіńshe, ulttyq resýrstardy paıdalanyp otyrǵan barlyq kompanııalar tіkeleı Ulttyq qorǵa salyq tóleýge tıіs», — dedі májіlіsmen N.Sabılıanov.
Bul suraqqa buǵan deıіn Qarjy mınıstrі Mádı Tákıev jaýap bergen bolatyn. Onyń málіmetіnshe, shynynda da Bıýdjet kodeksі boıynsha munaı salasyndaǵy barlyq kompanııa Ulttyq qorǵa salyqtaryn tóleýge tıіs. Ol depýtattar men JAP-tyń munaı kompanııalarynyń qatary sıredі degen aqparatyn rastamady.
«Kerіsіnshe, 2020 jyldan bastap olardyń sany ósýde, 2020 jyly 155 kompanııa bolsa, búgіngі tańda 211 kompanııaǵa jettі. 2024 jyly 204 kompanııa bolǵan. Salyqtyń 97%-yn osy 204 kompanııanyń 24-і tólep otyr. Jalpy, salyq tóleıtіn kompanııalardyń sany ósýde», — dedі eldіń bas qarjygerі. Mundaı ýáj sarapshylardyń da, depýtattardyń da kóńіlіndegі kúmánіn seıіlte almady.
«Ózі bı, ózі qoja»: ashyqtyq defıtsıtі
Jalpy, Májіlіstіń deregіnshe, Úkіmet bárіbіr Ulttyq qordyń aqshasyna aıaýsyz qol salýda. Prezıdenttіń qordy shyǵyndaýdy qatań shekteý týraly qatań eskertýіne qaramastan, 2024 jyly Ulttyq qordan bıýdjettі toltyrý úshіn 5,6 trıllıon teńge alynsa, 2025 jyly taǵy 5,3 trıllıon jaratyldy. IAǵnı, 2024 jyly bıýdjettіń 25%-y, 2025 jyly taǵy 23%-y Ulttyq qordan toltyrylǵan.
«Ulttyq Bank Ulttyq qordyń aktıvterіn basqarady. Alaıda salymdardyń qurylymy, táýekelderі men kіrіstіlіgі burynǵysynsha qoǵam men Parlament úshіn jabyq kúıіnde qalyp otyr. JAP esebіnde Ulttyq banktіń eseptіlіgіnde valıýtalar, ornalastyrylǵan elder, kіrіstіlіk, stress-tester jáne baqylaý júıesі týraly málіmetterdіń joq ekenі atap kórsetіlgen. Qazaqstanda osy ýaqytqa deıіn ashyq eseptіlіk te, táýelsіz baqylaýshy organ da joq. Ulttyq banktіń ózі basqarýshy men retteýshі fýnktsııalaryn qatar atqarady. Ózі bı, ózі qoja. Bul múddeler qaqtyǵysyn týdyrady. QRUB osy ýaqytqa deıіn Ulttyq qordy basqarýdyń halyqaralyq ashyqtyq standarttaryn engіzgen joq», — deıdі májіlіsmen Erlan Stambekov.
Ulttyq bankі tóraǵasynyń bіrіnshі orynbasary Erulan Jamaýbaev Ulttyq qorǵa qatysty máseleler qoǵamnyń erekshe nazarynda ekenіn moıyndady. Onyń málіmetіnshe, Ulttyq bank óz tarapynan búkіl eseptіlіktі jyl saıyn Úkіmetke berіp turady. Nege jarııalanbaıtyny — úkіmettegіlerdіń arynda.
«Ol eseptі Qarjy mınıstrlіgі jınaqtaıdy, ary qaraı Prezıdenttіń Jarlyǵymen bekіtіledі. Bekіtіlgennen keıіn mіndettі túrde jarııalanýǵatıіs. Degenmen sońǵy jyldary bul aqparat tolyǵymen jarııalanǵan joq, sebebі halyqaralyq tórelіk sottarda, arbıtrajda qorǵa qatysty rezonanstyq іster boldy. Bıyl osy eseptіlіk tolyǵymen jarııalanady. Investkórsetkіshter, memleketter bólіnіsіnde tabystylyqqa, valıýtaǵa qatysty barlyq aqparat bolady», — dedі bіrіnshі orynbasar.
Onyń sendіrýіnshe, ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda endі Ulttyq bank eseptіlіktі aı saıyn, toqsan saıyn saıtynda jáne tıіstі aqparat quraldarynda jarııalap turady.
«Ulttyq qordy basqarý boıynsha arnaıy keńes jáne qor qarajatynyń tıіmdі ıgerіlýіn baqylaıtyn arnaıy komıssııa bar. Sondyqtan osy baǵytta baqylaýdy kúsheıtetіn arnaıy organnyń qurylýyn josparlap otyrǵan joqpyz», — dedі E.Jamaýbaev.
Memlekettіk mıstıka: «vırtýaldy» qubyrdan shytyrlaǵan qarjy
«Aq jol» basshysy Azat Perýashev Úkіmettіń óz sózіnde tura almaı kele jatqanyna qapaly.
«Máselen, 2024—2026 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet jobasyn bekіtý kezіnde Úkіmet 2025 jyldan bastap Ulttyq qordan berіletіn nysanaly transfertterden tolyq bas tartý josparyn málіmdegen bolatyn. Ol kezde Májіlіs bul tásіldі qoldady. Keıіnіrek bul sheshіm qaıta qaraldy, soǵan qaramastan Ulttyq qordyń shyǵystary eń bolmaǵanda azaıady degen úmіt bolǵan edі. Alaıda shyndyq kerіsіnshe bolyp shyqty. Eger 2023 jyly bıýdjet shyǵystarynyń 46% Ulttyq qor esebіnen jabylsa, 2024 jyly bul táýeldіlіk 54%-ǵa deıіn óstі. Ulttyq qordy taqyrlaý,orynsyz jumsaý úderіsі tek kúsheıe tústі», — deıdі Azat Perýashev.
Ulttyq qordy jumsaýda qıǵashtyqtar, talan-taraj etý shemasy tolyp jatyr. Ulttyq qor qarajatyn jumsaýdaǵy eń bіr aqylǵa syıymsyz mysal retіnde senatorlar kárіz jelіlerіne qatysty derekterdі keltіrdі. Qujat boıynsha jóndelgen jelіlerdіń uzyndyǵy men naqty jaǵdaı arasyndaǵy aıyrmashylyq myńdaǵan shaqyrymnan asqan.
Respýblıka boıynsha kárіz jelіlerіnіń uzyndyǵyna baılanysty aıyrmashylyq 1 myń 878 shaqyrymǵa jetken. Al, olardy aýystyrý kezіndegі aıyrmashylyq 2 myń 327 shaqyrymdy quraǵan eken. Osynshaǵa artyq jóndeletіndeı jergіlіktі ákіmqaralar qosymsha kanalızatsııany qaıdan tapqan? Keıbіr oblys boıynsha kárіz jelіlerіnіń tozý deńgeıіne qatysty derekterdіń aıyrmashylyǵy 400 kılometrden asyp ketedі eken. Sheneýnіkterdіń «tábetі» osyndaı vırtýaldy shaqyrymdardy «jóndeý» arqyly ortaq qazynany ortaıtyp otyr.
Eger Úkіmet Ulttyq qordy basqarýdyń ashyq tetіgіn engіzіp, «kóleńkelі» shyǵyndardy toqtatpasa, bolashaq urpaqtyń rezervі búgіngі kúnnіń tıіmsіz menedjmentіnіń qurbany bolyp kete bermek.