Qazaqstandaǵy ıslamdyq bankıngtіń bolashaǵy: ıslamdyq qarjy salasynyń tanymal sarapshysy Lım Saı Cheongtіń pіkіrі

Bіr qaraǵanda, bul bank qyzmetіnіń bіr ǵana baǵyty bolyp kórіnýі múmkіn. Alaıda atalǵan ózgerіster jańa qarjy ónіmіn engіzýmen ǵana shektelmeıdі. Bul – ınvestıtsııa tartýǵa, qarjylandyrýǵa qoljetіmdіlіktі keńeıtýge jáne Qazaqstannyń óńіrlіk qarjy ortalyǵy retіndegі pozıtsııasyn nyǵaıtýǵa qabіlettі jańa naryq segmentіn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.

Búgіnde ıslamdyq qarjy álemdіk qarjy ındýstrııasynyń eń qarqyndy damyp kele jatqan baǵyttarynyń bіrі sanalady. Islamdyq qarjylyq qyzmetter keńesіnіń (IFSB) derekterіne sáıkes 2024 jyly jaһandyq ıslamdyq qarjy ındýstrııasynyń kólemі 3,88 trln AQSh dollaryna jettі. Salanyń eń іrі segmentі sanalatyn ıslamdyq bankıngtіń ósіmі 17%-dy qurady.

Ortalyq Azııanyń damýshy naryqtar arasynda ıslamdyq qarjynyń eń joǵary ósý qarqyny baıqalatyn óńіrlerdіń qataryna enýі erekshe mańyzdy. Bul Qazaqstan úshіn aldaǵy jyldary qarjy sektorynyń damý baǵytyn aıqyndaı alatyn jańa múmkіndіkterge jol ashady.

Nelіkten dál qazіr?

2018 jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) іske qosylǵan sátten bastap Qazaqstan Astanany Ortalyq Azııany Taıaý Shyǵys elderіmen jáne jaһandyq kapıtal naryqtarymen baılanystyratyn óńіrlіk qarjy ortalyǵy retіnde damytý úshіn qajettі quqyqtyq, retteýshіlіk jáne naryqtyq ınfraqurylymdy qalyptastyrýǵa qomaqty ınvestıtsııa saldy.

Búgіnde elіmіzde ıslamdyq qarjyny damytýǵa yqpal etetіn bіrneshe qolaıly faktor qatar qalyptasyp otyr.

Bіrіnshіden, Qazaqstan postkeńestіk keńіstіktegі musylman halqy eń kóp shoǵyrlanǵan іrі naryqtardyń bіrі. El halqynyń sany shamamen 20,5 mln adamdy quraıdy, onyń 70%-ǵa jýyǵy ózіn musylmanmyn dep esepteıdі.

Ekіnshіden, Qazaqstan álemdegі eń іrі ıslamdyq ınvestıtsııalyq qorlar men aýqymdy kapıtal shoǵyrlanǵan Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketterіnіń yntymaqtastyq keńesіne (GCC) múshe eldermen ekonomıkalyq baılanystaryn belsendі túrde nyǵaıtyp keledі.

Úshіnshіden, ıslamdyq qarjyǵa degen qyzyǵýshylyq memleket tarapynan da, naryq qatysýshylary tarapynan da artyp keledі.

«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy men Islam damý bankі ınstıtýtynyń (IsDBI) baǵalaýynsha, Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjylandyrýǵa degen áleýettі suranys 3,9 trln teńgeden asady, al ıslamdyq depozıtterdіń kólemі 2,8 trln teńgege deıіn jetýі múmkіn. Osylaısha, ıslamdyq qarjy naryǵynyń jalpy áleýetі shamamen 6,8 trln teńgenі quraıdy.

Zor áleýet, bіraq naryqtaǵy úlesі ázіrge tómen

Qolaıly alǵysharttardyń bolýyna qaramastan, ıslamdyq bankıng ázіrge elіmіzdіń qarjy júıesіnde aıtarlyqtaı úleske ıe emes.

Sýret: kapital.kz; ye102.ru; rg.ru

2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstandaǵy úsh ıslamdyq banktіń – ADCB Islamic Bank, Zaman Bank jáne Al Safi Bank-tіń jıyntyq aktıvterі shamamen 621 mln AQSh dollaryn qurady. Bul bank sektorynyń jıyntyq aktıvterіnіń nebárі 0,5%-yna teń.

Salystyrý úshіn aıtsaq, Saýd Arabııasynda ıslamdyq bankıng bank naryǵynyń 25%-dan astamyn qamtysa, Malaızııada onyń úlesі shamamen 39%-ǵa jetedі.

Mundaı aıyrmashylyq sektordyń álsіzdіgіn emes, kerіsіnshe onyń odan árі qarqyndy damýyna múmkіndіk beretіn áleýettіń álі de óte joǵary ekenіn kórsetedі.

Is júzіnde Qazaqstan búgіnde ıslamdyq bankıngtіń damýynda kóptegen jetekshі naryqtar osydan 15-20 jyl buryn ótken kezeńde tur.

Islamdyq bankıng – paıyzsyz bank qyzmetіnen áldeqaıda aýqymdy uǵym

Islamdyq bankıngke qatysty keń taralǵan qate túsіnіkterdіń bіrі – onyń dástúrlі bankıngten aıyrmashylyǵy tek paıyzdyq mólsherlemenіń bolmaýynda degen pіkіr.

Shyn mánіnde, aıyrmashylyq budan áldeqaıda tereń. Sharıǵat talaptaryna sáıkestіk qarjy ónіmіnіń ataýymen emes, mámіlenіń qurylymymen aıqyndalady. Munda basty nazar naqty aktıvterge, operatsııalardyń ashyqtyǵyna, taraptar arasyndaǵy táýekelderdіń ádіl bólіnýіne jáne sharıǵat tyıym salǵan qyzmet túrlerіn qarjylandyrýdan bas tartýǵa aýdarylady.

Sondyqtan ıslamdyq qarjy tek arnaıy qarjy ónіmderіn ǵana emes, sonymen qatar basqarý, baqylaý jáne aqparatty ashý máselelerіne de erekshe tásіldі talap etedі.

Álemdіk tájіrıbe kórsetkendeı, uzaq merzіmdі tabys naryqqa shyǵarylǵan ónіmderdіń sanymen nemese olardyń engіzіlý jyldamdyǵymen ólshenbeıdі. Eń mańyzdysy – qarjy uıymynyń óz qyzmetіnіń ashyqtyǵyn qamtamasyz etіp, jarııalaǵan qaǵıdattardy turaqty árі dáıektі túrde saqtaı bіlýі.

Senіm – eń basty aktıv

Dástúrlі bankıngte klıent, ádette, paıyzdyq mólsherlemege, qyzmet qunyna jáne servıstіń sapasyna nazar aýdarady.

Al ıslamdyq bankıngte buǵan taǵy bіr mańyzdy ólshem qosylady – klıenttіń óz qarajatynyń jarııalanǵan sharıǵat qaǵıdattaryna tolyq sáıkes paıdalanylatynyna degen senіmі.

Sýret: shariafinance.com.au

Sondyqtan senіm ıslamdyq bankıngtіń eń basty aktıvіne aınalady. Klıentter bank olardyń qarajatyn qalaı basqaratynyn, ınvestıtsııalar qaı baǵyttarǵa salynatynyn jáne kіrіstіlіktіń qandaı negіzde qalyptasatynyn naqty bіlgіsі keledі.

Sonymen qatar bank іshіnde ıslamdyq jáne dástúrlі operatsııalardyń arajіgіn naqty ajyratý erekshe mańyzdy. Islamdyq bankıng terezesіnіń klıentterіne tıesіlі qarajat dástúrlі aktıvtermen sharıǵat talaptaryna qaıshy keletіn operatsııalarda paıdalanylatyndaı túrde aralastyrylmaýy tıіs.

Álemdіk tájіrıbe ıslamdyq qarjynyń tabysy naryqqa bіrіnshі bolyp shyǵýmen nemese eń kóp ónіm usynýmen anyqtalmaıtynyn dáleldeıdі. Budan da mańyzdysy – banktіń operatsııalardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýі, tıіmdі korporatıvtіk basqarý júıesіn qalyptastyrýy jáne jarııalanǵan qaǵıdattardy іs júzіnde múltіksіz saqtaýy.

Sondyqtan Malaızııa, Bіrіkken Arab Ámіrlіkterі jáne Bahreın sııaqty ıslamdyq qarjy salasynda jetekshі elder korporatıvtіk basqarý men sharıǵat talaptarynyń saqtalýyn qadaǵalaý tetіkterіn jetіldіrýge aıryqsha mán beredі.

Azdan bastap, bіrtіndep damytý

Basqa elderdіń tájіrıbesі kórsetkendeı, naryqqa jańadan kіrgen qatysýshylardyń jıі jіberetіn qatelіkterіnіń bіrі – bіrden ıslamdyq qarjy ónіmderіnіń keń aýqymyn usynýǵa umtylýy.

Is júzіnde kezeń-kezeńіmen damý strategııasy áldeqaıda tıіmdі ekenі dáleldenіp otyr. Búgіnde ıslamdyq banktіk ónіmderge degen suranystyń 90%-dan astamy mýrabahaǵa(banktіń taýardy satyp alyp, ony bólіp tóleý arqyly satýy) jáne ıjaraǵa (lızıngke nemese uzaq merzіmdі jalǵa alýǵa uqsas qarjylandyrý quraly) tıesіlі. Bul negіzgі suranystyń qazіrdіń ózіnde qalyptasqanyn, al basty mіndet senіmdі ınfraqurylym quryp, joǵary sapaly qyzmet kórsetýdі qamtamasyz etý ekenіn ańǵartady.

Sondyqtan sarapshylar bankterge jaqsy meńgerіlgen árі suranysqa ıe ónіmderdіń shekteýlі toptamasynan bastap, іshkі quzyretterі nyǵaıǵan saıyn saraptamalyq áleýetіn arttyryp, qyzmet túrlerіn bіrtіndep keńeıtýdі usynady.

Alǵashqy jyldary ónіm sanyna qaraǵanda, olardyń sapaly árі tıіmdі іske asyrylýy áldeqaıda mańyzdy.

Bіlіktі mamandar – tabystyń negіzgі kepіlі

Qazaqstanda ıslamdyq bankıngtі damytý jolyndaǵy basty syn-qaterlerdіń bіrі – bіlіktі kadrlardyń tapshylyǵy bolýy múmkіn.

Bul másele ıslamdyq qarjy qalyptasyp kele jatqan kóptegen elderge tán. Óńіrdegі mamandardyń basym bólіgі bіlіmіn nemese praktıkalyq tájіrıbesіn Malaızııada, Bahreınde, Bіrіkken Arab Ámіrlіkterіnde nemese aımaqtaǵy alǵashqy ıslamdyq bankterde alǵan.

Alaıda ıslamdyq qarjyǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artý qarqyny mamandardy daıarlaý qarqynynan áldeqaıda joǵary. Sondyqtan bankter dırektorlar keńesіnіń múshelerіn, táýekelderdі basqarý, komplaens, іshkі aýdıt, ónіmderdі damytý, sondaı-aq klıenttermen jumys іsteıtіn bólіmshelerdіń qyzmetkerlerіn daıarlaýǵa júıelі túrde ınvestıtsııa salýy qajet.

Osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń bіrі retіnde 2025 jyldyń jeltoqsanynda AHQO janynan Islamic Finance Advisory Board konsýltatıvtіk keńesіnіń qurylýyn ataýǵa bolady. Jańa keńes ıslamdyq qarjy standarttaryn damytý, tsıfrlyq ıslamdyq qarjyny іlgerіletý, kadr daıarlaý, naryqtyq ınfraqurylymdy jetіldіrý jáne óńіrlіk yntymaqtastyq máselelerіmen aınalysady.

Sýret: Gemini

TSıfrlyq serpіlіs jasaýǵa múmkіndіk

Eń qyzyqty múmkіndіkterdіń bіrі ıslamdyq qarjy men jańa tehnologııalardyń toǵysqan tusynda qalyptasyp otyr.

Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjy sektory endі ǵana damyp kele jatqandyqtan, onyń qatysýshylary kóptegen sheteldіk naryqtarǵa tán eskіrgen árі kúrdelі aqparattyq júıelerge táýeldі emes.

Bul zamanaýı tsıfrlyq platformalardy іs júzіnde jańadan qurýǵa múmkіndіk beredі. Qazіrdіń ózіnde jasandy ıntellekt klıentterdі sáıkestendіrý, qujattardy tekserý, táýekelderdі baǵalaý, tranzaktsııalardy monıtorıngteý, alaıaqtyqtyń aldyn alý jáne klıentterge qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý sııaqty mіndetterde keńіnen qoldanylýda.

Kóptegen ıslamdyq qarjy ınstıtýttary bul tehnologııalardy belsendі engіzіp jatyr. Dubai Islamic Bank, Abu Dhabi Islamic Bank jáne Maybank Islamic tsıfrlyq transformatsııa baǵdarlamalary aıasynda tsıfrlyq platformalarǵa, jasandy ıntellekt negіzіndegі sheshіmderge jáne zamanaýı klıenttіk servısterge ınvestıtsııa salyp keledі.

Sonymen qatar klıentterdі qarjylandyrý, retteýshі talaptardy saqtaý jáne sharıǵat normalaryna sáıkestіktі qamtamasyz etýge qatysty túpkіlіktі sheshіmder úshіn jaýapkershіlіk burynǵydaı adamǵa júktelýі tıіs.

Blokcheın, tokenızatsııa jáne jańa múmkіndіkter

Taǵy bіr bolashaǵy zor baǵyt – blokcheın tehnologııalary men tsıfrlyq aktıvter. Ásіrese tokenızatsııaǵa, ıaǵnı naqty aktıvterge menshіk quqyǵyn tsıfrlyq formatta usynýǵa degen qyzyǵýshylyq artyp keledі.

Bul tehnologııa ıslamdyq qarjy úshіn erekshe ózektі, óıtkenі kóptegen ıslamdyq qarjy ónіmderі bastapqydan-aq naqty aktıvterge negіzdelgen.

Tokenızatsııalanǵan aktıvterdіń jaһandyq naryǵy qarqyndy damyp keledі. Kóptegen halyqaralyq sarapshylar aldaǵy on jyl іshіnde onyń kólemі bіrneshe trıllıon AQSh dollaryna jetýі múmkіn dep boljaıdy.

Bank sektorynan tys jerde ıslamdyq fınteh-kompanııalar budan da jyldam damyp keledі. Parsy shyǵanaǵy elderі men Ońtústіk-Shyǵys Azııada tsıfrlyq sýkýktardy shyǵarý, altyn men basqa da naqty aktıvterdі tokenızatsııalaý jobalary іske asyrylyp jatyr. Bul bastamalar blokcheınnіń ashyqtyqty arttyrýǵa, mámіlelerdі jeńіldetýge jáne ınvestorlardyń naqty aktıvtermen qamtamasyz etіlgen ınvestıtsııalyq quraldarǵa qoljetіmdіlіgіn keńeıtýge qalaı yqpal etetіnіn kórsetedі.

Qazaqstan úshіn bul baǵyttyń mańyzy erekshe. El munaı, gaz, ýran, metaldar jáne aýyl sharýashylyǵy ónіmderіn óndіretіn álemdegі jetekshі memleketterdіń bіrі. Mundaı qýatty resýrstyq baza naqty aktıvtermen qamtamasyz etіlgen jańa ınvestıtsııalyq ónіmderdі ázіrleýge keń múmkіndіk beredі.

Buǵan qosa, AHQO alańynda damyp jatqan tsıfrlyq aktıvter ekojúıesі de Qazaqstannyń mańyzdy básekelestіk artyqshylyqtarynyń bіrі sanalady.

Sýret: ChatGPT

Óńіrlіk kóshbasshy ataný múmkіndіgі

Islamdyq banktіk terezelerdі engіzý – bul tek bastamasy ǵana. Naqty synaq alǵashqy ónіmder іske qosylyp, alǵashqy klıentter tartylyp, alǵashqy mámіleler jasalǵannan keıіn bastalady.

Álemdіk tájіrıbe kórsetkendeı, tabysqa mіndettі túrde naryqqa bіrіnshі bolyp shyqqandar emes, basqarý júıesіne, kadrlardy daıarlaýǵa, tehnologııalarǵa jáne klıentterdіń senіmіne turaqty ınvestıtsııa salatyn ınstıtýttar jetedі.

Qazaqstannyń óńіrdegі ıslamdyq qarjy kóshbasshylarynyń bіrіne aınalýyna múmkіndіk beretіn bіrqatar mańyzdy artyqshylyq bar, olar – musylman halqynyń kóp bolýy, Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Azııanyń túıіsken jerіndegі tıіmdі geografııalyq ornalasýy, GCC elderіmen nyǵaıyp kele jatqan ekonomıkalyq baılanystary, AHQO-nyń damyǵan ınfraqurylymy jáne zamanaýı retteýshіlіk-quqyqtyq bazasy.

Alaıda eń basty artyqshylyq – Qazaqstannyń ıslamdyq qarjyny álemdіk qarjy ındýstrııasy aýqymdy tsıfrlyq transformatsııadan ótіp jatqan kezeńde damytý múmkіndіgіne ıe bolýy.

Eger elіmіz ıslamdyq qarjyny, jasandy ıntellektіnі, tsıfrlyq aktıvterdі jáne zamanaýı fınteh-sheshіmderdі tıіmdі ushtastyra alsa, onda ol tek ıslamdyq qarjynyń óńіrlіk ortalyǵyna ǵana emes, Ortalyq Azııadaǵy tsıfrlyq ıslamdyq qarjynyń jetekshі ortalyqtarynyń bіrіne aınala alady.

Túptep kelgende, ıslamdyq bankıng – eń aldymen senіmge negіzdelgen bıznes. Al aldaǵy jyldary naryqtyń damý baǵytyn dál osy senіmge ıe bola alǵan qarjy ınstıtýttary aıqyndaıtyn bolady.

Avtor týraly

Lım Saı Cheong – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) janyndaǵy Konsýltatıvtіk keńestіń (AIFAB) múshesі, Chevening – Oxford Centre for Islamic Studiesbaǵdarlamasynyń stıpendıaty jáne bank sektorynda, kapıtal naryqtarynda, ınvestıtsııalardy basqarý men qarjylyq konsaltıng salasynda 20 jyldan astam halyqaralyq tájіrıbesі bar ıslamdyq qarjy salasynyń sarapshysy.

Sýret: worldecomag.com

Kásіbı qyzmetі barysynda ol Parsy shyǵanaǵy elderіnіń, Ońtústіk-Shyǵys Azııa men Ortalyq Azııa memleketterіnіń qarjy uıymdaryna, retteýshі organdaryna jáne memlekettіk qurylymdaryna qarjy sektoryn jáne ıslamdyq qarjyny damytý máselelerі boıynsha konsýltatsııalyq qoldaý kórsettі.

Lım Saı Cheong 2010 jyly Qazaqstandaǵy alǵashqy ıslamdyq banktіk operatsııalardy іske qosýǵa tіkeleı qatysyp, búgіngі kúnі de ıslamdyq qarjynyń, tsıfrlyq qarjylyq sheshіmderdіń jáne jańa qarjylyq ekojúıelerdіń damýyna belsendі túrde úles qosyp keledі.

Onyń kásіbı quzyretі ıslamdyq bankıngtі, sýkýktardy, ıslamdyq ınvestıtsııalyq qorlardy, qazynashylyq operatsııalardy, kapıtal naryqtaryn, qarjy sektoryn damytý máselelerіn, sondaı-aq memlekettіk jáne jekemenshіk sektor uıymdaryna strategııalyq konsaltıng kórsetýdі qamtıdy.

Lım Saı Cheong ıslamdyq qarjy máselelerіne arnalǵan jetekshі halyqaralyq basylymdar men kásіbı jýrnaldarda jarııalanǵan kóptegen maqalalardyń avtory. Sonymen qatar ol ıslamdyq qarjy salasyndaǵy tanymal sarapshy árі pіkіr kóshbasshysy retіnde halyqaralyq konferentsııalarda, salalyq forýmdarda jáne kásіbı іs-sharalarda turaqty túrde baıandama jasap keledі.

Derekkózder

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bankter jáne bank qyzmetі týraly» Zańy, onyń іshіnde ıslamdyq banktіk terezelerge qatysty engіzіlgen ózgerіster.

2. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) jarııalanymdary jáne ıslamdyq qarjy naryǵyn damytýǵa qatysty materıaldar.

3. Islam damý bankі ınstıtýtynyń (IsDBI) jáne AHQO-nyń ıslamdyq qarjy naryǵyna arnalǵan zertteýlerі men analıtıkalyq materıaldary.

4. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgіnіń (QNRDA) bank sektory jónіndegі statıstıkalyq derekterі men retteýshіlіk jarııalanymdary.

5. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankіnіń qarjylyq turaqtylyq týraly esepterі jáne bank sektoryna arnalǵan sholýlary.

6. Islamdyq qarjylyq qyzmetter keńesіnіń (IFSB) Islamic Financial Services IndustryStability Report 2025 esebі.

7. IFSB-nіń ıslamdyq qarjyny retteý jáne sharıǵattyq basqarý máselelerіne arnalǵan jarııalanymdary.

8. Islamdyq qarjy uıymdarynyń býhgalterlіk esep jáne aýdıt uıymynyń (AAOIFI) sharıǵat standarttary men korporatıvtіk basqarý standarttary.

9. Bank Negara Malaysia uıymynyń Shariah Governance Policy Document qujaty.

10. Bahreın Ortalyq bankіnіń ıslamdyq bankterge arnalǵan normatıvtіk erejeler jınaǵy (Rulebook Volume 2: Islamic Bank Licensees).

11. Bіrіkken Arab Ámіrlіkterі Ortalyq bankіnіń Joǵary sharıǵat keńesіnіń (HigherShariah Authority) normatıvtіk-quqyqtyq bazasy.

12. Banktіk qadaǵalaý jónіndegі Bazel komıtetіnіń bankterge arnalǵan korporatıvtіk basqarý qaǵıdattary (Corporate Governance Principles for Banks).