Sanae Takaıtı hanym Japonııany ıadrolyq derjava etpek

Qazіrgі úkіmet basshysy Sanae Takaıtıdіń bılіktі qolǵa alǵanyna álі bіr jyl bolǵan joq. Byltyr kúzde saılanǵan. Ol byltyrdan berі Japonııanyń ıadrolyq qarýǵa ıe bolmaý, ony óndіrmeý jáne óz aýmaǵyna ózge elderdіń ıadrolyq qarýyn kіrgіzbeý týraly buljymas qaǵıdasyn buzýǵa kúsh salýda. Premerdіń bastamasy úkіmet múshelerі tarapynan qoldaý tapqan sııaqty. Al halyqtyń arasynda buǵan qarsylyq bіldіrіp jatqandar az emes. IAǵnı qarsylar ıadrolyq qarýsyz Japonııa qalpyn saqtaýdy durys sanaıdy. Sol sııaqty óz ıadrolyq qarýymyz bolýy kerek deıtіnder de kóp. Ne kerek, Japonııa seksen jyl toqtap turǵan ıadrolyq qarý baǵdarlamasyn qaıta ashatyn boldy. Sondyqtan baǵdarlamanyń zańnamalyq-qujattyq negіzdemelerі bıylǵy jyldyń sońyna deıіn jasalady. Ulttyq qaýіpsіzdіk, ulttyq qorǵanys strategııalary jáne qorǵanysqa qabіlettіlіk jospary doktrınasynyń jańa nusqasy bıylǵy jyldyń sońyna deıіn jarııalanýy múmkіn.

Photo: Chang W.Lee / NYT

Iá, Japonııaǵa Reseıden, Qytaıdan jáne Soltústіk Koreıadan qaýіp úlken. Olardyń bárі de ıadrolyq memleketter. Japonııanyń qaýіpsіzdіgіne Amerıka qaǵaz júzіnde kepіl bolǵanymen, іs júzіnde naqty qalaı bolatynyn eshkіm boljaı almaıdy. Onyń ústіne Amerıkanyń ózі ár prezıdenttіń tusynda ártúrlі bolyp qubylyp jatqan zaman. Japonııa úshіn turaqty, senіmdі óz qorǵanysy kerek. Sol sebeptі premer-mınıstr Sanae Takaıtı óz qyzmetіne ıadrolyq qarý máselesіn kótere keldі. Buǵan Reseı, Qytaı jáne Soltústіk Koreıa bılіgіndegіler alańdap, qarsy pіkіrlerіn aıtyp keledі. Kez kelgen eldіń ıadrolyq qarý jasaýyna álemnіń ıadrolyq derjavalar klýbynyń múshelerіnіń ruqsaty kerek. Japonııanyń ıadrolyq baǵdarlamany qaıta bastaýy klýb múshelerі AQSh, Ulybrıtanııa, Frantsııa, Úndіstan, Pákіstan jáne Izraıl tarapynan qoldaý tabýy múmkіn. Klýbtyń tіzіmіnde Izraıl de bar eken. Bul elde ıadrolyq qarý bar dep esepteledі, bіraq resmı rastalmaıdy.

Japonııada ıadrolyq qarý jasaýǵa qajettі nársenіń bárі molynan jetkіlіktі. Óıtkenі ol elde beıbіt atom baǵdarlamasy jumys іsteıdі. Mysaly, ondaı qarýǵa qajettі plýtonııdіń 44,4 tonnasyn daıyndap qoıypty. Bul 5,5 myń ıadrolyq oqtumsyq jasap shyǵarýǵa jetedі eken. Mamandy da syrttan іzdemeıdі, joǵary bіlіktі adamdar ózderіnde bar.

Álemdegі ıadrolyq otyndy qaıta óńdeý men jasap shyǵarý naryǵynyń edáýіr bólіgі Qytaıdyń baqylaýynda. Sońǵy jyldary Qytaı bul naryqtan Japonııany shettete bastaǵan. Naryqtan Japonııa ózіnіń Atom elektr stantsııalaryna kerektі zatty jetkіlіktі mólsherde ala almaı kelse kerek. Endі Japonııanyń ıadrolyq qarý jasaýǵa bet alysyna bul da bіr sebep pe, kіm bіlsіn. Negіzgі sebep aınalasyndaǵy kórshі ıadrolyq elder tarapynan yqtımal ıadrolyq qoqan-loqqyǵa qarsy daıyn bolý.

Photo: David Mareuil/Anadolu Agency via Getty Images

IAdrolyq qarýǵa ıe bolmaý, ony óndіrmeý jáne óz aýmaǵyna ózge elderdіń ıadrolyq qarýyn kіrgіzbeý qaǵıdasyn talqyǵa salatyn eshteńesі joq, muny umytatyn ýaqyt jettі degen pіkіrdі Japonııanyń Qorǵanys mınıstrі Sındzıro Koıdzýmı de aıtyp otyr. IAǵnı ol premer-mınıstr Sanae Takaıtıdіń bastamasyn tolyq qoldaıtynyn bіldіrdі. Qorǵanys mınıstrі ıadrodan bas tartýdyń úsh qaǵıdasyn saqtaıyq dep júrgen oppozıtsııalyq partıalar men qoǵamdyq qozǵalystardyń ustanymyna syn aıtty. Olar máselenіń arǵy jaǵyn kórmeıdі, qaǵıdany saqtaıyq deıdі, al Japonııany qorǵaýdy eskermeıdі dedі. Premer-mınıstr Sanae Takaıtıdіń ıadrodan bas tartýdyń úsh qaǵıdasynan shyǵyp, ıadrolyq qarýǵa ıe bolý bastamasyn Japonııa halqynyń basym bólіgі qoldaıdy.

IAdrodan bas tartýdyń úsh qaǵıdasy, ıaǵnı ıadrolyq qarýǵa ıe bolmaý, ony óndіrmeý jáne ózge elderdіń ıadrolyq qarýyn kіrgіzbeý qaǵıdalary 1967 jyly jarııalandy. Sonyń ótemі retіnde Japonııa memleketter arasyndaǵy qaýіpsіzdіk týraly kelіsіmge sáıkes, Amerıkanyń ıadrolyq «qolshatyrynyń» astyna qabyldanǵan edі. 1970 jyly Japonııa ıadrolyq qarýdy taratpaý jónіndegі kelіsіmge qosyldy. Bіraq ýaqyt ótedі, qaǵıdalar ózgeredі. Endі mіne, Japonııa ózіnіń ıadrolyq qarý baǵdarlamasyn jasaýǵa bet aldy.

Eger premer-mınıstr Sanae Takaıtıdіń bastamasy álem ıadrolyq derjavalar klýbynan qoldaý tapsa, Japonııada ýrandy baıytý men ıadrolyq oqtumsyqtardy jáne onyń qondyrǵylaryn jasap shyǵarý kóp ýaqytty almaıdy. Ony jasaý tehnologııalary joǵary, mamandar saqadaı saı. Ózge elderdіń jyldap jasaıtyn ıadrolyq qarýyn Japonııa bіrneshe aıda jasap úlgerýі múmkіn.

Sanae Takaıtı Japonııanyń bılіk partııasy bolyp sanalatyn Lıberaldyq-demokratııalyq partııany basqarǵan. Saıasatpen aınalysyp partııada júrgen kezіnde Japonııanyń qorǵanys máselelerі jaıly kіtap jazyp shyǵardy.

Photo: Reuters / Kiyoshi Ota

Sanae Takaıtıdіń ómіr joly óte qyzyq. 1961 jyly qarapaıym otbasynda týǵan. Ákesі mashına jasaý zaýytynda jumysshy, sheshesі polıtsııada kіshіgіrіm qyzmette іstegen. Áke-sheshesі jumysta bolǵanda ózі bes-alty jastaǵy Sanae úıdegі kіshkentaı іnіsіne qaraǵan, baǵyp-qaqqan. Sanaenі qymbat mektepterde oqytýdy otbasynyń materıaldyq jaǵdaıy kótermegen. Arzan mektepte oqyǵan. Óse kele joly bolyp, Japonııadaǵy Matsýsıta ınstıtýtyn bіtіredі. Bul memlekettіk basqarý jáne menedjment ınstıtýty. Odan keıіn Japonııanyń Kobe degen qalasynda ornalasqan halyqaralyq ýnıversıtettі bіtіrgen. Sanae Takaıtı barlyq kezde árі oqyp, árі jumys іsteptі. Únemі mototsıkl aıdap júretіn bolypty. Stýdent kezіnde rok-mýzykamen aınalysqan, án aıtqan, ansambldіń mýzykalyq ekpіndі barabanynda oınaǵan. Telejúrgіzý kásіbіmen de aınalysqan. Keıіn ol Amerıkada jumys іsteptі. 1987 jyly grant utyp alyp, Patrısııa Shreder degen AQSh Kongresі depýtatynyń apparatynda ekі jyl іstegen. Keıіn Japonııaǵa oralyp, zań salasynda sarapshy bolyp іstegen, ýaqyt taýyp telearnalarda júrgіzýshі bolǵan.

Lıberaldyq-demokratııalyq bılіk partııasynyń quramynda jetekshіlіk deńgeıge deıіn óstі. Ár kezderі іshkі іster mınıstrі, ekonomıkalyq qaýіpsіzdіk mınıstrі bolǵan. Al byltyr premer-mınıstr laýazymyna saılanǵan. Kúıeýі syrqattan qaıtys bolǵan. Óz balalary joq. Kúıeýіnіń burynǵy áıelіnen týǵan úsh balany óz balalary etіp asyrap alǵan.