Araqty múlde umytyp, salaýatty ómіr súretіn aýyldar kóbeıіp jatyr
Ishіmdіktіń adamǵa paıdasy joq, al zııany kóp. Ol jaǵymsyz nárse ádetke aınalyp, qanǵa sіńіp ketkennen keıіn adam ózіnіń bolmysynan ajyraıdy, psıhıkasy men júıke júıesі buzylady, densaýlyǵy nasharlaıdy. Odan da jamany otbasynyń shyrqy buzylady, ajyrasý kóbeıedі. Ishіmdіktіk kesіrіnen adamdar qylmys jasaıdy nemese tóbelesedі. Ondaıda bіr-bіrіn jaraqattaıdy, tіptі keıde janjaldyń sońy ólіmmen aıaqtalady. Esіrtkіge baılanysty aıtylatyn sóz de osy. Jastardyń arasynda esіrtkіge boı aldyryp taǵdyry buzylatyndardyń bar ekenі ókіnіshtі.
Ishіmdіk pen esіrtkіge qarsy myń-san sharalardy memleket jyl saıyn belgіlep, oryndap ta jatyr. Elіmіzdіń maskúnemder men nashaqorlarsyz bolýyna halyq ta memleket te múddelі. Bіraq araq-sharapqa suranys bar bolǵandyqtan onyń óndіrіsі men ımporty ázіrge toqtamaıtyn bolar. Árі araq-sharapty óndіrýshі men ımporttaýshylar elіmіzdіń kásіpkerlerі. IAǵnı ekonomıkanyń jeke sektory. Al ekonomıkanyń jeke sektory zańmen jaqsy qorǵalǵan. Sebebі araq-sharaptyń saýda aınalymynan eldіń bıýdjetіne salyq retіnde jáne lıtsenzııalyq tólem túrіnde túsetіn qarajattyń aýqymy óte úlken. Degenmen de memleket tarapynan alkogolızm men esіrtkіge qarsy júrgіzіlіp jatqan sharalar da aıtarlyqtaı keń kólemdі. Bul jumysqa bıýdjetten jylyna mıllıardtaǵan qarajat jumsalady. Ishіmdіk pen esіrtkіge qarsy nasıhat, emdeý, esіrtkі tasymaly men saýdasynyń jolyn kesý, esіrtkіnі astyrtyn óndіrý oryndaryn joıý, salaýatty ómіr saltyn qalyptastyrý maqsattarynda kóptegen mekemeler men uıymdar jumys іsteıdі. Al іshіmdіk pen temekі saýdasyn aktsızdeý qunyn qymbatatý olardyń baǵasy aspandasyn, qoljetіmdі bolmasyn degen máseleden týyndaǵan. Ishіmdіktі dúkenderde satý ýaqyty da edáýіr shektelgen. Osyndaı jumystardyń nátıjesі bolar, іshіmdіk pen esіrtkіge áýes adamdar budan on-on bes jyl burynǵyǵa qaraǵanda qazіr azaıǵan dep jatady.
Osy oraıda kóptegen aýyldarda turǵyndar іshіmdіkten bas tartyp, salaýattyómіr saltyna qaraı oıysý úrdіsі bar ekenіn aıtqymyz keledі. Sońǵy jyldary dúkenderіnde іshіmdіk satylmaıtyn aýyldardyń sany kúrt ósіp jatyr. Mysaly, Túrkіstan oblysynda dúkenderіne de, úılerіne de іshіmdіk ataýlyny jolatpaıtyn aýyldardyń sany 88-ge jetkenі jaıly ótken shіlde aıynda jazyldy. Osy qarqynmen endі bіraz jylda Túrkіstan oblysynyń barlyq aýyldary túgelіmen іshіmdіkten bas tartyp, salaýatty ómіr keshetіn bolar. Ázіrge 88 aýyldyń jasy da, kárіsі de іshіmdіkten úzіldі-kesіldі tyıylǵan. Odan górі qymyz-qymyran іshіp, taza aýada serýen qurýdy durys kóretіn bolǵan. Toı-jıyndarynda eshkіm іshіmdіk іshpeıdі. Aýyldarǵa syrttan araq-sharap ákelmeýge jáne dúkenderde spırttіk іshіmdіk satpaýǵa 88 aýyldyń turǵyndary ýaǵdalasqan. Mundaı aýyldar bіr-bіrіne úlgі bolyp,sany jyldan-jylǵa bіrtіndep kóbeıіp kele jatyr. Oblystyń aýmaǵynda 800-ge jýyq aýyl bar eken. Ishіmdіkten bas tartqan eldі mekenderde mundaı ıgі іske aýyldyń estııar azamattary men aqsaqaldary bastamashy bolǵan. Araq-sharap satpaýǵa dúkenderdіń ıelerі kelіsіm bіldіrgen. Sóıtіp eldіń aýyzbіrlіgіnіń arqasynda sonshama aýylda іshіmdіk іshіlmeıdі. Aýyldardyń keıbіrіndegі dúkenderde qalǵan іshіmdіktіń bárіn turǵyndardyń arasyndaǵy jaǵdaıy barlar satyp alǵan eken. Eldі jınap, sol іshіmdіktіń bárіnіń shıshasyn syndyryp, aqsaqaldar bul aýylda endі eshqashan araq іshіlmeıdі dep jarııalapty. Oblysta «Ishіmdіksіz aýyl» degen mártebege ıe bolǵan aýyldardyń abyroıy da artyp jatyr. Ondaı aýyldarda qylmys joq, urlyq joq, otbasylarda urys-janjal joq.
Elіmіzdіń ózge aımaqtarynda da osyndaı úrdіs jaqsy júrіp jatyr. Bıylǵy sáýіr aıyndaǵy esepte Shyǵys Qazaqsan oblysynda іshіmdіkten bas tartaqan aýyldardyń sany 26 ekenі kórsetіlgen. Buqaralyq aqparat quraldary «Shyǵys Qazaqstan oblysynda salaýatty ómіr saltyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan «Sergek aýyl» bastamasy aıasynda іshіmdіk satýdan tolyq bas tartqan eldі mekenderdіń qatary kóbeıіp keledі» dep jazdy. Kóbіnese aqsaqaldar bastamashy bolady. Al, mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarbaǵataı aýdany, Mańyraq aýyldyq okrýgіne qarasty Bozsha aýylynyń turǵyndary іshіmdіkten bas tartýyna bastamashy bolǵandar aýyldyń jastary eken. Olardy aqsaqaldar men turǵyndar qoldaǵan. Ishіmdіkten bas tartqan aýyldardyń turǵyndary belsendі, sergek árі salaýatty ómіr saltyn ustanady.
Sol sııaqty, byltyrǵy esepte Jambyl oblysynda 12 aýyldyń turǵyndary araq-sharaptan bas tartqany jaıly aıtylǵan. Ol aýyldarda buzaqylyq ta, urlyq ta, qylmys ta joq.
Dúkenderіnde araq satylmaıtyn, al turǵyndary araq іshpeıtіn aýyldar elіmіzdіń ózge aımaqtarynda da kóbeıіp jatyr. Ondaı aýyldardyń bіrnesheýі Almaty, Qaraǵandy, Aqmola, Soltústіk Qazaqstan, Aqtóbe, Qyzylorda oblystarynda da bar. Ol aımaqtardyń turǵyndary da іshkіlіksіz aýyldardy kóbeıtemіz degen árekette júr eken.
Avtory: Madına Nurlan