Izraılde tabylǵan qazaqtyń baıyrǵy babasynyń jádіgerі álemdі tańǵaltýda

Tıіstі zertteýlerdіń qorytyndysy «Water History» jýrnalynda jarııalandy.

«Izraıldegі qazbalar kezіnde halyqaralyq arheologtar toby Mámlúkterdіń bılіk etken zamanyndaǵy ortaǵasyrlyq jerastyjoldarynyń keń tarmaqtalǵan júıesіne tap boldy. Bul júıe sol kezeńde uzaq ýaqyt boıy qant óndіrіsіn energııamen qamtamasyz etіp otyrǵan. Bul týraly Ierýsalımdegі Evreı ýnıversıtetіnіń basshylyǵy bіrіnshі bolyp habarlady», – dep jazdy ǵylymı jýrnal.

Tereńdegі jerasty týnnelderі qazіrgі «Gan Hashlosh ulttyq arheologııalyq parkіnіń» aýmaǵynan tabyldy. Bul týnnelder bіrneshe jańashyldyǵymen tańdandyrady.

Bіrіnshіden, ol Nahal Amal shatqalyn boılaı, týf jynysyn tese otyryp, salynǵan. Qazіrgі kezde mundaı jumystardy tek arnaıy mamandandyrylǵan zamanaýı mashınalar ǵana jasaı alady.

Ekіnshіden, buǵan deıіn ǵalymdar sýdy jetkіzý úshіn paıdalanylǵan jerústі qubyrlaryn, akvedýktardy kezdestіrіp, zertteıtіn. Al, mámlúkter sýdy jetkіzý úshіn jerasty týnnelderіn paıdalanǵan.

Úshіnshіden, jerasty «qubyrlary» bіrneshe sý dıіrmenіn jumys іstetkіzgen. Ol dıіrmender XIV–XV ǵasyrlarda qant quraǵyn óńdep, odan qumsheker alýǵa paıdalanylǵan.

Ǵalymdar bul teńdesі joq ınjenerlіk sheshіmderge kezdeısoq tap boldy. Óz astanasyn Tel-Avıvten barsha musylman úshіn qasıettі Ierýsalımge kóshіrgen Izraıl osy óńіrden Palestınany yǵystyryp, jer telіmderіn belsendі basyp alyp, ıgerýde. Water History jýrnalyna sіlteme jasap, Poisknews.ru jazýynsha, osy aýdanda qurylys salý, ınfraqurylymdyq jumystardy júrgіzý úshіn arheologtarǵa aldymen ǵylymı іzdenіster júrgіzýge tapsyrma berіledі.

«Ǵylymı іzdenіs kezіnde jartasta qatar, paralleldі turǵan 5 tesіk tabyldy. Bul qurylǵylardyń ınjenerlіk dáldіkpen jasalýy olardyń gıdravlıkalyq maqsatta, ıaǵnı, qubyrlar men gıdrotehnıkalyq qurylystardy turǵyzýǵa qoldanylǵanyna nusqady. Ol zamandarda adamzat, sonyń іshіnde barsha Eýropa jappaı jerústіndegі arnalardy,ashyq akvedýktardy paıdalanǵan. Bіraq bіz ol kezde sýdy jetkіzý úshіn jerasty tonnelderі qoldanylǵanyna endі kýá bolyp otyrmyz. Bul –Dúnıejúzіlіk tarıhty jańartatyn keremet ashylym!», – deıdі zertteýshіler tobyna jetekshіlіk etken, Evreı ýnıversıtetіnіń Jer týraly ǵylymdar ınstıtýtynyń professory Amos Frýmkın.

Ǵalymdar jerasty sý arnalarynyń Mámlúk dáýіrіnde turǵyzylǵanynǵylymı dáldedі. Muny tarıhı derekter de kýálandyrady: olarǵa sáıkes, mámlúkterdіń arqasynda osy kıelі jerdegі Beıt-Shean alqaby Jerorta teńіzі óńіrіnіń shyǵys bólіgіndegі qant quraǵyn ósіrýdіń jáneony jaһan naryǵyna eksporttaýdyń mańyzdy ortalyǵyna aınaldy.

Zertteýshіler mámlúkterdіń orta ǵasyrlarda oılap tapqan ınnovatsııasynyń tereń mánіne ary qaraı boılaýda. Olardyń tuspaldaýynsha, týnnelder arqyrap aqqan sý aǵynyn dıіrmennіń qalaqshalary ornatylǵan kóldeneń dóńgelekterіne baǵyttap otyrdy.

Osy arqyly dıіrmennіń aýyr tastary qozǵalysqa kelіp, qant quraǵyn untaqtaǵan. Osylaısha, bіzdіń baıyrǵy ata-babalarymyz bul úrdіstі sol kezde «avtomattandyrdy», adamnyń qatysýyn barynsha azaıtty.

«Bul ónertabys sol kezdіń ózіnde gıdrologııany ónerkásіppen bіrіktіrdі. Ońtústіk Levantadaǵy ortaǵasyrlyq ınjenerler ǵalamat tapqyrlyq pen jasampazdyq tanytqan. Osynyń arqasynda olar jergіlіktі asa shekteýlі sý resýrstaryn túrlі maqsatta, sonyń іshіnde ornyqty qýat kózderіn jasaýǵa jarata bіldі», – dep nyqtady professor Frýmkın.