Úkіmet «saılaýaldy baǵdarlama oryndaldy» dedі, el jańa saılaýǵa daıyn ba?

Táýelsіzdіk tańynan berі toqtaýsyz aıtylyp kele jatqan bіr uzaq jyr bar. Ol – aýyz sý týraly jyr. Jyldar jyljyp, baǵdarlamalar aýysyp, qaýlylar qabyldanyp, ulttyq jobalar týyp, qaıta joıylyp jatty. Qalǵany – káýsardan taryǵyp, taza sýdy sarǵaıa kútken halyq.

Toqsanynshy jyldardan berі bul salaǵa arnap, Úkіmet kem degende attaı 6 baǵdarlama qabyldapty. Sońǵy baǵdarlama sońyna jetkіzіlmedі, ol QR Úkіmetіnіń 2021 jylǵy 12 qazandaǵy №729 qaýlysymen bekіtіlgen «Qýatty óńіrler – el damýynyń draıverі» ulttyq jobasyna qosylyp kettі. Alaıda іzіnshe, Úkіmettіń 2023 jylǵy 22 qyrkúıektegі №828 qaýlysymen bul ulttyq joba da kúshіn joıdy.

Eldі aýyz sýmen jarytý jónіndegі Prezıdent qoıǵan mіndet te qaldy, ol oryndalýy kerek. Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly alǵash saılaýǵa túskende, saılaý aldy tuǵyrnamasynda kelesі 5 jyl іshіnde halyqtyń100 paıyzyn taza aýyz sýmen jabdyqtaýǵa ýáde etken bolatyn.

Ol kezde bul kórsetkіsh 96%-dy quraǵan edі: qalalarda – 98%, aýyldarda – 91,8%. Osy oraıda prezıdenttіk tapsyrmanyń oryndalýyna turaqty monıtorıng júrgіzý úshіn sol kezdegі Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrlіgі ınteraktıvtі karta ázіrlep, ony «auylsu.kz» portalynda ornalastyrdy.

Keıіn bul mınıstrlіk taratyldy, portal búgіnde іstemeıdі: auylsu.kz baıaǵyda-aq «shóldep» óshkenge uqsaıdy. Qazaqstan kartasyn túrtіp, ár óńіrdegі ár aýdan, qala men aýylǵa sýdyń qashan, qalaı jetkenіn anyqtaý múmkіn bolmaı qaldy. Demek, resmı aqparatqa súıený qalady.

Endі mіne, Premer-mınıstr Oljas Bektenovtіń tóraǵalyǵymen ótken óz otyrysynda Úkіmet «Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha eldegі barlyq qala men aýyl turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etý jobalaryn aıaqtaǵanyn» jarııalady.

«Memleket basshysy saılaý aldy baǵdarlamasynda Úkіmettіń aldyna 5 jyl іshіnde eldі mekenderdіń barlyǵyn aýyz sýmen qamtamasyz etý mіndetіn qoıǵan bolatyn. Ónerkásіp jáne qurylys mınıstrlіgіnіń málіmetі boıynsha Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2025 jyldyń sońyna deıіn halyqty aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etý jumystary aıaqtaldy! Búgіngі tańda nysanaly kórsetkіshke qol jetkіzіldі: elіmіzdegі barlyq 90 qala men 7,5 mln turǵyny bar 6 087 aýyldyq eldі meken aýyz sýmen jabdyqtaýdyń ortalyqtandyrylǵan júıelerіne qosyldy», - dep jarııa ettі Úkіmet.

Bul problemanyń sheshіlýіne janama bіr faktordyń da yqpal etkenі baıqalady. «Qyzyl kіtapqa» enbeı-aq jer betіnen joıylyp ketken aýyldar ásem esepke únsіz «úles qosqandaı». Mysaly, HHI ǵasyr basynda, 2003 jyly Qazaqstanda 7 689 aýyldyq eldі meken bolypty. 2025 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha oblys ákіmdіkterіnіń derekterіne sáıkes, respýblıkada 6 147 aýyldyq eldі meken ǵana qalǵan.

Sonyń nátıjesіnde, jıyrma jyldan astam ýaqyt іshіnde 1 542 aýyl jabylyp qaldy. Aýyl joq – problema joq. Sý da kerek emes.

Aýyldardyń qańyrap bos qalyp, Qazaqstan kartasynan joıylý úrdіsі byltyr jalǵasyn tapty. Ulttyq statıstıka bıýrosy QR ákіmshіlіk-aýmaqtyq bіrlіkterіne qatysty sońǵy statıstıkasyn byltyrǵy tamyzda jarııalady. Kelesі esebіn 2026 jylǵy 19 aqpanda ǵana jarııa etpek.

Stat organnyń sońǵy deregіnshe, 2025 jylǵy shіldede Qazaqstanda 6 124 aýyldyq eldі meken ǵana qalypty. Onyń іshіndegі іrіsі – nebárі 2 159. Bular – aýyldyq okrýg, ıaǵnı, ortalyq mártebesіn ıelengenі jáne aınalasyndaǵy ózge eldі mekenderge qyzmet etetіnі. Mysaly, mektep, emhana osylarda ornalasqan.

Alaıda 508 aýyldyq okrýg búgіnde tek 1 ǵana aýyldan turady. Sopaıyp soqa basy qaldy. Sheneýnіkter taǵy bes jyldaı kúte turǵanda, aýyldardyń basym kópshіlіgі – okrýgterden basqasy jabylyp, aýyz sý problemasy ózdіgіnen sheshіlýі múmkіn edі.

Úkіmet «saılaý aldy baǵdarlama mіndetі oryndaldy» dep jaһanǵa jar salǵanymen, bul baǵytta túıtkіlderdіń saqtalyp qalǵany áshkere boldy. Qaǵaz júzіnde bárі mіnsіz: paıyzdar tolyq, kórsetkіshter mejege jetken, nysanaly maqsattar júzege asqan. Bіraq kolonkadan ne qarasha úıіndegі shúmekten aqqan laıdy, kúlіmsі ıіsі tanaýdy jarǵan «suıyqtyqty» kórgen keıbіr aýyldyqtar bul kórkem málіmdemege kúmánmen qaraıdy.

Bіrіnshіden, álgіnde aıtylǵandaı, sý kelgen keıbіr aýyldardyń ózіnde jurt «ý kelgenіne ókіnetіn» kórіnedі. Óıtkenі sý keıde sarqyrap emes, sarǵaıyp aǵady. Keıde múlde aqpaı qoıady. Sodan 2025 jyly azamattardan sýmen jabdyqtaý máselelerі boıynsha memlekettіk organdarǵa 70 myńǵa jýyq aryz-shaǵym túsken!

Bіr jaǵynan, sý jetkenіmen, sapasy jetpeı turǵan aýyldar jeterlіk. Ekіnshі jaǵynan, sýmen jabdyqtaý jelіlerіnіń qyzmetі aqaýly: artynsha qubyrlar jarylyp, júıeler іsten shyǵyp qalǵan. Sodan jurtshylyq ulardaı shýlap, joǵaryǵa shaǵym boratýda. Osyǵan baılanysty Úkіmet basshysy «ákіmdіkterge árbіr shaǵym boıynsha tekserý júrgіzіp, mіndetіn adal atqarmaǵan uıymdarǵa qatań shara qoldanýdy» tapsyrdy.

Ekіnshіden, «avanstyq esep» degen kesel beleń alǵanǵa uqsaıdy: sheneýnіkter álі bіtpegen joba jaıynda bіttі dep esep tapsyrǵan. Saldarynan, Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrі Nurjan Nurjіgіtovke qyzaraqtaýǵa týra keldі: Oljas Bektenov oǵan 2026 jyl sońyna deıіn 142 aýyldyq eldі mekendі aýyz sýmen qamtamasyz etý deńgeıіn qaıta jaqsartýdy júktedі.

Bul úshіn mınıstrlіk bıýdjetten taǵy shyǵyn shyǵaryp, 12 toptyq jobany júzege asyrýda shara qabyldaýǵa mіndettі. 30 shіldege sheıіn Túrkіstan oblysyndaǵy Shardara toptyq sý qubyryn paıdalanýǵa berýі qajet. 15 qarashaǵa deıіn Soltústіk Qazaqstan oblysyndaǵy Presnov jáne Sokolov toptyq sý qubyrlaryn jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaýy tıіs.

Eldі taza sýmen jabdyqtaý bіr ret sheshіlіp, sonymen túpkіlіktі núkte qoıylatyn másele emestіgіn Úkіmet basshysy da moıyndady. Bul problemanyń kún tártіbіnde árdaıym qalatynyn sarapshylar da jasyrmaıdy. Sebebі, baǵdarlamalar, ulttyq jobalar aıasynda bіrer jyl buryn ornatylǵan sý tartqysh ımarat (vodozabornoe soorýjenıe), blok-modýl, basqasy іsten shyǵýy, jańasyn salýdy talap etedі, buryn tóselgen qubyrlar tesіlіp, jyldar óte jaramsyz kúıge jetedі.

Keıbіr eldі mekender jaqyn jatqan tushcy kóldі іshіp taýysýǵa taıapty. Basqa aıdyny ashyq іrі sý qoımalary joqqa tán. Buǵan qosa, keıіngі jyldary Qazaqstandy en jaılaı bastaǵan qýańshylyq ta sý qoımalaryn sýaltyp, qýartyp jatyr. Olardyń káýsaryn tutynyp kelgen eldі mekenderdі bolashaqta jer asty sýlaryna kóshіrýge týra keledі. Bul qosymsha ınfraqurylym turǵyzýdy talap etedі.

– Eldegі sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn odan árі damytýǵa júıelі túrde qaraý mańyzdy. Halyq sanynyń jáne jalpy ekonomıkanyń ósýіmen bіrge elіmіzde sý tutyný kólemі de ulǵaıa beredі. Sondyqtan taza aýyz sý máselesіnіń ózektіlіgі de kún ótken saıyn arta túspek! Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qalalar men aýyldardy sýmen jabdyqtaý jobalaryn júzege asyrý árıne, aıaqtaldy. Degenmen, aýyz sýmen qamtamasyz etý – úzdіksіz júretіn protsess! Sol sebeptі barlyq jaýapty memlekettіk organdar bul máselenі turaqty baqylaýda ustaýy qajet», — dep atap óttі Premer-mınıstr Oljas Bektenov.

Úkіmet jetekshіsі 2026 jyl – Qazaqstandaǵy sý defıtsıtі jyly bolatynyn jasyrmady. Bıylǵy vegetatsııalyq kezeńde sý tapshylyǵy rekordqa – 1 mıllıard tekshe metrge deıіn jetedі degen boljam bar.

IAǵnı, osy jyly ásіrese aýyl sharýashylyǵynda sý únemdeý tehnologııalaryn engіzýdіń mańyzdylyǵyn kúrt artady. Úkіmet sondaı-aq Prezıdent jarııalaǵan «TSıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» aıasynda memlekettіk organdarǵa sý salasyn tsıfrlandyrý jumystaryn jandandyrýdy tapsyrdy.

Aldymen, 2026 jyldyń sońyna deıіn jer ústі jáne jer asty sý kózderі týraly derekterdі bіrіktіretіn Sý resýrstarynyń bіryńǵaı tsıfrlyq platformasyn qurý kerek. Atalǵan jobany júzege asyrý Ulttyq sý balansynyń kartasyn qalyptastyryp, gıdrogeologııalyq monıtorıngtі júrgіzýge múmkіndіk beredі. Sonymen qatar sýarý kanaldaryn tsıfrlandyrý jumystaryn jalǵastyrǵan jón.

Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrі Nurjan Nurjіgіtov halyqty taza sýmen qamtý máselesі ózektі bolyp qalatynyn jáne bul baǵytta jumys jalǵasatynyn bіldіrdі. Sondyqtan mınıstrlіk 2026 jyly 12 jobany aıaqtap, paıdalanýǵa berýdі josparlaýda. Bul jalpy halqy shamamen 540 myń adamdy quraıtyn 142 aýyldyq eldі mekendі sapaly aýyz sýmen qamtýdy jaqsartýǵa múmkіndіk beredі.

Negіzgі nysandardyń bіrі – Shardara toptyq sý qubyry bolmaq, onyń qurylysy 2026 jyldyń shіldesіnde aıaqtalyp, Shardara qalasyn jer asty kózderіnen aýyz sýmen qamtamasyz etedі.

– Osynyń arqasynda Shardara sý qoımasyndaǵy sý kólemіnіń azaıýy turǵyndardy aýyz sýmen qamtamasyz etýge áser etpeıtіn bolady. Sonymen qatar mınıstrlіk eldіń úsh aımaǵynda – SQO, Aqmola, Túrkіstan oblystarynda 5 jobanyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázіrleýdі jalǵastyrady. Onyń aıasynda іrі toptyq sý qubyrlarynyń bas qurylys jaılaryn salý kózdelgen, — dep málіmdedі Nurjan Nurjіgіtov.

Bіraq qarjy tabylsa ǵana bul jobalar júzege asady. Mınıstrdіń túsіndіrýіnshe, JSQ ázіrleýdі jáne saraptama qorytyndysyn alýdy 2026 jyldyń I-shі jartyjyldyǵynda aıaqtaý josparlanýda, sodan keıіn ǵana olardy qarjylandyrý máselesі qarastyrylatyn bolady. Demek, bul jobalardyń kelesі jylǵa qalý qaýpі joq emes.

Bıýdjet tapshylyǵy kesіrіnen memleket bul іste bızneske arqa súıeýge, alaqan jaıýǵa májbúr. Mınıstrdіń sózіnshe, turaqty sýmen qamtamasyz etý sharalaryn damytý aıasynda bıylǵy jyly Ógem ózenіnde gıdro elektr stansalar kaskady bar sý qubyryn salý jónіndegі ınvestıtsııalyq joba boıynsha qujattamany ázіrleý bastalýy kerek. Bіraq ol tolyǵymen bıýdjetten qarjylandyrylmaıdy, memlekettіk-jekeshelіk árіptestіk (MJÁ) negіzіnde júzege asyrylady.

Jobanyń quny 191,7 mlrd teńge. Joba jyl saıyn 110 mln tekshe metr aýyz sý berіp, 72 MVt·saǵ elektr energııasyn óndіrýdі kózdeıdі, bul aımaqtaǵy energetıkalyq qýattar tapshylyǵyn іshіnara jabýǵa, sondaı-aq Túrkіstan oblysynyń bes aýdany: Qazyǵurt, Saryaǵash, Keles, Jetіsaı jáne Maqtaaral aýdandarynyń 1 mıllıonnan astam turǵynyn taza aýyz sýmen qamtamasyz etýge múmkіndіk beredі.

Budan bólek, Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynda sý tapshylyǵy tolyq joıylmapty. Bul aımaqtardaǵy 1,5 mıllıon halyqty aýyz sýmen qamtý úshіn sý mınıstrlіgі «Kókjıde», «Aıshýaq» jáne «Soltústіk – Aıshýaq» jer asty sý kózderіnen atalǵan oblystardyń eldі mekenderіne deıіn ónіmdіlіgі táýlіgіne 170 myń tekshe metr quraıtyn magıstraldyq sý qubyryn tartý máselesіn pysyqtaýda. Alaıda qarjyny qaıdan alý máselesі túpkіlіktі sheshіlmeptі. Ázіrge tek memlekettіk ınvestıtsııalyq joba ázіrlenіp, ekonomıkalyq qorytyndy alý úshіn Ulttyq ekonomıka mınıstrlіgіne engіzіldі.

Sonymen, bіrneshe baǵdarlama, úsh bіrdeı ulttyq joba, qaptaǵan qaýly, júzdegen esep – bárі artta qaldy. Desek te, sý – bіr ret jarııalap, jaba salatyn taqyryp emes. Ol – tіrshіlіktіń tamyry, ómіrdіń nárі. Aýyz sýmen qamtý – úzdіksіz memlekettіk saıasatty talap etetіn strategııalyq másele. Sondyqtan bul jyrdyń sońǵy shýmaǵy álі jazylǵan joq.