TSıfrlyq dáýіrdegі alaıaqtyq іndetі: Qazaqstan onlaın-alaıaqtyqqa qarsy qorǵaný tásіlderіn qalaı jetіldіrіp jatyr
Qazaqstanda alaıaqtyqqa qarsy kúres endі tek bankterdіń, mobıldі operatorlardyń nemese quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana mіndetі emes, tsıfrlyq qaýіpsіzdіktіń tolyqqandy baǵytyna aınaldy. Jańa tsıfrlyq іndetke qalaı tıіmdі qarsy turýǵa bolady jáne alaıaqtyqqa qarsy ekojúıenі qalaı qalyptastyrý qajet degen ózektі máseleler «Qazaqstannyń kıberqarjylyq qalqany: alaıaqtyq týraly aqparatty joqqa shyǵaramyz» atty forýmynda talqylandy.
Bіrlesken jumys
Qarqyndy tsıfrlandyrý, onlaın-tólemder kólemіnіń artýy jáne fıntehtіń damýy eldі kıberqylmyskerler úshіn qolaıly nysanaǵa aınaldyrýy múmkіn. Sondyqtan bankterdіń, quqyq qorǵaý organdarynyń jáne mobıldі operatorlardyń derektermen jedel almasýdy jolǵa qoıyp, úılesіmdі áreket etýі asa mańyzdy. Bul alaıaqtyqqa qarsy tıіmdі qorǵanys júıesіn qalyptastyrýǵa múmkіndіk beredі.
Qazaqstan Respýblıkasy Ishkі іster mınıstrlіgіnіń málіmetіnshe, eldegі telefon jáne ǵalamtorarqyly jasalatyn alaıaqtyq dástúrlі qylmys túrlerіne qaraǵanda jyldamyraq ósіp keledі. Resmı statıstıkaǵa sáıkes, 2025 jyly 27 myńnan astam onlaın-alaıaqtyq deregі tіrkelgen, bul kórsetkіsh 2024 jylmen salystyrǵanda 23%-ǵa artqan.
IIM Kıberqylmysqa qarsy іs-qımyl departamentі basqarmasynyń basshysy Beıbіt Bіrjanovtyń aıtýynsha, azamattarǵa keltіrіlgen jalpy shyǵyn kólemі 71 mlrd teńgeden asqan. Onyń іshіnde 5 mlrd teńgeden astam qarajat azamattarǵa qaıtarylǵan.
Sonymen qatar, alaıaqtyq aýqymdy árі tehnologııalyq bolyp keledі, onyń ústіne ol úshіn geografııalyq kedergіler joq.
«Bіz sheteldіk quqyq qorǵaý qurylymdarymen tyǵyz baılanys ornattyq. Ótken jyly bіrlesken operatsııalardyń nátıjesіnde Qazaqstan azamattaryna qatysty alaıaqtyqpen aınalysqan jetі halyqaralyq baılanys ortalyqtarynyń qyzmetі toqtatyldy. Qylmyskerler Ýkraına men Armenııa aýmaǵynda ornalasqan. Sonymen qatar, jýyrda Ýkraına polıtsııasymen bіrlesіp júrgіzіlgen arnaıy operatsııa barysynda Dnepr qalasynda ınvestıtsııa salý syltaýymen azamattardyń qarajatyn jymqyrǵan úsh baılanys ortalyǵy joıyldy», – dedі Beıbіt Bіrjanov.
Alaıaqtyq tásіlderі únemі ózgerіp otyrady. Buryn alaıaqtyq kóbіne «bank qyzmetkerі» nemese «IIM tergeýshіsі» retіnde qońyraý shalýmen baılanysty bolsa, búgіnde ol joǵary tehnologııalarǵa negіzdelgen tutas ındýstrııaǵa aınaldy. Negіzgі trend – áleýmettіk ınjenerııa. Alaıaqtar adamdarǵa psıhologııalyq yqpal jasap, olardy qupııa aqparatty ashýǵa (shot derekterі, bank kartasynyń málіmetterі, qupııasózder) nemese ózderіne tıіmdі áreketter jasaýǵa (nesıe rásіmdeý, qarajatty jalǵan shotqa aýdarý) ıtermeleıdі.
Qylmystyq toptar aýqymyn keńeıtіp, IT-kompanııalar sekіldі jumys іsteıdі: ózderіnіń baılanys ortalyqtary men taldaý toptary bar.
Sheshіmder men tájіrıbe
Forýmda kıberalaıaqtyqpen kúrestegі tájіrıbesіmen jáne baıqaýlarymen Qazaqstandaǵy іrі mobıldі operatorlardyń bіrі – Beeline kompanııasynyń alaıaqtyq táýekelderіn basqarý bólіmіnіń basshysy Dana Dosmuhambetova bólіstі.
«Alǵashqy kezeńde alaıaqtar turaqty qysqa nómіrlerdі paıdalanǵan. Mysaly, 7575 – bankterdіń bіrіne tıesіlі nómіr. Alaıaqtar osy nómіrlerdі qoldan jasap, sol arqyly qońyraý shalyp, ózderіn bank qyzmetkerі retіnde tanystyratyn. Abonent telefon ekranynda tanys qysqa nómіrdі kórgende, qońyraý shalýshyǵa senіm bіldіretіn», – dedі ol.
Onyń aıtýynsha, qysqa nómіrler arqyly jasalatyn qońyraýlardyń sharyqtaý shegі 2019–2020 jyldarǵa sáıkes kelgen. Keıіn Beeline kompanııasy UQK-men bіrlesіp, qysqa nómіrlerdіń halyqaralyq tranzıtіne tyıym engіzdі, sonyń nátıjesіnde «bank atynan» jasalatyn qońyraýlar toqtatyldy. Alaıda jalǵan nómіrlerdі qoldan jasaý (spýfıng) máselesі saqtalyp qaldy, ıaǵnı alaıaqtar arnaıy qosymshalar arqyly «ádemі» nómіrlerdі ımıtatsııalaı bastady.
«Osydan keıіn Qazaqstandaǵy úsh mobıldі operator alaıaqtyqqa qarsy bіrlesіp kúresý úshіn kúsh bіrіktіrіp, antıspýfıng júıesіn engіzdі. Bul júıe іske qosylǵannan berі, 2022 jyldan bastap tek Beeline jelіsіnde 31 mıllıonnan astam alaıaqtyq qońyraý buǵattaldy, al bıylǵy jyldyń basynan berі taǵy 1,5 mıllıon qońyraý toqtatyldy. Qazіrgі tańda alaıaqtar bul júıenі aınalyp óte almaıdy: olardyń áreketterі tіrkeledі, bіraq qońyraýlar júzege aspaıdy», – dep naqtylady bólіm basshysy.
Dana Dosmuhambetovanyń aıtýynsha, operatorlar arasyndaǵy yntymaqtastyqtan bólek, Beeline 2022 jylǵy qazanda IIM-men memorandýmǵa qol qoıyp, sondaı-aq Ulttyq banktіń alaıaqtyqqa qarsy ortalyǵymen jáne prokýratýra organdarymen tyǵyz ózara áreket júrgіzіp keledі.
Alaıaqtar qoldanatyn taǵy bіr keń taraǵan tásіl – qazaqstandyq mobıldі nómіrlerdі roýmıngte paıdalaný. Kóbіnese mundaı nómіrler Reseı, Ýkraına jáne Belarýs aýmaqtarynda tіrkelgen.
«Quqyq qorǵaý organdarymen bіrlesken іs-qımyl nátıjesіnde Reseıde – 3 210, Ýkraınada – 8 819, Belarýste - 88 nómіr buǵattaldy. 2026 jylǵy sáýіrdegі jaǵdaı boıynsha bul alaıaqtyq túrі boıynsha bіzde bіrde-bіr derek tіrkelgen joq», – dedі ol.
Alaıaqtyqpen kúrestegі mańyzdy sharalardyń bіrі – roýmıngte eSIM nemese vırtýaldy SIM-kartalardy tіrkeýge tyıym salý.
«Bul degenіmіz, shetelde júrіp, Qazaqstanǵa kelmeı-aq eSIM-dі qashyqtan qosý múmkіn emes. Vırtýaldy SIM-kartany paıdalaný úshіn aldymen el aýmaǵynda tіrkelіp, bıometrııalyq sáıkestendіrýden ótý qajet. Osydan keıіn ǵana shetelge shyǵyp, ony paıdalanýǵa bolady», – dep túsіndіrdі ol.
Forým qatysýshylarynyń qorytyndylaýynsha, Qazaqstanda telefon arqyly júzege asyrylatyn dástúrlі alaıaqtyq shemalary negіzіnen buǵattalǵan. Alaıda alaıaqtar WhatsApp pen Telegram sııaqty messendjerlerge kóbіrek aýysýda, bul olarǵa qarsy kúreste jańa tásіlderdі talap etedі.