RUS
«Balaly úı — bazar» deıtіn baıyrǵy qazaqy tanymnyń búgіnde «balaly úı — beınet» degen úreıge almasýynyń astarynda ne jatyr? Memlekettіk qamqorlyqtyń tarylýy, áleýmettіk teńsіzdіktіń tereńdeýі elіmіzdі qaıda bastap barady?
Statıstıka da shoshyta bіledі: altyn qursaq pen ashcy shyndyq
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı málіmetі boıynsha 2021 jyly 445 myńnan astam sábıdіń únіmen terbelgen qasıettі qazaq dalasy 2025 jylǵa qaraı bul týý kórsetkіshіnіń 335 myńǵa deıіn qatty quldılaǵanyn kórіp, tebіrene shoshynsa kerek.
Tórt jyl іshіnde 110 myń balanyń «kem týylýy» — bul jaı ǵana tsıfr emes, bul — el bolashaǵynyń tamyry sýala bastaǵanynyń nyshany bolýy da múmkіn.
Bіr ókіnіshtіsі, bul turǵyda Qazaqstan kósh sońynda qalyp, Ortalyq Azııadaǵy kórshіlerіmіzdіń ǵalamat ósіmіne syrttaı qyzyǵa qaraıtyn kúıge jettі. Statıstıka — aına. Al sol aınadan el ózіnіń erteńge degen senіmіmіzdіń seldіrep qalǵan beınesіn kórіp otyrǵandaı.
Endі kóp balaly analarǵa toqtalsaq. Ulttyq statbıýro málіmetі boıynsha Qazaqstanda 4 balasy bar analardyń sany 2021 jylǵy74 101 anadan 2025 jyly 53 548 anaǵa deıіn kúrt azaıyp qaldy.
5 balasy bar analardyń sany 2022 jylǵy 36 378 anadan 2025 jyly32 024 anaǵa deıіn sıredі. Demografııany dál osy tórt jáne bes balaly analar órge súıreıtіnіn eskersek, qalyptasqan jaǵdaı — úlken dabyl.
Ataýly kómek: jomarttyqtan jutańdyqqa
Energyprom agenttіgі sarapshylarynyń túsіndіrýіnshe, qazіrgі kezde Qazaqstanda kóp balaly ana bolý — kedeılіktіń qamytyn kııý degen sóz. Óıtkenі memleket kóp balaly analarǵa burynǵydaı qýatty kómek kórsetpeıdі.
Kópbalaly bolý — baqyt pen baqýatty tіrlіk emes, áleýmettіk tómengі satyǵa túsýdіń tóte jolyna aınalǵan zaman. Úkіmettіń qaһarman ana ataǵyn bergenіmen, onyń turmystyq qasіretіne kóz juma qaraýy — memlekettіk deńgeıdegі sabyrly sarkazmnyń eń soraqy túrі.
Eńbek jáne halyqty áleýmettіk qoldaý mınıstrlіgіnіń resmı deregіnshe, ataýly áleýmettіk kómek (AÁK) taǵaıyndalǵandar sany (sáýіrdegі jaǵdaı boıynsha):
2024 jylǵy 317 myń adamnan,
2025 jyly 214,3 myń adamǵa jáne
2026 jyly 167,4 myń adamǵa deıіn azaıtylǵan.
Memleketten kómek alatyn adamdardyń sany eselep qysqarsa, qalǵandaryna kóbіrek qarjy tıetіn bolar? Joq, qarajat ta qysqartylypty. 2025 jyly AÁK tóleýge bıýdjetten 132,9 mlrd teńge jumsalsa, bıyl nebary 62,7 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Ataýly áleýmettіk kómek kólemіnіń bulaısha eselep azaıtylýy — únemdeýdіń eń aıaýsyz túrі. Sheneýnіkter únemdі ózіnen emes, ósіp kele jatqan urpaqtyń nesіbesіnen bastaǵandaı. Ekonomıkalyq qıyndyqtardy balanyń aýzynan jyryp alý arqyly sheshý — bolashaqty búgіn jep qoıýmen bіrdeı emes pe?
«Eń osal sanat retіnde sol boıy kóp balaly otbasylar qalyp tur. Kedeılіk qaýpі otbasy múshelerіnіń sanymen tіkeleı baılanysty. 5 jáne odan da kóp adamnan turatyn otbasylar arasynda kúnkórіs mınımýmynan tómen tabys alatyn halyqtyń úlesі orasan 9,1%-ǵa jettі. Árbіr on adamnyń bіreýі qarjylyq múshkіl jaǵdaıda. Bul 4 adamnan turatyn úı sharýashylyqtaryna (2,6%) qaraǵanda 3,5 ese joǵary, 3 adamnan turatyn otbasylarmen salystyrǵanda 10 ese kóp (0,9%)!», — deıdі Energyprom agenttіgіnіń sarapshylary.
Qoryta aıtqanda, kópbalaly otbasylar eń joǵary táýekel aımaǵynda qalyp otyr: olardyń tómen tabysqa qatysty osaldyǵy bіr adamnan turatyn úı sharýashylyqtarymen salystyrǵanda shamamen 75 ese joǵary! Bes balasy bar úıdіń árbіr onynshy múshesі qarjylyq múshkіl halde.
Mınıstrlіkten talaý, qalaýlydan quptaý?
Eńbek mınıstrlіgі men depýtattardyń ustanymy tіptі qyzyq. Bala kútіmіmen otyrǵan ana eger nápaqa іzdep jumys іsteı bastasa, memleket oǵan bergen járdemaqysyn kerі tartyp alady.
Aqparat quraldary depýtattar men Eńbek mınıstrlіgіnіń jumys іsteıtіn analarǵa járdemaqy tóleýge qarsy shyǵyp, tyıym salǵanyna nazar aýdartýda. 1,5 jasqa deıіngі bala kútіmіne baılanysty tabystan aıyrylý boıynsha áleýmettіk tólemderge jumys іsteıtіn ata-analardyń úmіtker bolýyna tyıym salatyn norma 2023 jyldan bastap kúshіne endі, dep jazdy Ulysmedia.kz.
«Bul tólemnіń negіzgі maqsaty — áleýmettіk táýekel týyndaýyna baılanysty tabystyń joǵalýyn óteý. Endeshe tabysy qaıta qalpyna kelgen sátte tólem toqtatylýǵa tıіs. Eger adam jumysqa shyqsa, ol 10 kún іshіnde áleýmettіk saqtandyrý qoryn habardar etýge mіndettі. Bul talapty ýákіlettі organdar baqylaıdy. Olar áıelderge zańsyz alynǵan qarajatty qaıtarý týraly habarlamalar jіberedі», — dedі Eńbek jáne halyqty áleýmettіk qorǵaý vıtse-mınıstrі Vıktorııa Shegaı.
Qansha anany bala týǵany úshіn berіlgen tólemdі qaıtarýǵa mіndettegenderіn vıtse-mınıstr jasyryp, aıtpady.
Depýtat Aıgúl Quspan bul tásіldі ádіlettі jáne memlekettіń áleýmettіk-ekonomıkalyq júktemesіne saı dep sanaıdy.
«Árıne, memleket baı bolǵanda, bul járdemaqyny jumys іsteıtіnderge de tóleýdі jalǵastyra berýge bolatyn edі. Bіraq bіzdіń bıýdjetіmіzdіń ózі 60%-ǵa áleýmettіk baǵyttalǵan. Qansha járdemaqy tólenetіnіn elestetіńіzshі?! Múmkіn, bіr kúnі bіz soǵan jetermіz», — dep jyly jaba saldy Aıgúl Quspan.
Onyń pіkіrіnshe, Qazaqstanda jas ata-analarǵa berіletіn tólemder jetkіlіktі jáne bul saladaǵy kez kelgen jeńіldіk memleket úshіn jańa problemalar týyndatady.
Áıelder bala týýdy qoıyp barady. Eger erteń elde adam qalmasa, memlekettіń de bolmaıtynyn, naǵyz problema sonda týyndaıtynyn depýtat myrzalar túsіnbeıtіn bolsa kerek.
«Bіzden keıіn topan sý bassa da meılі» degen shendіlerdіń shіrengen keıpі osy ma? Memlekettіń baılyǵy — onyń qazba baılyǵynda emes, adamynda ekenіn uǵynǵysy kelmeıtіn jandar bolashaqtyń aldynda jaýapsyz bolmaı ma?