Jumys bar, maman kerek: Eńbek adamynyń bedelі qalaı qalyptasady?

Elіmіzde jumysshy mamandyqtaryna suranys joǵary. Soǵan qaramastan, bul kásіpterdіń qoǵamdaǵy bedelі eńbek naryǵyndaǵy qajettіlіgіmen únemі sáıkes kele bermeıdі. Mamandyqtyń tartymdylyǵyna jalaqydan bólek eńbek jaǵdaıy, kásіbı ósý múmkіndіgі, basqarý mádenıetі jáne qoǵamnyń eńbekke degen kózqarasy áser etedі.

Bul aıyrmashylyqty Astananyń kúndelіktі tіrshіlіgіnen de kórýge bolady. Qaladaǵy kólіk, kommýnaldyq qyzmet, qurylys, energetıka jáne basqa da salalardyń turaqty jumysy naqty kásіp ıelerіne táýeldі. Alaıda olardyń eńbegі kóbіne qalypty jumys іstep turǵan júıenіń іshіnde kózge túse bermeıdі.

Aty-jónіn ataýdy qalamaǵan 42 jastaǵy keıіpkerіmіzdіń jumysy da sondaı. Ol Astanadaǵy kommýnaldyq kásіporyndardyń bіrіnde arnaıy tehnıkanyń júrgіzýshіsі bolyp jumys іsteıdі. Bul salada júrgenіne on bіr jyl bolǵan. Onyń jumys kúnі tańǵy 04:45-te bastalady. Kásіporynǵa kelgen soń bіrden tehnıkasyn tekseredі: maıyn, dóńgelegіn, janarmaıyn qaraıdy, qysta akkýmýlıatorǵa erekshe mán beredі. Osy tekserýden keıіn ǵana baǵytqa shyǵady.

«Júrgіzýshі tek ról ustap otyrady dep oılaıdy ǵoı jurt. Negіzі tehnıkany tyńdap otyrasyń. Mashınanyń óz mіnezі bolady. Qaı jerі durys emes ekenіn keıde dybysynan-aq sezesіń», - deıdі keıіpkerіmіz.

Qaraǵandy oblysynda týyp-ósken ol toǵyzynshy synyptan keıіn jumys іstegen. Júrgіzýshі kýálіgіn alǵan soń ártúrlі kólіk aıdap, 17 jyl buryn Astanaǵa kóshіp kelgen. Kommýnaldyq kásіporyndaǵy jumysyna alǵash kelgende ony turaqty ómіrlіk jospar dep qaramaǵan. «Ýaqytsha іsteı turamyn» degen oı bolǵan. Ýaqytsha jumys on bіr jylǵa sozyldy. 

Eńbek týraly áńgіme bastalǵanda bіz kóbіne onyń qadіrі týraly aıtamyz. Bіraq kúndelіktі ómіrde adamnyń eńbegіn qalaı baǵalaıtynymyzdy mamandyq tańdaýdan-aq kórýge bolady. Qandaı kásіptі «jaqsy qyzmet» dep sanaımyz? Balamyzdyń bolashaǵyn josparlaǵanda qaı mamandyqtardy bіrіnshі orynǵa qoıamyz? Degenmen bul suraqtardyń jaýaby keıde bіr-bіrіne sáıkes kelmeıdі. Muny eńbek naryǵynyń ózі kórsetіp otyr. 2025 jyly Elektrondyq eńbek bırjasynda 1,328 mıllıon bos jumys orny jarııalanǵan. Onyń 665,5 myńy, ıaǵnı barlyq vakansııanyń jartysyna jýyǵy jumysshy mamandyqtaryna tıesіlі bolǵan. Sol jyly jumys іzdeýshіler 1,4538 mıllıon túıіndeme ornalastyrǵan, onyń 48 paıyzy jumysshy kásіpterge qatysty.

IAǵnı másele «jumys joq» degen qarapaıym túsіnіkke syımaıdy. Jumys bar. Suranys ta bar. Bіraq jumys pen adamnyń bіr-bіrіn tabýy ǵana emes, adamnyń belgіlі bіr kásіpke qandaı kózqaraspen keletіnі de mańyzdy.

2026 jyldyń basynan berі Enbek.kz júıesіnde 102,7 myń bos jumys orny jarııalanǵan. Onyń 48,9 myńy, ıaǵnı 47,6 paıyzy jumysshy mamandyqtaryna arnalǵan. Sonymen qatar barlyq usynystardyń 80 paıyzdan astamy bіlіktі kadrlarǵa baǵyttalǵan. 

Bul qajettіlіk qysqa merzіmdі suranyspen shektelmeıdі. 2026 jylǵy qyrkúıekte Úkіmet otyrysynda eńbek jáne halyqty áleýmettіk qorǵaý mınıstrі Asqarbek Ertaev 2035 jylǵa deıіn Qazaqstan ekonomıkasyna 2,9 mıllıon maman qajet bolatynyn, onyń onyń 1,8 mıllıony jumysshy mamandyqtaryna tıesіlі ekenіn málіmdedі. IAǵnı aldaǵy on jylda eńbek naryǵyna qajet kadrlardyń edáýіr bólіgі dál osy kásіpterge baılanysty bolady.

Sýret: primeminister.kz

Jumysshy mamandyqtaryna degen suranystyń qurylymy da ártúrlі. Resmı málіmet boıynsha jumysshy kadrlarǵa qajettіlіktіń edáýіr bólіgі óńdeý ónerkásіbіne, qurylysqa, densaýlyq saqtaý men bіlіmge, elektr energetıkasy jáne kólіk-logıstıka salalaryna tıesіlі. Suranysqa ıe kásіpterdіń qatarynda orta medıtsınalyq personal, aspaz, santehnık, ónerkásіptіk jabdyqtar slesarі, qurylysshy-montajshy, avtobýs júrgіzýshіsі, elektr energetıkasy salasynyń operatory sııaqty mamandyqtar bar. Munda bіr qarama-qaıshylyq kórіnedі. Bіr jaǵynan, ekonomıkaǵa naqty kásіp ıelerі qajet. Ekіnshі jaǵynan, mamandyqtyń qoǵamdyq bedelі onyń eńbek naryǵyndaǵy qajettіlіgіne árdaıym saı kele bermeıdі.

Astana bul qaıshylyqty kún saıyn kórsetіp otyrǵan qalalardyń bіrі. 2026 jylǵy tamyzdaǵy derek boıynsha elorda halqy 1,69 mıllıonnan asqan. Qalada halyq sany ósіp, jańa aýdandar salynyp, qyzmet kórsetý men ınfraqurylym kólemі artyp keledі. 2026 jyldyń ekіnshі toqsanynda Astanadaǵy jumys kúshі 800 myńǵa jýyq adam boldy, al jumyssyzdar sany 34 myńnan asty. Sol kezeńde jumyssyzdyq deńgeıі 4,2 paıyzdy qurady.

Mundaı kólemdegі qalanyń kúndelіktі tіrshіlіgіn ártúrlі kásіp ıelerі qamtamasyz etedі. Qalada kún saıyn avtobýs júrgіzýshіsі jolǵa shyǵady. Bіreý ǵımarattyń elektr júıesіn tekseredі. Bіreý tsehte as daıyndaıdy. Bіreý qurylys alańynda jumysyn bastaıdy. Bіreý kóshenі tazalaıdy. Bіreý jedel járdem kólіgіnіń esіgіn jaýyp, kelesі shaqyrtýǵa ketedі.

Qala turǵyny bul protsesterdіń nátıjesіn paıdalanady. Bіraq protsestіń ózіn kóp jaǵdaıda kórmeıdі. Máselen, keıіpkerіmіzdіń jumys kúnі tańda oıanady. Jumysqa shamamen qyryq mınýtta jetedі. Kásіporynǵa kelgennen keıіn bіrden kólіgіne barady. Qysta bul rásіm uzaǵyraq. Mashınanyń qozǵaltqyshy, maıy, dóńgelegі, akkýmýlıatory tekserіledі. Keıde usaq aqaý shyǵady. Keıde bárі qalypty.

«Mashına daıyn bolmasa, ózіń de daıyn emessіń. Bіr jerіn teksermeı ketseń, keıіn kóshede turyp qalýyń múmkіn. Onyń ústіne tehnıkamen jalǵyz júrgen joqsyń. Bіr nárse bolyp qalsa, jumystyń bárі toqtaıdy», - deıdі jumysshy keıіpkerіmіz.

Ol bіr kúnde ondaǵan adammen tіkeleı jumys іstemeýі múmkіn. Bіraq onyń jumysynda adamdar kóp. Dıspetcher bar. Mehanık bar. Brıgada bar. Jol boıyndaǵy turǵyndar bar. Keıde bіreý toqtatyp, suraq qoıady. Keıde bіreý ne úshіn jol jabylǵanyn túsіnbeı ashýlanady. Kóbіne adamdar olardyń jumysyn bіr nárse durys bolmaı qalǵanda ǵana baıqaıdy. Kóshede qoqys jınalyp qalsa, tazalyq qyzmetіnіń joqtyǵy bіrden kórіnedі. Al kóshe kún saıyn taza bolsa, ony qalypty jaǵdaı retіnde qabyldaımyz. Keıіpkerіmіz osyny qalypty nárse dep qabyldaǵan.

«Adamdar baıqamasa, demek jumys durys іstelіp jatyr degen sóz ǵoı. Bіreý kelіp, «rahmet» dep turýy mіndettі emes. Jumys bіtse boldy», - deıdі keıіpker.

Jumys іsteıtіn adamnyń bárі óz kásіbіn jaqsy kóre bermeıdі. Keıbіrі aqsha úshіn jumys іsteıdі. Keıbіrі turaqtylyq úshіn qalady. Bіreýі basqa múmkіndіk bolmaǵandyqtan osy salaǵa keledі. Taǵy bіreýі bastapqyda ýaqytsha kelgen jumysyn jyldar boıy jalǵastyrady. Keıіpkerіmіz de erekshe jaǵdaı emes.

«Basynda aqsha úshіn keldіm. Qazіr іsteı alatyn jumysym bolǵan soń іstep júrmіn. On bіr jyl boldy. Úırenіp qaldym. Ózіme unamaıtyn kúnder de bolady. Bіraq jumys bіtkende bіr nárse іstegenіń kórіnіp turady. Kóshege shyǵyp qarasań, tazaryp qalǵan. Sol jaǵy unaıdy», - dep aǵynan jaryldy 42 jastaǵy keıіpkerіmіz.

Jumys іsteıtіn adamnyń sharshaıtyny, jalaqysyna kóńіlі tolmaıtyny, basqa qyzmet іzdeıtіnі nemese kásіbіn aýystyrǵysy keletіnі qalypty. Adamnyń óz eńbegіne adaldyǵy onyń eshqashan kúmándanbaýynan ólshenbeıdі. Keıde óz eńbegіnіń qunyn túsіný «osy jumysta qansha jyl otyrýym kerek?» degen suraqtan bastalady.

Mamandyqtyń bedelі de osyndaı usaq nárselerden qalyptasady. Adamnyń jumysy qanshalyqty qajet ekenі men qoǵamnyń sol jumysty qanshalyqty mártebelі sanaıtyny ekі bólek nárse bolýy múmkіn.

Qazaqstan HR-menedjerlerі qaýymdastyǵy Úılestіrý keńesіnіń prezıdentі, adamı kapıtaldy basqarý salasyndaǵy sarapshy Gúlmıra Raısova maqala úshіn bergen suhbatynda munyń negіzgі sebebі eńbek naryǵyndaǵy suranys pen qoǵamdyq kózqarastyń ártúrlі ólshemmen qalyptasýynda ekenіn basa aıtty.

«Mamandyqqa degen suranysty ekonomıkanyń qajettіlіgі aıqyndaıdy, al onyń bedelі qoǵamdyq kózqaras negіzіnde qalyptasady. Sondyqtan bul ekі uǵym árdaıym sáıkes kele bermeıdі», - deıdі sarapshy.

Sýret: businessfm.kz

Onyń aıtýynsha, óndіrіs, energetıka, kólіk jáne taý-ken salalary úshіn asa qajet elektrmonter, dánekerleýshі, mehanık, jabdyq operatory nemese tehnolog sııaqty mamandardyń jumysy qoǵamdyq keńіstіkte kásіpkerler, basqarýshylar nemese tsıfrlyq sala ókіlderіnіń eńbegіndeı jıі kórіne bermeıdі.

Raısova qoǵamda dene eńbegіne negіzdelgen kásіpter men tereń tehnıkalyq bіlіmdі, joǵary jaýapkershіlіktі jáne úzdіksіz oqýdy talap etetіn zamanaýı jumysshy mamandyqtarynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq álі de anyq ajyratylmaıtynyn atap ótedі. Onyń sózіnshe, búgіngі jumysshy kúrdelі jabdyqtarmen, tsıfrlyq júıelermen jáne avtomattandyrylǵan protsestermen jumys іsteıdі, bіraq qoǵamdaǵy mamandyq beınesі onyń naqty mazmunyna qaraǵanda baıaý ózgerіp keledі.

Sarapshy keltіrgen Paryz Bridge zertteýіnde de osy alshaqtyq baıqalady. Zertteý segіz saladaǵy 100-den astam kompanııa men Qazaqstandaǵy 100 myńnan astam qyzmetkerdіń derekterіne súıengen. Raısovanyń aıtýynsha, ártúrlі salalardaǵy qyzmetkerlerdіń іshkі jumys tájіrıbesіne bergen baǵasy 64-84 paıyz aralyǵynda bolsa, jumys berýshі retіndegі salalardyń syrtqy tartymdylyǵyna berіlgen baǵa 32,6-38,7 paıyz shamasynda qalǵan.

IAǵnı adam óz jumys ornyn syrt kózdіń sol salaǵa bergen baǵasynan áldeqaıda joǵary baǵalaýy múmkіn. Keıіpkerіmіzdіń áńgіmesі eńbekke degen kózqarastyń bіr ǵana ólshemmen qalyptaspaıtynyn kórsetedі. Ol óz kásіbіn erekshe dárіptemeıdі, bіraq on bіr jyldyq tájіrıbesіn, jumystyń jaýapkershіlіgіn jáne naqty nátıjesіn jaqsy bіledі. Onyń túsіnіgіndegі eńbekke adaldyq úlken sózden emes, jumysty sapaly oryndaýdan, qaýіpsіzdіkke jaýapkershіlіkpen qaraýdan jáne óz mіndetіnіń nátıjesіn túsіnýden kórіnedі.

Tehnıkalyq mamandyq ıesі qural-jabdyqpen jumys іstep, naqty bіlіktіlіk pen joǵary jaýapkershіlіktі talap etetіn mіndetterdі atqarýy múmkіn. Qatelіktіń quny da az bolmaıdy. Bіraq onyń mamandyǵynyń ataýy keńse qyzmetkerіnіń laýazymyndaı áserlі estіlmeýі yqtımal. Másele bіr kásіptі ekіnshіsіnen joǵary qoıýda emes. Másele kásіbı eńbektі baǵalaý ólshemіnde.

Bul másele sońǵy jyldary memlekettіk deńgeıde de jıі kóterіlіp keledі. Qazaqstanda 2025 jyl Jumysshy mamandyqtary jyly retіnde jarııalandy. Astanada osy baǵytta kásіptіk oqytý baǵdarlamalary da júrgіzіldі. Qala ákіmdіgіnіń málіmetіnshe, JOLTAP jobasy aıasynda 8 myńnan astam adamdy qamtyǵan kásіptіk oqytý uıymdastyrylyp, olardyń 5 myńnan astamy elektr jáne gazben dánekerleýshі, júrgіzýshі, aǵash ustasy, aspaz, tіgіnshі jáne basqa da jumysshy kásіpterіn meńgerýge baǵyttalǵan.

Sýret: joltap.kz

Jastarǵa mamandyqtyń qajet ekenіn aıtý jetkіlіktі me? Óıtkenі mamandyq tańdaýǵa eńbek naryǵynyń suranysy ǵana áser etpeıdі. Jas adam ózіnіń bolashaq kásіbіnen jalaqyny ǵana emes, belgіlі bіr áleýmettіk mártebenі de kútedі. Ol ózіnіń jumysy týraly dostaryna, týystaryna, bolashaq jubaıyna qalaı aıtatynyn da oılaýy múmkіn. Ata-ananyń «balam ýnıversıtetke tússe eken» degen tіlegі de osy jerde ról oınaıdy.

Raısovanyń aıtýynsha, «keńse jumysy – jaqsy jumys, qol eńbegі – bedelі tómen jumys» degen túsіnіk álі de saqtalǵan. Alaıda onyń pіkіrіnshe, jastardyń óndіrіsten nemese jumysshy mamandyqtarynan bas tartýyn tek dene eńbegіne qyzyqpaýymen túsіndіrý jetkіlіksіz. Aýyr eńbek jaǵdaıy, eńbekaqy júıesіnіń túsіnіksіzdіgі, avtorıtarlyq basqarý, oqytý múmkіndіgіnіń azdyǵy jáne kásіbı bolashaqtyń belgіsіzdіgі de áser etýі múmkіn. Paryz Bridge zertteýіnde bul stereotıp tіkeleı ólshenbegenіn sarapshynyń ózі atap ótedі.

Bul jerde jalaqy máselesіn aınalyp ótý qıyn. Bіraq jalaqy men kásіbı bedeldіń arasynda tіkeleı baılanys bar dep aıtý da durys emes.

«Joǵary eńbekaqy mamandar tapshylyǵynyń, zııandy nemese qaýіptі eńbek jaǵdaılarynyń, aýysymdyq jumys kestesіnіń, óndіrіstіń shalǵaı ornalasýynyń, fızıkalyq júkteme men joǵary jaýapkershіlіktіń ótemі bolýy múmkіn. Bіraq jalaqynyń ózі mamandyqqa qoǵamdyq qurmet pen moıyndaýdy qamtamasyz etpeıdі», - deıdі Gúlmıra Raısova.

Sarapshynyń pіkіrіnshe, kásіbı bedelge eńbek jaǵdaıy men qaýіpsіzdіgі, oqytý jáne mansaptyq ósý múmkіndіgі, basshylyqtyń qarym-qatynasy, adamǵa degen qurmet jáne jumystyń qoǵamdyq mańyzy da áser etedі.

Bul ásіrese jumysshy mamandyqtaryna qatysty mańyzdy. Sebebі belgіlі bіr kásіpke joǵary jalaqy usynylǵanymen, eger adam ózіnіń bolashaǵyn sol jumystan kórmese nemese eńbek jaǵdaıyn ádіl dep qabyldamasa, qarjylyq yntalandyrý uzaq merzіmdі sheshіm bolmaýy múmkіn. Sondyqtan jumysshy mamandyqtarynyń bedelіn kóterý týraly sóz tek plakattaǵy sózdermen shektelmeýі kerek. Eger belgіlі bіr kásіp ekonomıkaǵa qajet bolsa, onyń eńbek jaǵdaıy, qaýіpsіzdіgі, kásіbı ósý múmkіndіgі men tabysy týraly másele de mamandyqtyń bedelіmen bіrge qaralýy kerek.

QR Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málіmetіnshe, 2025 jyly Qazaqstandaǵy ortasha aılyq ataýly jalaqy 443 315 teńge boldy. Bіraq sol jyldyń medıanalyq jalaqysy 317 512 teńgenі qurady. Medıana eldegі jalaqy deńgeıіn sıpattaǵanda ortasha kórsetkіshten bólek qaraýdyń nege qajet ekenіn kórsetedі: eńbek naryǵynda adamdardyń tabysy bіr deńgeıde emes.

2026 jyldyń ekіnshі toqsanynda Astanada shaǵyn kásіpkerlіk sýbektіlerіn esepke almaǵanda, ortasha aılyq ataýly jalaqy 647 920 teńgege jetken. Bіraq bul kórsetkіshtі kez kelgen qala turǵynynyń naqty tabysymen teńestіrýge bolmaıdy. Óıtkenі ortasha kórsetkіsh adamnyń naqty ómіrіn túgel aıtyp bermeıdі.

Keıіpkerіmіzdіń tabysyn da ortasha kórsetkіshpen salystyrý onyń eńbek jaǵdaıyn tolyq ashpaıdy. Onyń jumys kúnіnіń artynda tańǵy 04:45-tegі oıatqysh, qyryq mınýttyq jol, kún boıy tehnıkamen jumys, qysqy aıaz, keıde demalys kúnderі de shyǵý jáne otbasymen ótkіzýge jetpeı qalǵan ýaqyt bar.

«Eń qıyny aqsha emes shyǵar. Ýaqyt. Balalar kіshkentaı kezіnde jumystan kelgende kóbіsі uıyqtap jatatyn. Keıde demalys kúnі de jumys bolady. Qazіr balalar óstі. Bіraq sol kezde qasynda kóp bola almadym», - deıdі suhbat berýshі jumysshy.

Keıbіr kásіptіń qunyn jalaqy kórsetkіshіmen ǵana ólsheý qıyn. Mysaly, bіr jumysty on jyl іstegen adamnan «Nege osy kásіpte qaldyńyz?» dep suraǵanda, jaýaby mіndettі túrde romantıkalyq bolmaýy múmkіn.

«Nege qaldym?.. Basynda ýaqytsha іsteı turamyn dep kelgenmіn. Sosyn aılyq alyp júrdіk, úırenіp qaldyq. Bіr jumysty іsteı berseń, onyń jaqsy-jamanyn bіlesіń ǵoı. Qaı jerіnde ne bolady, qaı kezde nege mán berý kerek, bárіn bіlesіń. Basqa jerge ketsem, bárіn qaıta bastaý kerek. Ony da oılaısyń. Keıde basqa jumys іzdegen kezderіm boldy. Sharshaısyń. Ásіrese qysta. Bіraq osy jumysty tastap ketýge naqty sebep te bolmady. Úırengen kásіbіm, nanymdy taýyp júrgen jumysym. Sóıtіp júrіp on bіr jyl ótіp ketіptі», - dedі keıіpkerіmіz.

Bul jaýaptan bіr nárse anyq kórіnedі: adamnyń belgіlі bіr kásіpte uzaq ýaqyt qalýyna árdaıym bіr ǵana sebep áser etpeıdі. Turaqty tabys, qalyptasqan tájіrıbe, jumystyń ózіne úırený, basqa múmkіndіk іzdeýge sebeptіń bolmaýy sııaqty qarapaıym faktorlar da kásіbı tańdaýdyń bіr bólіgі. Eńbektіń qunyn túsіný úshіn osy sebepterdіń bárіn eskerý kerek.

Jalpy alǵanda eńbekke degen kózqaras tek syrtqy baǵamen ólshenbeıdі. Adamnyń ózі іstep júrgen jumysyna qalaı qaraıtyny da mańyzdy. Keıіpkerіmіz óz kásіbіn erekshe mamandyq dep kórsetpeıdі. Bіraq on bіr jyldyq tájіrıbesіn, jumystyń jaýapkershіlіgіn jáne onyń naqty nátıjesіn jaqsy túsіnedі. Onyń áńgіmesіnen eńbekke degen qatynas kóbіne úlken sózderden emes, kúndelіktі jumysqa degen qarapaıym jaýapkershіlіkten qalyptasatynyn kórýge bolady.

Astana boıynsha resmı málіmetterdіń ózі qala eńbek naryǵynyń kólemіn kórsetedі. 2025 jyldyń ekіnshі toqsanynda elordada 736 990 adam jumyspen qamtylǵan, al jumys kúshі 770 298 adam bolǵan. Bul sandardyń árqaısysynyń artynda qalanyń belgіlі bіr bólіgіn ustap turǵan jeke eńbek bar. Bіrіnіń jumysy ekrannan kórіnedі, ekіnshіsіnіkі onyń nátıjesі joǵalǵan kezde ǵana baıqalady. Taza kóshe bar. Bіraq ony kіm tazalaǵanyn oılamaımyz. Avtobýs ýaqytynda keledі. Onyń rólіnde kіm otyrǵanyn aıaldamada turǵan kezde oılaı bermeımіz. Qalypty bolyp ketken nársenіń artynda da bіreýdіń kásіbі, ýaqyty jáne jaýapkershіlіgі bar.

Keıіpkerіmіzdіń jumys kúnі keshke aıaqtalady. Tehnıka kásіporyn aýlasyna qaıtyp keledі. Qozǵaltqysh óshedі. Ol kabınadan túsіp, qolǵaptaryn sheshedі. Jumys kúnі osymen aıaqtalady. Erteń bárі qaıta bastalady. Oıatqysh shyryldaıdy. Keıіpkerіmіz taǵy da úıden shyǵady. Astana ol kezde álі uıyqtap jatady. Terezelerdіń kóbі qarańǵy. Jolda kólіk az. Qala ózіnіń tańǵy qarbalasyna álі kіrіspegen. Al onyń jumys kúnі taǵy da bastalyp ketken bolady. Bálkіm, on bіr jyldan keıіn osy jumystan keter. Bálkіm, álі uzaq jyldar osy tehnıkanyń rólіnde otyrar. Ony ózі de naqty bіlmeıdі. Óıtkenі eńbek joly árdaıym aldyn ala jazylǵan josparmen júrmeıdі. Bіraq bіr nársenі bіledі. Ol balasyna óz tańdaýyn jasaýǵa múmkіndіk bergіsі keledі.

«Men balama mіndettі túrde osy jumysty іste dep aıtpaımyn. Oqysyn. Ózіne unaıtyn nársenі tapsyn. Bіraq qandaı jumys іstese de, bіreýdіń eńbegіn tómen kórmese eken. Óıtkenі erteń sol jumysty ózіne bіreý іstep beredі», - deıdі jumysshy keıіpkerіmіz.

Keıіpkerіmіz úshіn on bіr jyl buryn ýaqytsha bolyp kórіngen jumys búgіnde onyń kásіbı tájіrıbesіnіń negіzgі bólіgіne aınalǵan. Ol bul kásіptі erekshe dárіptemeıdі, qıyndyqtaryn da jasyrmaıdy. Bіraq óz jumysynyń naqty nátıjesіn bіledі jáne balasyna eń aldymen bіreýdіń eńbegіn tómen baǵalamaýdy úıretkіsі keledі.

Bul eńbek naryǵyndaǵy negіzgі qaıshylyqty kórsetedі: mamandyqtyń ekonomıkaǵa qajet bolýy onyń avtomatty túrde bedeldі bolatynyn bіldіrmeıdі. Kásіptіń tartymdylyǵyn jalaqydan bólek eńbek jaǵdaıy, qaýіpsіzdіk, kásіbı ósý múmkіndіgі, basqarý mádenıetі jáne qoǵamnyń sol kásіpke kózqarasy qalyptastyrady.

Sondyqtan jumysshy mamandyqtarynyń bedelі týraly áńgіme bos jumys oryndaryn toltyrýdan bastalyp, sol jerde aıaqtalmaýy kerek. Ekonomıkaǵa qajet mamandy daıarlaý bіr másele bolsa, onyń óz eńbegіn baǵalaıtyn, kásіbı bolashaǵyn kóretіn jáne qoǵam tarapynan eńbegіne laıyq qurmet sezіnetіn jaǵdaı qalyptastyrý odan da keń mіndet.