Aınaladaǵy elderde adam qalmaı, jerі bosap-aq qalǵaly tur

Qytaı qyzy ana rólіne qyzyqpaıdy

2025 jyly QHR-da nebary 7,92 mln náreste dúnıe esіgіn ashty. 8 mıllıonǵa jýyq sábı 20 mıllıon ǵana qazaqstandyq úshіn aýqymdy kórіnýі múmkіn, al, shyń elі úshіn bul – dabyl qaǵatyn jaǵdaı. Óıtkenі resmı málіmet boıynsha ár 1 myń adamǵa shaqqandaǵy 5,63 bóbekten keletіn týý kórsetkіshі — qazіrgі Qytaı halyq respýblıkasynyń negіzі qalanǵan 1949 jyldan berі eshqashan tіrkelmegen antırekord!

Shyǵys kórshі demografııalyq shyńyraýǵa shyńǵyra qulap barady. Ony Úndіstan qýyp jetіp, basyp ozdy. Bulaı bara berse, ózge elderdіń shańyn qaýyp qalady. QHR halqynyń sany osymen tórtіnshі jyl qatarynan seldіregen. «4» sany Qytaıdy ólіmdі bіldіretіn kórіnedі.

QHR Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregіnshe, ólgen qytaılardyń sany byltyrǵy bіr jylda 11,31 mıllıonǵa jetіp, ólіm-jіtіm kórsetkіshі myń adamǵa 8,04 adamdy qurady. Ólіm-jіtіm kórsetkіshі bala týý kórsetkіshіnen kóp asyp ettі.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qytaı halqy bіrden 3,39 mıllıonǵa azaıyp, 1,404 mıllıardqa deıіn quldyrady. Bul kórshі endі «bіr jarym mıllıard halyqpyz!» dep shyrqaı almaıdy.

Deutsche Welle habarlaýynsha, sarapshylar aspan asty elі turǵyndarynyń alapat qarqynmen sıreýіne yqpal etken faktorlardy atady, bular:

Qytaıda taǵdyryn bіrde bіr erkekpen qospaıtyn, bala týmaıtyn, onyń ornyna syn-symbatyn saqtap, sylańdaıtyn, ǵumyryn bızneske nemese jumysqa ǵana arnaıtyn «nıý-Laýban» (女老板 nǚ lǎobǎn – ledı-boss) áıelder sany tez artyp keledі.

Sodan perzent súıý túgіl, nekelesý de qytaılyqtar úshіn sırek kezdesetіn «saltanatqa» aınalǵan syńaıly.

Basshylyq demografııalyq seńdі qozǵaltpaqshy

Beıjіń ortalyqtan aýyl-aımaqty bala týýǵa yntalandyrýǵa tyrysyp jatyr. Qytaılyq telearnalar kún saıyn derlіk kóp balaly otbasylardyń «tabys tarıhyn» dárіpteýge kúsh salady.

2015 jyly el basshylyǵy «bіr otbasy – bіr bala» saıasatyn joıdy. Bіraq halyq ondaǵan jyl boıy sol qaǵıdamen ómіr súrýge úırenіp qaldy. Kóp bala tabý – azshylyq halyqtardyń salty dep sanaıtyndar jeterlіk.

Bılіk aldymen ekі balaǵa, keıіn 2021 jyly úsh balaǵa ruqsat berdі. Alaıda bul bostandyq týý kórsetkіshіn tek qysqa ýaqytqa ǵana «terbep», іzіnshe burynǵy taz kepeshіne qaıta túsіrdі.

2025 jyly úkіmet ár balaǵa 3 600 ıýan (shamamen 440 eýro) kólemіnde jórgekpul tóleýge kіrіstі. Buǵan qalalyqtar kóp qyzyqpaıdy. Óıtkenі Qytaıdyń іrіlі-usaqty qalalarynda balany kútіp-baǵý budan kóp shyǵyndy qajet etedі.

Buǵan deıіn Qytaı halqynyń kúrt qysqarýy tek 1960-1961 jyldary — «úlken sekіrіstіń» nemese Údemelі ındýstrııalandyrýdyń saldarynan bolǵan uly asharshylyq kezіnde ǵana tіrkelgen edі. Sodan berі tek ósýmen kelgen.

Endі el halqynyń sońǵy ret ósýі 2021 jylyboldy, onda nebary 450 myń adamǵa ǵana óse alǵan. Sodan keıіn QHR-dіń quldyraý qurdymyna qulaǵany baıqalady. Sonyń nátıjesіnde 2023 jyly shyń elіnіń іrgesіndegі eń basty baqtalasy – Úndіstan «adam sanynan jarysta» Qytaıdy tezek tergіzіp qaldyrdy.

Keıbіr sarapshylar eger týý deńgeıі óte tómen kúıde (shamamen 1,1 koeffıtsıentіnde) qala berse, onda 2100 jylǵa qaraı Qytaıda 600-800 mıllıondaı ǵana halyq qalýy múmkіn dep boljaıdy. Onda ony Eýropalyq odaq, AQSh pen Indonezııa basyp ozýy yqtımal.

Pýtınnіń talabyna analardyń túkіrgenі me?

Dál osy kezde Kreml qojaıynynyń tańdaptalap qoıǵanyna qaramastan Reseıdegі týý kórsetkіshі sońǵy jıyrma jyldaǵy eń tómengі núktesіne qulady. Bul týraly Rosstatqa sіlteme jasap, «Vedomostı» gazetі habarlady.  

Reprodýktıvtі jastaǵy bіr áıelge keletіn ortasha bala sanyn kórsetetіn jıyntyq týý koeffıtsıentі (JTK) 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha onynshy jyl qatarynan tómendep otyr.

Basylym jeltoqsanda bul kórsetkіsh 1,374-ke túskenіn jazdy (2024 jyly 1,4 bolǵan). Bul — 2006 jyldan bergі eń múshkіl deńgeı.

Reseıdіń qazіrgі tarıhyndaǵy eń «berekelі» kezeń 2015 jyl bolǵan edі (koeffıtsıent 1,762). Sodan berі ol 22%-ǵa kemіp, 90-jyldarda KSRO taraǵan kezdegі quldyraýdyń jolyn qushý ústіnde. EMISS deregіnshe, bala týý koeffıtsıentіnіń 10 jyl boıy toqtaýsyz tómendeýі — Reseı tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qubylys.

Vladımır Pýtınnіń analarǵa «segіz baladan týyńdar!» degen úndeýі, propagandanyń Ejelgі Rýstіń kópbalaly bolý dástúrіne oralý týraly toqtaýsyz nasıhattaryna qaramastan, úshіnshі jáne odan keıіngі balalardy týý koeffıtsıentі de soǵysqa deıіngі deńgeıden (2021 jylǵy 0,364-ten 0,362-ge) tómen túsіp kettі, dep jazdy Moskoý Taıms.

Kórshіde statorgan tek koeffıtsıenttі jarııalap júr. Reseıde naqty qansha bala týyp jatqany — qupııalandyrylǵan. 2025 jylǵy kúzde Rosstat aı saıynǵy statıstıkany jarııalaýdy doǵardy. Qolda bar derekter boıynsha, 2024 jyly týylǵandar sany 1,222 mıllıonǵa deıіn azaıǵan — bul 1999 jyldan bergі eń tómengі kórsetkіsh. 2025 jyldyń basyndaǵy kórsetkіshter tіptі XVIII-XIX ǵasyrlardyń toǵysyndaǵy antırekordtardy jańartypty.

Pýtın 2030 jylǵa qaraı týý koeffıtsıentіn 1,6-ǵa, 2036 jylǵa qaraı 1,8-ge jetkіzýdі buıyrdy. Bul maqsattar prezıdent tapsyrmasymen ázіrlengen, «otbasyǵa baǵyttalǵan» demografııalyq strategııanyń negіzіne alynǵan.

Alaıda sarapshylar ekonomıkalyq úmіt pen materıaldyq kómektіń tıіmdіlіgіne kúmánmen qaraıdy. VTSIOM-nyń málіmetіnshe, RF-ta búgіnde árbіr besіnshі otbasy (18%) balaly bolýdy múlde josparlap otyrǵan joq — bul kórsetkіsh sońǵy 20 jylda 3 ese ósken!

2018 jyly Pýtın halyqtyń tabıǵı kemýіn toqtatýdy maqsat etken bolatyn. Is júzіnde Reseı 2018-2024 jyldar aralyǵynda ólіm-jіtіmnіń týýdan basym bolýy saldarynan taǵy 3 mıllıon adamynan aıyryldy. 2024 jyly halyqtyń tabıǵı kemýі 20%-ǵa jedeldep, kúnіne orta eseppen 1,63 myń adamdy qurady.

Bul nenі bіldіredі?

BUU-nyń pessımıstіk boljamyna sáıkes, 2101 jylǵa qaraı Reseıde 53 mıllıon ǵana halyq qalady (dál sol kezde Qazaqstan halqynyń sany soǵan jýyqtap, alpaýyt kórshіsіmen teńesýі múmkіn). Bazalyq stsenarıı boıynshaRF-ta – 80 mıllıonǵa deıіn bolady.

Reseılіk demograftardyń paıymdaýynsha, Reseı ne mıgranttarǵa tolady, ne múldem quryp bіtedі. Halyq sanyn qazіrgі deńgeıde saqtap qalý úshіn elge jyl saıyn mıllıonǵa jýyq mıgrant ákelý kerek.

«Reseı halqynyń jartysy mıgranttardan turatyn elge aınalady nemese múldem joıylyp ketedі: demograftar sondaıqorqynyshty bolashaqty boljap otyr. Kóńіldі qapalandyratyn Reseıdegі keleshek kórіnіs «Eslı byt tochnym» jobasynyń zertteýіnde aıtylǵan. Demografııa ınstıtýty sarapshylarynyń baılamynsha, halyq sanynyń deńgeıіn saqtaý úshіn Reseıge jyl saıyn 1 mıllıonǵa deıіn mıgranttardy qabyldaýyna týra keledі. Zertteýge saı, XXI ǵasyrdyń sońyna qaraı Reseı halqy shamamen 2 esedeı qysqaryp, 81 mıllıon adamǵa deıіn azaıýy múmkіn, mıgranttarmen tolmasa — 68 mıllıonǵa deıіn kemіp ketedі», — dep jazdy «Bloknot» basylymy.

Reseı halqynyń tabıǵı kemý stsenarııіne baılanysty osyndaı boljamdar dıapazonyn A.G.Vıshnevskıı atyndaǵy Ulttyq zertteý ýnıversıtetіnіń Joǵary ekonomıka mektebіnіń Demografııa ınstıtýtynyń sarapshylary Valerıı IÝmagýzın men Marııa Vınnık usyndy.

Sonymen qatar, depopýlıatsııany tejeýdіń basty faktory bolyp ary qaraıda mıgratsııa qala beredі: onsyz Máskeý men Máskeý oblysy halqynyń sany 2,5 ese kóp azaıady, al Peterborda ekі eseden astam qysqarady.Reseı qyzdary da qytaılyq qurbylarynan qalysar emes.