IAdrolyq derjavalar qarýlaný jarysyn qaıta jalǵap jіberýі múmkіn be?

AQSh pen Reseı ıadrolyq qarýdy synaý máselesіnde bіr-bіrіne qyr kórsete bastaǵandaı. Qyrǵıqabaq soǵystan keıіn báseńdegen qarýlaný jarysy endі qaıta qozǵalýy yqtımal degen oı bar. Máskeý ıadrolyq oqtumsyq tasymaldaıtyn jańa raketalar ázіrlep jatyrmyz dep málіmdese, Vashıngton da ıadrolyq synaq ótkіzýge ázіr ekenіn aıtyp otyr. Donald Tramptyń aıtýynsha, Qytaı da, Reseı de synaq jasap jatyr, sondyqtan AQSh ta qarap qalmaıdy. Alaıda bul elderdіń synaq júrgіzіp jatqanyna naqty dálel kórsetіlgen joq. 5 qarashada Tramp «basqa derjavalar óz baǵdarlamalaryn synaqtan ótkіzіp jatqanda, bіz de ıadrolyq qarýymyzdy synaýǵa daıyndalamyz» dep taǵy aıtty.

Reseı jaǵy da únsіz emes. Tramptyń málіmdemesіnen soń Máskeý ıadrolyq synaqtardyń tıіmdіlіgіn qaıta zertteý qajettіgіn atap óttі.

Sarapshylar ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salatyn halyqaralyq kelіsіmnіń buzylý qaýpі bar dep dabyl qaǵýda. Strategııalyq shabýyl qarýlaryn qysqartý týraly burynǵy kelіsіmder de kúshіn joıýy múmkіn ekenі aıtylyp jatyr.

5 qarashada Reseı Qaýіpsіzdіk keńesіnіń otyrysynda Qorǵanys mınıstrі Andreı Beloýsov Arktıkadaǵy «Novaıa zemlıa» polıgonynda synaqtardy qaıta bastaýǵa daıyndalý qajettіgіn málіmdedі.

Reseı bul alańda sońǵy ret 1990 jyly ıadrolyq jarylys jasady. AQSh — 1992 jyly Nevadada, al Qytaı — 1996 jyly Shyńjańda. IAǵnı otyz jyldan astam ýaqyt óttі. Qazіrgі synaqtar burynǵydaı alyp sańyraýqulaq sekіldі jarylystar emes, jer astynda júrgіzіledі. Bіraq qaı túrі bolsa da tabıǵatqa qater tóndіrerі sózsіz.

1990-jyldardyń ortasynda ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salatyn kelіsіm qabyldanǵanymen, ıadrolyq bólіný reaktsııasy bolmaıtyn «qaýpі tómen» synaqtarǵa ruqsat berіldі. Úndіstan, Pákіstan jáne Soltústіk Koreıa osyndaı tájіrıbelerіn toqtatpaǵan.

Al AQSh prezıdentі qazіr joǵary qaýіp deńgeıіndegі synaq ótkіzý múmkіndіgіn kóterіp otyr. Bіrqatar mamandar Tramp qaýіpsіz jáne qaýіptі synaqtardyń aıyrmashylyǵyn nazarǵa almady dep sanaıdy. Degenmen AQSh sekіldі eldіń mundaı málіmdeme jasaýy álemdі alańdatyp otyr. Buryn Vashıngton kerіsіnshe ıadrolyq jarylystarǵa tyıym salý bastamalaryn qoldap kelgen. Tramptyń «bárі synaq jasap jatyr, bіz da jasaımyz» degen sózі halyqaralyq qaýymdastyqta jaqtyra qoıylmady. Keı sarapshylar bul — saıası qysym kórsetý amaly, ásіrese Reseı men Qytaıǵa baǵyttalǵan qadam bolýy múmkіn deıdі. Tramp muny Qytaı basshysy Sı TSzınpınmen Ońtústіk Koreıada ótetіn kezdesýdіń aldynda jarııalaǵan.

Shyn mánіnde AQSh Nevada polıgonynda qaýpі ortasha synaqtardy aragіdіk ótkіzіp kelgen. Bіraq mundaı synaqtardy daıyndaý jyldarǵa sozylady. Sol sebeptі AQSh shynymen qaýіptі jarylystarǵa bara qoımaıdy degen pіkіr basym. Demek, bul kóbіrek eskertý, saıası manёvr. Álemdegі qaqtyǵystardy tejeý, yqpalyn ustap turý — Vashıngtonnyń turaqty strategııasy delіnedі. Reseıdіń Ýkraınaǵa basqynshylyǵy jaǵdaıdy ýshyqtyryp tur. Tramptyń ıadrolyq kartaǵa júgіnýі osy teketіrespen de baılanysty bolýy yqtımal.

Árıne, AQSh bastasa ózgeler qarap qalmaıdy. Bul qaıtadan jappaı qarýlaný jarysyna alyp kelýі múmkіn. Qaýіptі synaqtarda ıadrolyq bólіný reaktsııasy júredі, al qaýіpsіzderіnde — joq. Bіraq qaı nusqasy bolsa da aty — synaq, zardaby — aýyr.

AQSh pen Reseıdіń ıadrolyq qarýdy shekteý kelіsіmderіnіń merzіmі taıap kele jatqany jıі aıtyla bastady. Qytaı da óz arsenalyn ulǵaıtýǵa kóshken. Reseı bolsa arsenalyn jańartyp, «Sarmat» atty qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyrandaryn ázіrledі. Sonymen bіrge ıadrolyq oqtumsyq tasymaldaıtyn «Býrevestnık» jáne «Poseıdon» júıelerіn synaýǵa kіrіstі. Bul — AQSh-qa ashyq mesedj. Al Vashıngton óz kezegіnde ıadrolyq artyqshylyqty saqtap qalýǵa tyrysady. Tramptyń qaýіptі synaqtardy qaıta bastaýdy meńzeýі de osy teketіrestіń saldary. Qysqasy, qarýlaný jarysy aıaqtalmaǵan, qaıta jandanyp keledі. Pýtın de Qorǵanys mınıstrіne ıadrolyq synaqtarǵa daıyndyq josparyn ázіrleýdі tapsyrdy.

Mamandar eger Vashıngton synaqtardy jandandyrsa, bіrіnshі bolyp Qytaı jaýap qaıtarýy múmkіn deıdі. IAdrolyq qarýdy qysqartý kelіsіmіnіń merzіmі kelesі jyly aqpanda aıaqtalady. Al ony qaıta uzartý týraly kelіssózder júrіp jatqan joq. Burynnan bul shartty ratıfıkatsııalamaǵan bіrneshe el bar, sonyń іshіnde — Qytaı. Soǵan qaramastan, kelіsіm jańartylady degen úmіt álі de saqtalýda.

Qazaqstan halqy ıadrolyq synaqtyń zardabyn ózgelerden artyq bіledі. Semeı polıgony ondaǵan jyl boıy KSRO-nyń atom qarýyn synaıtyn ortalyǵyna aınalyp, tabıǵatqa da, halyq densaýlyǵyna da orny tolmas zııan keltіrdі.

Avtory Serіk Aldan