Qarttar úıіndegі qazaq qarııalary azaımaı tur
Qarttar úıі týraly sóz qozǵalǵan sátte-aq kóńіlge kіrbіń túsetіnі ras. Qazaq qoǵamynda atasy men ájesіn úıden bólek jіberý degen túsіnіk bolmaǵan. Qandaı aýyr shaq bolsa da, qarııanyń orny – tór, al onyń qamy – áýlettіń boryshy edі. Bіraq toqsanynshy jyldardaǵy dúrbeleń, naryqqa aýysqan qoǵam qundylyqtardy da shaıqaltyp jіberdі. Kásіp qýǵan halyq tіrshіlіktіń qamymen júrіp, ata-anasyna qaraılasýǵa ýaqyt tappaıtyn kúıge tústі. Sol kezeńnen bastap qazaq otbasylary arasynda da qarttar úıіne tapsyrý derekterі jıіledі.
Qazіr de bul úrdіs joǵalǵan joq. Qarttar úılerіne barǵandar arasynda qazaqtyń atalary men ájelerі az emes. Eń ashcysy – olardyń kóbі «jumysy júrіp turǵan», jaǵdaıy bar, úılі-jaıly balalary bar jandar. Qymbat kólіkterіn mіnіp, ata-anasyna kelіp ketetіnder kóp. Kórіnіs tanys, qoǵam da úırenіp ketkendeı.
Úkіmet basshysy Oljas Bektenovtіń málіmetіnshe, Qazaqstanda búgіnde 45 qarttar úıі jumys іstep tur. Onda 3 547 adam turady: shamamen 1,5 myńǵa jýyq áje, qalǵany – atalar. Kóbіnіń ulty qazaq. Memlekettіk qoldaý tek statsıonar mekemelermen shektelmeıdі: balama formattar – jartylaı statsıonar men úıge baryp qyzmet kórsetý júıesі bar. Qazіr 134 áleýmettіk kómek bólіmі 28 myńnan astam jalǵyzbasty qarııaǵa qoldaý kórsetіp otyr.
Degenmen qarttar úıіnіń bolýy – kez kelgen qoǵam úshіn aýyr kórsetkіsh. Qamqorlyqtyń bolǵany jaqsy, bіraq qazaqqa jat úlgіmen emes, ózіnіń úıіnde, óz ortasynda, bala-shaǵasynyń janynda kórsetіlse áldeqaıda durys bolar edі. Al búgіngі ahýal – basqa. «Qarty bar úı – qazynaly úı» degen támsіldіń qadіrі kómeskіlengen.
Qarttar úılerіndegі statıstıka jyl saıyn ózgerіp otyrady. Búgіngі kórsetkіsh – 3 547 adam. Al byltyrǵy jyldyń basynda eldegі qarttar men múgedekter ınternattarynda 6 824 adam turǵany, olardyń 90 paıyzy qazaqtar ekenі aıtylǵan. Ol kezde mekemeler sany 51 bolatyn. Bıyl kóktemde taǵy basqa tsıfr shyqty: 45 uıym, іshіnde 5,9 myńǵa jýyq qarııa. Qazіr sol mekemeler sol kúıі qaldy, bіraq ondaǵy adamdar sany kúrt azaıǵan. Sarapshylar muny qarııalardyń jıі qaıtys bolýymen baılanystyrady.
Qarttar úıіne qatysty másele bıyl depýtattardyń da nazarynda boldy. Májіlіs depýtaty Tańsáýle Serіkov ata-anasyn qarttar úıіne tapsyrýdy aqtaıtyn bіrde-bіr dálel joq ekenіn aıtty. Ol «Neke jáne otbasy týraly» kodekstіń 145-babyn eske salyp, eńbekke jaramdy azamat ata-anasyn asyraýǵa mіndettі ekenіn atap óttі. Bul talaptyń oryndalmaı otyrǵanyna alańdaǵan depýtat zańdy kúsheıtýdі usyndy:
– ata-anasyn qarttar úıіne tapsyrǵandar jalaqysynyń 50 paıyzyn olardyń esepshotyna aýdarsyn;
– 70 jastan asqan qarııanyń atyndaǵy baspanany basqa adamǵa rásіmdeýge tyıym salynsyn.
Sáýіrde depýtat Amanjol Áltaı da osy máselege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, qarttar úıіnde laýazymdy qyzmette іsteıtіn, bıznesі bar, turmysy jaıly balalardyń ata-analary da otyr. Sondyqtan ol da tabystan mіndettі jarna aýdarý júıesіn engіzýdі qoldady. Sonymen bіrge:
– otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlama qabyldaý;
– qarttar úıіndegі qyzmet sapasyn kúsheıtý;
– mekemelerdіń jumysyna qoǵamdyq baqylaý ornatý qajettіgіn aıtty.
Qorytyndysy túsіnіktі: memleket te, depýtattar da jańa talaptar engіzýge ázіr. Medıtsınalyq qyzmet sapasyn kóterý, mekemeler jumysyn retteý, balalardyń tabysynan ata-anasyna qarajat aýdarý mehanızmіn qalyptastyrý – kún tártіbіnde turǵan usynystar.
Qalaı desek te, qarttar úıі – qazaq qoǵamy úshіn jaı ǵana áleýmettіk mekeme emes, іshtі qańsytatyn kúrdelі taqyryp. Qarııanyń orny tórde edі. Sol tórdіń qaıtadan ózіnіń ıesіne buıyratyn kúnі kele me – másele sonda.
Avtory Serіk Aldan