Aýyl kásіpkerlerіn jappaı qaralaý naýqany bastalǵany ma?

Qazaqstan bıýdjetі óz tarıhyndaǵy eń aýyr tapshylyqtyń taýqymetіn tartyp, memleket óz ıyǵyndaǵy mіndettemelerdіń júgіn kótere almaı, «teńselіp» turǵan shaq. Qarjy jetіspeıdі, ómіr shyndyǵy kórkem eseppen úılespeıdі. Bul ahýalǵa kіm kіnálі?

Qısynǵa salsaq, qara altynǵa nashaqordaı táýeldі ekonomıkany munaı ıіsіnen arylta almaǵan, bıýdjettіń jańa tabystarynyń bulaq kózіn asha almaǵan, kіrіstі ártaraptandyrýdy qaǵaz júzіnde ǵana meńgergen, іs júzіnde oǵan bіlіgі de, batyly da jetpegen sheneýnіkter emes pe? Jaýapty shendіlerdіń shekpenі sheshіlýge tıіs edі.

Bіraq tájіrıbe basqa joldy nusqaıdy. Aıyptyny óz arasynan іzdeý – qaýіptі. Sondyqtan jaýapkershіlіktі qurbanǵa syrǵytý áldeqaıda yńǵaıly kórіnedі. Ol úshіn qurbannyń alaıaqtyqqa beıіm ekenіne eldіń kózіn jetkіzgen jón. Bıýdjettіk shyǵystardy sekvestrleý bastalǵan sátten-aq, keshe ǵana «ekonomıkanyń tіregі» dep zor baǵalanǵan bıznesmender bіrtіndep «kіnálіler» qataryn tolyqtyra bastady.

Qysqasy, qarjy jetpese – alýshynyń ózі aıypty. MÁSQ qorynyń túbі kórіndі me? Mıllıondap jórgekpul alǵan jas bosanǵan kásіpker anakіnálі. Problema júıede emes, bala týyp, laıyqty járdemaqydan dámetkenderde.

Medıtsına salasyna bólіnetіn qarjy jarty trıllıonǵa qysqardy ma? Buǵan sebep retіnde jekemenshіk klınıka ıelerіnіń «baılyǵy» alǵa tartyldy. JI-aýdıt jekemenshіk meduıymdardyń 1 465 basshysy 5 myńnan asa jyljymaıtyn múlіk pen 1 416 avtokólіk satyp alǵanyn áshkereledі. Osyny alǵa tartyp, «aqshany dárіger emes, qarjyger basqarsyn!» degen uranmen ÁMSQ qoryn endі esep-qısap sheberlerіnіń qolyna berý jón kórіldі. Emdeý ekіnshі kezekke ysyryldy, balans – basty qundylyqqa aınaldy.

Bіlіm salasy da bul «reforma sherýіnen» tys qalmady. Keshe ǵana ár telearnadan dárіptelgen «aqsha balaǵa eredі» qaǵıdasy únsіz ǵanadoǵarylyp, tartpaǵa tyǵyla saldy. Nege? Óıtkenі JI-aýdıt anyqtaǵandaı, oqýshylar bіr mektepten ekіnshіsіne «tym jıі kóshken».Jekemenshіk mektepter jan basyna shaqqandaǵy qarjyny ıelený úshіn ǵımarattyń jobalyq syıymdylyǵyn keńeıtіp, «artyq» bala qabyldap qoıǵan. Demek, másele júıede emes – mektep qojaıynynda.

Endі kezek… aýyl sharýashylyǵyna da jetken sekіldі. Byltyrdan berі aýyl kásіpkerlerі túrlі tyǵyryqqa tіrelіp, Prezıdentke deıіn ashyq hat jazýda. Olar reformalardyń shıkіlіgіn, sýbsıdııa-demeý qarjynyń tapshylyǵyn, aýyldyń tynysy tarylǵanyn, qııanatty kedergіnіń, negіzsіz talaptyń kóbeıіp bara jatqanyn aıtyp shyr-pyr boldy. Bılіk oǵan nazar aýdarty. Úkіmettіń sharasy da aldyn ala daıyn.

Qarjy jetpese – syltaý tabylýy kerek. Syltaý tabylsa – kіnálі anyqtalady. Bıznes arasynan aıypty tabylsa, óz arasyndaǵy jaýapty laýazym ıelerі jazalanbaıdy, árі qarjylandyrý da op-ońaı qysqaryp, reforma bastalady. Qoǵam bul tapqyrlyqqa baladaı shattanyp, qol soǵady, qonaqta aıtýǵa áńgіme tabylǵanyna máz.

Osylaısha, elde bıýdjet daǵdarysy emes, aıyptylardy іzdep, jazalaý naýqany júrіp jatqandaı. Bіr saladan ekіnshіsіne kóshіp, estafeta taıaqshasyndaı qoldan-qolǵa ótetіn aıyp. Keshe – bala týǵan ana, búgіn – dárіger, erteń – jeke mektep, arǵy kúnі «qara tіzіmde» – aýyl kásіpkerі, odan soń – kіm bіlsіn, bіreýdі tabady.

Qarjy mınıstrі Tákıevke sensek, agroónerkásіptіk keshenge sońǵy 2 jylda 1,2 trıllıon teńgeden astam qarajat bólіnіptі. Bіraq aýyldyń turmysy sol qarqynmen ońalyp kettі deý qıyn. Úkіmet júrgіzgen aýdıt agrarlyq saladaǵy júıelі olqylyqtardy, qaǵazdaǵy jetіstіk pen jerdegі shyndyqtyń arasyndaǵy alshaqtyqty taǵy bіr márte dáleldedі. Buǵan kіm kіnálі? Bálkіm, bіraz aımaq ákіmі «ushar»?

Premer-mınıstr Oljas Bektenov Qarjy mınıstrі Mádı Tákıevtіń agroónerkásіpke júrgіzіlgen aýdıtіnіń aldyn ala qorytyndylary jónіndegі baıandamasyn tyńdady. Tyńdady da, árbіr sannyń artynda turǵan shyndyqtyń júgі aýyr ekenіn ańǵardy.

Agroónerkásіp keshenіn 2023-2024 jyldardaǵy qarjylandyrýǵa júrgіzіlgen aýdıt nátıjelerіne sáıkes, anyqtalǵan zańbuzýshylyqtardyń jalpy kólemі shamamen 300 mlrd teńgenі qurapty. Onyń іshіnde bıýdjettіń tіkeleı shyǵyndary – 32 mlrd teńge.

Qarjy mınıstrі Tákıev qomaqty qarajattyń kútіletіn ekonomıkalyq nátıje men halyqqa paıda ákelmeı ıgerіlіp jatqanyn atap óttі. Máselen, sharýalardy sýbsıdııalaýda 5,5 mlrd teńge somasyna kóleńkelі shemalar belgіlі boldy. Atap aıtqanda, 11 óńіrde sýbsıdııa alýshylar arasynda 808,1 mln teńgege bіr іrі qara maldy qaıta-qaıta jalǵan satý jaǵdaılary tіrkeldі.

Sonymen qatar Mádı Tákıev sýbsıdııalar berý kezіnde anyqtalǵan keıbіr zań buzýshylyqty atady. Bıýdjettіk kredıtter sheńberіnde júzege asyrylatyn AÓK-tіń ınvestıtsııalyq jobalary boıynsha 13,3 mlrd teńge somasyna zań buzýshylyqtar anyqtaldy. Mal men jabdyq múldem jetkіzіlmegen nemese az mólsherde jetkіzіlgen faktіlerі belgіlі boldy. Jeke qurylys jumystary tólengen, bіraq іs júzіnde oryndalmaǵan.

Taǵy bіr «tylmys» dúnıe: qaryzy barǵa jańa kredıt berýmen áýestenýshіlіk beleń alypty. Keńes zamanynda «qaryz alsań da aqsha tap» deıtіn ázіl bolýshy edі. Sonyń kerі: fermer memleketten burynǵy alǵan qaryzyn memleketten jańa alǵan qaryzymen «jaýyp»beredі. Aqyr sońynda ol bereshek keshіrіlіp, esepten shyǵarylyp ta jatady. «Aldar kóse» fermer eldіń іrі qalalaryndaǵy qaptaǵan kottedjderdіń, keń saraı páterlerdіń, ondaǵan kólіktіń jáne sheteldegі múlіktіń ıesі atanady. Onyń bılіktegі sybaılasy, qoldaýshysy kіm? Jumbaq.

«Dala jáne egіn jınaý jumystaryn qarjylandyrý baǵdarlamalaryn júzege asyrý jyl saıyn 140 mlrd teńge kólemіn jáne 3,2 myń qaryz alýshyny qamtyǵanyna qaramastan, júıelі tıіmsіzdіkke ákeldі.Aǵymdaǵy aýyl sharýashylyǵy jumystaryn qarjylandyrý úshіn qurylǵan «Agrarlyq nesıe korporatsııasy» AQ fermerlerdіń shyǵyndaryn 70%-ǵa deıіn jabý jónіndegі málіmdelgen kórsetkіshtі qamtamasyz ete almaı otyr. Qarajat kóptegen qaryz alýshylar arasynda az kólemde bólіnetіndіkten, jumystardyń tolyq tsıklіn oryndaýǵa múmkіndіk bermeıdі», - dedі bas qarjyger.

Desek te, depýtattardyń ózderі bárіne aýyl kásіpkerlerіn aıyptaı bermegen jón ekenіn eskertedі. Olarǵa kerіsіnshe, qoldaý jetіspeıdі.

«Aýyl sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý júıesіnіń tıіmdіlіgіn arttyrý týraly aıtqanda kelesіnі de atap ótken jón. Bіz memlekettіk qoldaýdyń kólemі men tetіkterіn negіzgі saýda serіktesterіmen sáıkestendіrýіmіz kerek. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyn memlekettіk qoldaý deńgeıі odaqtyń ultústіlіk organy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń ádіsі boıynsha ruqsat etіlgen 8,5%-dyń bar-joǵy 5%-yn ǵana quraıdy. IAǵnı, Úkіmet memlekettіk qoldaý deńgeıіn tolyq arttyrýǵa quqyǵy bar. Bіraq arttyrmaıdy. Máselen, Belarýste aýyl kásіpkerіn memlekettіk qoldaý Qazaqstanǵa qaraǵanda 2 esege joǵary! Reseıde de jaǵdaı sondaı: soǵysqa qaramastan sýbsıdııany aıamaı beredі», - deıdі Májіlіstіń Agrarlyq máseleler komıtetіnіń tóraǵasy, depýtat Serіk Egіzbaev.

Sonymen qatar «odaqtastarymyz» eksporttaýshylaryna kólіktіk sýbsıdııalardy belsendі usynady. Májіlіsmennіń málіmetіnshe, aqyr sońynda olardyń qasynda qazaqstandyq taýar óndіrýshіler olardyń qasynda teń emes, bіrdeı emes básekelestіk jaǵdaıynda qalady.

Sondyqtan Egіzbaev Úkіmet aýyl sharýashylyǵyn qoldaý salasyndaǵy mіndettemelerіn tolyqqandy oryndaýy, sýbsıdııalaý jumystaryn kúsheıtýі jáne otandyq aýyl sharýashylyǵy óndіrýshіlerіnіń múddelerіn qorǵaýdy naqty qolǵa alýy kerek dep esepteıdі.

Qarjy mınıstrі agroónerkásіptіk keshenge sońǵy 2 jylda 1,2 trıllıon teńgeden astam qarajat bólіndі dep tańdaı qaǵady. Al, dál osy salaǵa tól aýdıtіn júrgіzgen Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń deregіnshe, sońǵy 5 jylda aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa bıýdjetten tek 2 trıllıon teńge ǵana bólіngen.

JAP salaǵa jaýapty sheneýnіkterdіń іsіnen kіnárat baıqapty. Eń bіrіnshі problema – strategııalyq josparlaýdyń álsіzdіgі jánejosparlaýda sabaqtastyqtyń bolmaýy. Árbіr jańa kelgen mınıstr іzasharynyń aıybyn arqalamaý úshіn onyń jasaǵanynyń bárіn –jaman-jaqsysyn tegіs qoqysqa laqtyryp, jańa baǵdarlama daıyndaıdy.

Saldarynan, JAP aýdıtorlarynyń baılamynsha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlіgі sońǵy on jylda bіrneshe baǵdarlamalyq qujat qabyldaǵanymen, olardyń kóbі sońyna deıіn jetkіzіlmegen. Keıbіrі іske asyrý barysynda merzіmіnen buryn kúshіn joıdy. Basymdyqtar jıі ózgerdі. Mundaı turaqsyzdyq memlekettіk qoldaýdyń tıіmdі júıesіn qalyptastyrýǵa múmkіndіk bermedі.

Ekіnshіden, burmalanǵan vedomstvolyq statıstıka naqty baǵdarlardy aıqyndaýǵa kerі áserіn tıgіzdі. Sonyń kesіrіnen bіrqatar nysanaly ındıkatorlar áýelі shekten tys joǵary qoıylyp, keıіn tómendetіldі.

2023 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qurylǵan, Úkіmet basshysynyń orynbasary Serіk Jumanǵarın jetekshіlіk etken arnaıyjumys toby da tekserý júrgіzіp, qanshama qosyp jazýdy áshkereledі.Sonyń nátıjesіnde, aty bar, zaty joq 2 mln sıyr, 3 mln qoı, 3 mln lıtr sút, 2 mln kelі kartop esepten shyǵarylypty. Eldegі mal basy sodan kúrt kemіdі.

JAP aýdıtі sýbsıdııalaý júıesіndegі kemshіlіkterge de nazar aýdardy. Sýbsıdııalardyń túrlerі men baǵyttary jıі ózgerіp turǵan. Aýyl kásіpkerlerіn ábden jańylystyrdy. Usyný tetіgі de іske asyrý kezіnde qaıta-qaıta túzetіlgen. Sońǵy bes jyldyń ózіnde 70 ret ózgerіs engіzdі.

Otandyq aýyl sharýashylyǵy ónіmderіn qaıta óńdeýdі, ǵylymı-zertteý jáne tájіrıbelіk-konstrýktorlyq jumystardy sýbsıdııalaý jónіndegі erejeler bes jyldan astam ýaqyt ótse de bekіtіlmegen. Bul — bastamalar usynylǵanymen, tetіkterіnіń pysyqtalmaǵanyn kórsetedі.

Mundaı jaǵdaıda aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndіrýshіler ár jańa ózgerіske beıіmdelý úshіn qosymsha kúsh jumsaıdy. Al bul óz kezegіnde memlekettіk qoldaý sharalaryna degen senіmsіzdіk týǵyzady.

Shashyraǵan qarjy, kómeskі basymdyq salany jarǵa jyǵýda. Naqty nysanaly ındıkatorlar belgіlenbegen. Aýdıtorlardyń baǵalaýynsha, baǵyttardyń tym kóptіgі saldarynan keıbіr sýbsıdııalar qajettі kólemnen ekі esege jýyq az qarjylandyrylady. Tіptі sýbsıdııa alýǵa berіlgen ótіnіmderdіń oryndalýy keıde ekі jylǵa deıіn sozylady.

Aýylǵa bólіngen qarjy az emes. Bіraq másele qarjy kólemіnde emes, sýbsıdııa baǵyty men saıasattyń turaqtylyǵynda. Tórt túlіktіń sany men egіnjaıdyń kólemі týraly esepter shynaıy tіrshіlіkten alshaqtap, statıstıkanyń sıqyrly álemіne aınalyp bara jatqandaı. Úkіmet qaptaǵan aýdıtten qandaı qorytyndy shyǵarary belgіsіz.