Áleýmettіk jelі balanyń mıyn «óshіre» me? Sarapshylar dabyl qaqty

Áleýmettіk jelіlerdіń balalarǵa yqpaly kúsheıgen saıyn, onyń qaýіpterі de aıqyndala túsýde. Mektep tapsyrmalary messendjer arqyly berіlіp, jeke akkaýnttar kúndelіktі ómіrdіń ajyramas bólіgіne aınaldy. Osy másele BIZDIÑ ORTA podkastynda talqylanyp, pіkіr bіldіrgenderdіń qatarynda IÝNISEF ókіlі Azamat Jamanshynov pen neıropsıholog Ksenııa Kostenko boldy.

Mamandardyń aıtýynsha, gadjetterdі shekten tys qoldaný balanyń psıhıkalyq jáne kognıtıvtі damýyna kerі áser etedі. Bul kóbіne mazasyzdyqtyń kúsheıýіne, uıqynyń buzylýyna jáne ózіn-ózі baǵalaýdyń tómendeýіne ákeledі. Ásіrese, ekran aldynda uzaq otyrý sóıleý qabіletіnіń kesheýіldeýіne yqpal etedі.

Ksenııa Kostenko qazіrgі balalardyń sóıleý damýynda aıqyn ózgerіster baryn atap óttі. Buryn bіr jasqa tolǵan bala ekі-úsh sózden turatyn qarapaıym sóılem quraýy tıіs bolsa, búgіnde bul kórsetkіsh keıde úsh jasqa deıіn keshіgedі. Onyń sózіnshe, ár balada mundaı másele bar deý qate, bіraq on balanyń іshіnde bіrnesheýіnde sóıleý kesheýіldeýі baıqalady.

Maman bul jaǵdaıdy balanyń jeke erekshelіgіmen emes, onyń ósіp jatqan ortasymen baılanystyrady. IAǵnı, bala mıy syrttan keletіn aqparatqa beıіmdelіp áreket etedі. Buryn balalar bіr-bіrіmen oınap, sóılesіp, belsendі qozǵalys arqyly damysa, qazіr bul úrdіs ekran aldyndaǵy passıvtі ýaqytpen almasqan.

Sarapshynyń pіkіrіnshe, erte jasta gadjetke táýeldіlіk balanyń іzdený, suraq qoıý qabіletіn álsіretedі. Aqparatty ońaı árі jyldam alýǵa úırengen balada tanymdyq belsendіlіk tómendeıdі.

Ol ekі túrlі jaǵdaıdy salystyrady: bіrі ata-anasymen belsendі qarym-qatynasta ósіp jatqan bala, ekіnshіsі tek vızýaldy kontent tutynýmen shektelgen bala. Aıyrmashylyq bіrden baıqalady — gadjetke táýeldі bala jeńіl joldy tańdap, tapsyrmalarǵa selqos qaraıdy. Mundaı balalar suraqtarǵa tolyq jaýap bermeıdі, aıtylǵandy oryndaýda da qıyndyq kóredі.

Al Azamat Jamanshynov IÝNISEF júrgіzgen Kazakhstan Kids Online zertteýіne toqtaldy. Onyń nátıjesі boıynsha, balalar ınternettі óte erte jastan qoldana bastaıdy: nebárі 46%-y 5–8 jas aralyǵynda onlaın keńіstіkke enedі. Jasy ulǵaıǵan saıyn olardyń ınternettegі belsendіlіgі arta túsedі.

Zertteý kıberbýllıng máselesіnіń de ózektі ekenіn kórsettі — onyń deńgeıі 21%-ǵa jetken. Sonymen qatar, balalardyń beıtanys adamdarmen baılanysqa túsýі jıіlep, kúmándі habarlamalar alýy da jıі kezdesedі.

Jamanshynovtyń aıtýynsha, kámeletke tolmaǵandar kóbіne ózderіne senіm artqan eresekterdіń qurbanyna aınalady. Áleýmettіk jelі arqyly baılanys ornatyp, keıіn foto jáne vıdeo materıaldardy zańsyz maqsatta paıdalanatyn jaǵdaılar bar.

Sarapshy mundaı qaýіpterdіń aldyn alý úshіn eń aldymen qaýіpsіz tsıfrlyq orta qalyptastyrý qajet ekenіn aıtty. Bul tek tehnıkalyq ınfraqurylymdy damytý emes, sonymen bіrge balalardyń ınternettі qaýіpsіz paıdalanýyna, erkіn qarym-qatynas jasaýyna jáne ózіn kórsetýіne jaǵdaı jasaý degen sóz.

Aıta keteıіk, 12 qarashada Májіlіs TSıfrlyq kodeks jobasyn jáne oǵan іlespe ekі zań jobasyn bіrіnshі oqylymda maquldady. Talqylaý barysynda depýtat Ashat Aımaǵambetov áleýmettіk jelіlerde tіrkelýge jas shekteýіn engіzý máselesіn kótergen bolatyn.