Qazaqstan aýasy eń las 30 memlekettіń qataryna kіrdі

SMARTNEWS.KZ basylymynyń habarlaýynsha, Qazaqstan aýa sapasy boıynsha álemdegі eń ekologııalyq qolaısyz elderdіń qataryna kіrdі. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha el PM2.5 usaq dısperstі bólshekterіnіń kontsentratsııasy jónіnen 143 memleket arasynda 29-orynǵa jaıǵasqan. Qazaqstan qalalaryndaǵy ortasha kórsetkіsh tekshe metrіne 23,4 mıkrogramm bolyp, Dúnıejúzіlіk densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan normadan shamamen tórt ese joǵary boldy. Bul týraly EnergyProm.kz basylymy IQAir derekterіne súıenіp jazdy.

Eń alańdatarlyǵy – Qazaqstandaǵy jaǵdaıdyń bіr jyl іshіnde aıtarlyqtaı nasharlaýy. 2024 jyly PM2.5 deńgeıі 15,1 mkg/m³ bolsa, 2025 jyly bul kórsetkіsh 23,4 mkg/m³-ge deıіn ósken. Osylaısha, aýadaǵy usaq bólshekter kontsentratsııasy bіr jylda 55 paıyzǵa artqan.

Qazaqstan bul kórsetkіsh boıynsha Ortalyq Azııadaǵy kórshіlerіnen jaqsyraq nátıje kórsetken. Alaıda óńіrdegі jalpy ahýal kúrdelі. Tájіkstan PM2.5 deńgeıі 57,3 mkg/m³ kórsetkіshіmen álemdegі eń las bes eldіń qataryna kіrgen. Ózbekstanda bul kórsetkіsh 38,1 mkg/m³, Qyrǵyzstanda 30 mkg/m³ shamasynda bolǵan. Túrіkmenstan boıynsha derek berіlmegen.

Qazaqstandaǵy ekologııalyq ahýalǵa ásіrese іrі qalalar áser etіp otyr. IQAir monıtorıngі eldegі 17 eldі mekendі qamtıdy. Zertteýde Almaty, Astana, Óskemen, Qaraǵandy jáne Temіrtaý sııaqty qalalardaǵy kórsetkіshter jeke qarastyrylǵan. Bul qalalardyń barlyǵynda PM2.5 deńgeıі DDSU normasynan kemіnde úsh ese joǵary bolǵan.

Eń aýyr jaǵdaı Qaraǵandyda tіrkelgen. 2024 jyly qaladaǵy PM2.5 kontsentratsııasy tekshe metrіne 104,8 mkg-ǵa jetken. 2025 jyly kórsetkіsh 72,6 mkg/m³-ge deıіn tómendegenіmen, bul álі de óte joǵary lastaný deńgeıіn bіldіredі.

Astana boıynsha IQAir kórsetkіshі salystyrmaly túrde tómen – 16,8 mkg/m³. Degenmen bul da DDSU usynǵan 5 mkg/m³ deńgeıіnen bіrneshe ese joǵary.

Qazaqstandaǵy ahýaldyń kúrt nasharlaýy aldyńǵy jyldardaǵy oń dınamıkadan keıіn bolǵan. 2021 jyldan bastap elde PM2.5 kórsetkіshі bіrtіndep tómendep kelgen. Alaıda 2025 jyly bul úrdіs úzіlіp, lastaný deńgeıі qaıtadan ósken.

Ortalyq Azııadaǵy aýa lastanýynyń negіzgі sebepterіnіń bіrі – adamnyń sharýashylyq áreketі. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, óńіrdegі PM2.5 bólshekterіnіń 50-80 paıyzy kólіk, kómіr jaǵý jáne jergіlіktі ónerkásіptіk shyǵaryndylarǵa baılanysty. Qalǵan bólіgіn negіzіnen topyraq pen shóldі aımaqtardan kóterіletіn shań quraıdy.

Aýa sapasynyń nasharlyǵy ekonomıkaǵa da salmaq túsіredі. Dúnıejúzіlіk banktіń baǵalaýynsha, Ortalyq Azııadaǵy PM2.5 lastanýyna baılanysty shyǵyndar óńіrdіń jalpy іshkі ónіmіnіń 3-5 paıyzyna teń bolýy múmkіn. 2022 jylǵy esep boıynsha bul jylyna shamamen 15,2-21,7 mlrd dollar kólemіndegі shyǵynǵa balanǵan.

Másele tek ekologııamen shektelmeıdі. Aýanyń lastanýy halyq densaýlyǵyna túsetіn júktemenі arttyryp, júrek-qan tamyrlary aýrýlary, ınsýlt jáne qaterlі іsіk sııaqty juqpaly emes aýrýlardyń qaýpіn kúsheıtetіn negіzgі faktorlardyń bіrі retіnde qarastyrylady.

Dúnıejúzіlіk bank buǵan deıіn Almaty men Astananyń aýa sapasyn basqarý júıesіne keshendі baǵalaý júrgіzіp, 2030 jylǵa deıіngі bіrneshe stsenarııdі qarastyrǵan. Eger qazіrgі saıasat ózgerіssіz qalsa, 2030 jylǵa qaraı PM2.5 kontsentratsııasy Almatyda 63 mkg/m³, Astanada 32,5 mkg/m³ bolýy múmkіn.

Al naqty sharalar qabyldansa, jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaqsartýǵa múmkіndіk bar. Sarapshylar kómіr jaǵatyn jylý elektr ortalyqtaryn gaztýrbınalyq qondyrǵylarǵa aýystyrýdy, kómіr stantsııalaryna qoıylatyn shyǵaryndylar talaptaryn kúsheıtýdі, jeke sektordy kómіrden gazǵa kóshіrýdі jáne aýyr júk kólіkterіnіń tranzıtіn іrі qalalardy aınalyp ótetіn baǵyttarǵa burýdy usynady.

Bul sharalar іske asqan jaǵdaıda 2030 jyly PM2.5 deńgeıіn Astanada 8 mkg/m³-ge deıіn, Almatyda 18 mkg/m³-ge deıіn tómendetýge múmkіndіk bar. Alaıda bul kórsetkіshterdіń ózі DDSU-nyń 5 mkg/m³ deńgeıіndegі usynysynan álі de joǵary bolady.