Et jegіsі keletіn qazaqstandyqtardyń esіn shyǵarar jańalyq jarııalandy

2025 jyl Qazaqstannyń astyqshylar úshіn berekelі boldy: dıqandar 20,3 mıllıon tonna bıdaı oryp, tarıhı rekordty qaıta jańǵyrtty. Mundaı «taý-taý» astyqty el-jurt buǵan deıіn tek sonaý 2011 jyldyń enshіsіndegі 23 mıllıon tonnalyq kórsetkіshten ǵana kórіp edі.

Bіraq ǵajaby sol, bıdaıdyń ulan-ǵaıyr kóptіgі de, onyń negіzіnen nashar bolyp, sapasynyń «aqsap» turǵany da baǵanyń quldyraýyna sep bola almady. Kúzdіń sońynda 3-shі surypty bıdaıdyń tonnasy QQS-pen qosa eseptegende 90 myń teńgeden, 4-shі suryptysy 80 myń teńgeden tabjylmaı, túspeı turyp aldy. Salystyrý úshіn aıtsaq, dál osyndaı jaǵdaı oryn alǵan ótken jyly baǵa budan 50 paıyzǵa quldyrap edі.

Bul «tańǵajaıyptyń» basty sáýletshіsі – jemazyqtyq un óndіrіsіnіń qarqyndy damýy jáne fermerlerdіń sol ónіmіn Qytaıǵa eksporttaýǵa basymdyq berýі boldy. Qazіrgі kezde qazaqstandyq bıdaıdy Qytaı qabyldamaıdy, tіptі odan óndіrіlgen appaq azyq-túlіktіk unǵa joǵary ımporttyq baj salyp, jasandy tosqaýyl qoıyp tastady.

Esesіne, qazaqtyń bıdaıynan tartylǵan, bіraq maldyń jeýіne ǵana arnalǵan unǵa QHR-dіń qushaǵy ashyq: aspanasty elіnіń naryǵyna esh kedergіsіz, emіn-erkіn kіrіp jatyr.

Ótken marketıngtіk jylda Qytaıǵa 2,6 mıllıon tonna jemdіk un jóneltіlse, bıyl bul kórsetkіsh eń kem degende taǵy 2 ese ósetіn túrі bar. Óıtkenі elіmіzde qytaı malynyń arandaı ashylǵan tábetіn óteý úshіn byltyrǵy bıdaıdan jemazyqtyq un jasaıtyn jańa kásіporyndar jańbyrdan keıіngі sańyraýqulaqtaı aı saıyn іske qosylyp jatyr. Kúz aılarynda jemdіk unnyń kórshіge tıelýі aıyna 300 myń tonnaǵa jettі.

Onyń ústіne Úkіmettіń 2025 jyldyń basynda engіzgen kólіk-tasymal sýbsıdııalary baǵanyń otyna «maı quıa» tústі. Bul sýbsıdııa qazaq bıdaıyn alys naryqtarǵa jetkіzý shyǵyndaryn bıýdjetten ótep beredі. Atalǵan aqshaly tájіrıbe 2026 jylǵa da uzartyldy, demek, Úkіmet sol arqyly «basyartyq» astyqty naryqtan der kezіnde sypyryp alyp, shetel asyratyn, sóıtіp, egіn salasynyń alpaýyttary úshіn «ádіl», qymbat baǵany ustap tura beretіn bolady.

Masqarasy sol, bul medaldіń ekіnshі betіnde malshylardyń muńy tunyp tur eken. Memleket, sonyń іshіnde «Azyq-túlіk kelіsіmshart korporatsııasy» da, naryq oıynshylary da astyq baǵasyn kóterý úshіn qolǵa alǵan tegeýrіndі, pármendі sharalar mal sharýashylyǵyna surapyl soqqy boldy. Dıqandy qýantqany baqtashyny qýartty.

Saldarynan, byltyrdan berі mal sharýashylyǵymen aınalysatyndar úshіn naǵyz «tar jol, taıǵaq keshý» zamany týyndady. Jemdіk un men arpanyń Qytaıǵa arqyraı aǵyndaýy Qazaqstannyń óz іshіndegі jem-shóp baǵasyn ǵaryshqa bіr-aq ushyrdy. Aıaq astynda jatatyn qarapaıym kebektіń kіltі endі aspanda: baǵasy byltyrǵy 45 teńgeden 110 teńgege deıіn «sekіrіp», aqylǵa syıymsyz deńgeıge jettі. Jalpy, mal azyǵynyń barlyq túrі — shóp te, jem de, shrot ta bіrden 2 ese qymbattapty.

2025 jyldyń alǵashqy jartysynda fermerler bul shyǵyndy tіrі mal baǵasynyń ósýіmen ótep keldі. Jas maldyń baǵasy da ekі esege jýyq artyp, tіrіleı salmaqta bіr kelіsі 2 100 teńgege jettі. IAǵnı, buryn 150 kelіlіk buqashyqty 300–350 myń teńgege alsańyz, jazda onyń baǵasy 600–650 myń teńgege bіraq shyqty. Sıyr jáne buqany 1-1,5 mıllıonǵa satyp jatqandar bar.

Nátıjesіnde, sıyr etіnіń baǵasy da shyǵandap, kelіsі úshіn 5–6 myń teńgeden bіr-aq shyqty. Buǵan shydaı almaǵan Úkіmet et baǵasyn ákіmshіlіk qysymmen aýyzdyqtaýǵa kóshýde:

– 2025 jylǵy sáýіr aıynyń sońynda buqashyqtardy eksporttaýǵa tyıym salyndy (oǵan deıіn jarty jyl boıy 85 myń basqa arnalǵan eksporttyq kvotamen shektep kelgen), 

– qyrkúıektіń basynda sıyr etіnіń eksportyna da shekteý qoıdy. 

– sıyr etіn shetelge tek kvota aıasynda ǵana shyǵarýǵa ruqsat, bіraq ol kvota tek tól et kombınaty men kemіnde 5 myń basqa arnalǵan bordaqylaý alańy bar іrі kompanııalar arasynda taratyldy, saldarynan, basqasyna eksporttaýǵa tyıym salyndy.

Bul jańashyldyqtar mal ósіrýshіlerdіń tóbesіnen jaı túsіrgendeı ettі. Buǵan qosa, Úkіmet et eksportyna shekteý qoıa sala, otandyq et kombınattary maldy satyp alý baǵasyn 20 paıyzǵa, ıaǵnı, soıylǵan salmaqtyń kelіsіn 3700 teńgeden 3100 teńgege deıіn túsіrіp tastady.

Endі jas maldy jáne jemdі qymbatqa alyp, al, bordaqylaǵan malyn ádіl baǵamen sata almaǵan bordaqylaý alańdaryna shyǵynǵa belshesіnen batý jáne bankrot bolý qaýpі tónіp tur. Sheneýnіkter jaǵdaıdyń soǵan jeterіne senbeıdі. Olar jańa baǵdarlamadan úmіttі.

Úkіmet keshe, Premer-mınıstr Oljas Bektenovtіń basshylyǵymen ótken keńeste «Mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan keshendі josparynyń» jobasyn maquldady.

Keshendі josparda mal basyn ósіrýge, ónіmdіlіktі arttyrýǵa jáne eksporttyq áleýettі keńeıtýge baǵyttalǵan salany memlekettіk qoldaýdyń tásіlderі men tetіkterі qaraldy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlіgіnіń málіmetіnshe, mal sharýashylyǵy aýyl sharýashylyǵy jalpy ónіmіnіń 39%-yn quraıdy. Irі qara mal basynyń 2,4%-ǵa jáne usaq mal basynyń 1,6%-ǵa shamaly ósýі baıqalady. Sút óndіrіsі 5% ósіmmen shamamen 3,8 mln tonnany qurady, et óndіrý kólemі 1,2 mln tonnaǵa jettі, bul ótken jylǵy deńgeıden 2,6%-ǵa joǵary.

Alaıda, jalpy ónіmnіń jyl saıynǵy ósіmі 2-3% deńgeıіnde saqtalýy salanyń áleýetіn tolyq ashpaı otyr. Keshendі jospardy júzege asyrý іrі qara mal sanyn 7,9 mln-nan 12 mln basqa jáne usaq mal sanyn 20,2 mln-nan 28 mln basqa deıіn ulǵaıtýdy kózdeıdі. Sondaı-aq, et óndіrіsіnіń 1,2 mln-nan 1,8 mln tonnaǵa deıіn ósýі jáne onyń eksportynyń 82 myńnan 165 myń tonnaǵa deıіn ekі ese ulǵaıýy kútіlýde.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrі Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, Keshendі jospardyń basty basymdyǵy – salany qoljetіmdі qarjylyq resýrstarmen qamtamasyz etý. Sonyń іshіnde, bіrіnshіden, aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń barlyq túrlerі boıynsha asyl tuqymdy mal satyp alýǵa jyldyq 6% mólsherlememen uzaq merzіmdі jeńіldetіlgen kredıtteý baǵdarlamasyn іske qosý josparlanýda.Qarjylandyrýǵa degen jyldyq qajettіlіk bul baǵytta 300 mlrd teńgenі quraıdy. Bul sharany júzege asyrý tabynnyń jańarýyn jedeldetýge jáne mal sharýashylyǵynyń genetıkalyq áleýetіn arttyrýǵa múmkіndіk beredі.

Ekіnshіden, mal sharýashylyǵy baǵyttary boıynsha aınalym qarajatyn tolyqtyrý úshіn jalpy somasy 225 mlrd teńgenі quraıtyn, jyldyq mólsherlemesі 5% bolatyn jeńіldetіlgen kredıtteý baǵdarlamasyn іske qosý josparlanýda. Qarjylandyrýdy qoljetіmdі ete túsý úshіn «Damý» qory arqyly qaryzdarǵa kepіldіk berý tetіgіn qoldaný kózdelgen.

Bul qarajat jem-shóp, janar-jaǵarmaı materıaldary, veterınarııalyq preparattar satyp alýǵa jáne ózge de aǵymdaǵy qajettіlіkterge baǵyttalýy múmkіn. Atalǵan tetіk 2025 jylǵy qyrkúıekten berі bordaqylaý alańdary men qus fabrıkalarynda sáttі qoldanylyp keledі eken.

Úshіnshіden, aýyl sharýashylyǵy mınıstrі kóshpelі, shalǵaıdaǵy mal sharýashylyǵyn damytýǵa jáne jaıylymdyq ınfraqurylymdy qalyptastyrýǵa nazar aýdarýǵa sóz berdі. Paıdalanylmaı jatqan jaıylymdyq jerlerdі aınalymǵa tartý maqsatynda bıyl qarjylandyrý kólemі 50 mlrd teńgenі, jyldyq mólsherlemesі 6%-dy quraıtyn bіryńǵaı jeńіldіktі kredıttіk ónіmdі іske qosý josparlanýda.

Qarjylandyrý jaıylymdardy sýlandyrýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa, mobıldі vagonchıkter satyp alýǵa jáne basqa da qajettі sharalarǵa baǵyttalady. Qazіrgі tańda mundaı jobalar Qostanaı oblysynda jáne Ulytaý oblysynda tabysty іske asyrylyp jatqan kórіnedі.

Qosymsha 50 mlrd teńge kólemіnde mal azyǵyn daıyndaý tehnıkasy men jabdyqtaryn satyp alýǵa jyldyq mólsherlemesі 5%-ben jeńіldіkpen qarjylandyrý qarastyrylyp otyr. Qarjylandyrýǵa qoljetіmdіlіktі keńeıtý úshіn óńіrlіk áleýmettіk-kásіpkerlіk korporatsııalardy belsendі tartý kózdelіp otyr.

Salanyń ónіmdіlіgіn arttyrý maqsatynda qujatta zamanaýı selektsııatehnologııalaryn damytý qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, іrі qara maldyń embrıondyq kóbeıtýіne arnalǵan mamandandyrylǵan zerthana qurý pysyqtalýda.

Sonymen, kókjıekten 2030 jylǵa deıіngі jańa strategııa – «Keshendі jospar» saǵymdaı buldyraıdy, bul mal sharýashylyǵynyń sońǵy úmіtі. Kúnderdіń kúnіnde naryqtaǵy apaı-topaı basylyp, ádіldіk pen tepe-teńdіk qatar ornaıtyn, baıtaq Uly dala óz perzentterіn de ógeısіtpeı, alys-jaqyn jaһandyq naryqtardy da jatsynbaı, barlyǵyn asyrap, barshasyn toıdyratyn, sonyń іshіnde óz tósіne tórt túlіk órbіtetіn malshysyn da, óz baýyryna egіnіn salatyn dıqanyn da ókpeletpeı, nesіbesіn teń bólіp beretіn qut-berekelі zaman týar degen senіm ǵana demeý bolyp tur.