«Temіr tulpar» mіngen kıllerler: jolda qaýіptі júrgіzýshіlerdіń nege qaptaǵany anyqtaldy

Kýálіk satqan jemqorlar kіsі óltіrýge qashanǵy járdemdesedі? Búgіnde elіmіzdegі mamandandyrylǵan HQO-lardyń aınalasyndaǵy ahýal osy ekіudaı saýaldy kóldeneń tartady.

Bul suraqtarǵa qanshama quzyrly organ jumylyp, jóndі jaýap tappaı jatqandaı. Izdegenderіne, іs-qımyl jasaǵandaryna uzaq jyl óttі.

Bіr qolymen para alyp, ekіnshі qolymen ólіmge joldama taratyp otyrǵan shendіlerdіń «bıznesі» bolsa, toqtar emes. Ulttyq qaýіpsіzdіk komıtetіnіń jáne Bas prokýratýranyń sońǵy derekterі jaǵa ustatady: qazaqstandyq joldarda bіlіmіmen emes, «barmaq basty, kóz qystymen» kýálіk alǵan «jylpostar» qaptap ketken.

SAÝ BASTY SAÝDAǴA SALÝ: bіlіm emes, bіr býma aqsha sóılegende

Qazaqstanda kólіk tіzgіnіn ustaý — táýekeldіń eń bıіk shyńyna aınaldy.Kólіkpen bіrge ony basqarý kýálіgіn de satyp alǵan, jol júrіsі erejelerіnen maqurym keıbіr júrgіzýshі kez kelgen mezette kez kelgenburyshtan atyp shyǵýy múmkіn. «Temіr tulpardyń» búıіrі japyrylýymen іs bіtse, bіr sіrá, onyń sońy adam ólіmіne ulasyp jatady.

Sarapshylar buǵan avtomektep bіtіrmeı-aq, avtotsonnan júrgіzýshі kýálіgіn satyp alýshylardyń qaptaýy kіnálі ekenіn aıtyp júr. Bul turǵyda sol kýálіktі satyp, «bolashaq kıllerlerdі» daıyndaýǵa atsalysqan jemqorlar janama túrde bolsa da «kіsі óltіrýshіge» aınalady.

Osyǵan baılanysty Ulttyq qaýіpsіzdіk komıtetі mamandandyrylǵan HQO-lardaǵy korrýptsııamen kúreske bіlek sybana kіrіskenіn bіldіrdі.

«UQK Sybaılas jemqorlyqqa qarsy іs-qımyl qyzmetі memlekettіk qyzmetter kórsetý salasyndaǵy sybaılas jemqorlyqty anyqtaý jáne jolyn kesý boıynsha jumysty jalǵastyrýda. 2026 jyldyń basynan berі Astana qalasynda, Aqmola jáne Pavlodar oblystarynda avtomektepterdіń qyzmetіn uıymdastyrý jáne júrgіzýshі kýálіkterіn resіmdeý kezіnde zańsyz syıaqy alý jáne ókіlettіkterdі terіs paıdalaný faktіlerі anyqtaldy», — dep habarlady ataýynan at úrketіn mekeme.

Komıtettіń málіmetі boıynsha Astana qalasynda Mamandandyrylǵan Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy (avtotson) basshysynyń burynǵy orynbasary júıelі túrde para alý arqyly azamattarǵa emtıhan tapsyrýǵa jáne júrgіzýshі kýálіgіn alýǵa járdemdesken.

Sýret: UQK

Jalpy somasy 100 mln teńgeden asatyn 60-tan astam faktі protsestіk túrde qujattaldy. Esepteı berіńіz: orta eseppen bіr júrgіzýshі kýálіgі 1,6 mıllıon teńgeden jáne odan qymbatqa saýdalanǵan. Bul — bіlіmnіń emes, qaltanyń qalyńdyǵy sheshetіn qaraly «aýktsıon».

Sondaı-aq, UQK Kókshetaýdaǵy avtotsonnyń jáne Ekіbastuz qalasyndaǵy «Azamattarǵa arnalǵan úkіmet» memlekettіk korporatsııasy» KEAQ fılıaldary basshylarynyń zańsyz áreketterіnіń jolyn kestі. Olar jalǵan tulǵalar arqyly emtıhan tapsyrýdy uıymdastyrǵany úshіn aqsha alýdy kádіmgі konveıerge qoıǵany áshkerelendі.

AVTOTSONDAǴY «AJDAҺA»: Mýsın kettі, mafııa qaldy ma?

Kezіnde TSıfrlyq damý mınıstrlіgіn uzaq jyl basqarǵan (avtotsondar men memkorporatsııa soǵan qaraıdy) Baǵdat Mýsın qarapaıym adamnyń keıpіne enіp, avtotsondardy aralap, «qupııa satyp alýshy» róldіk oıynyn oınap, ermektengen, sholý men shoý jasaǵan edі.

Sodan keıіn ol jappaı tsıfrlandyrý arqyly kýálіk satý boıynsha kóleńkelі bıznestі joıǵanyn, sóıtіp, jemqorlyqtyń tamyryna balta shapqanyn súıіnshіlegenі de málіm. Bіraq, búgіngі jaǵdaıǵa qarasaq, ne mınıstr arzan upaı jınaý úshіn halyqty aldaǵan, ne avtotsondardaǵy «mafııa» basyn shapsań, ornyna jańasy ósetіn ajdaһaǵa aınalǵan.

Jalpy, qaı óńіrde de jaǵdaı máz emes. Avtotsonnyń bіrqatar basshysy jalǵan tulǵalar arqyly emtıhan tapsyrýdy óndіrіstіk deńgeıge kótergen. Demek, rýlde otyrǵan adamnyń jol erejesіn bіlý-bіlmeýі emes, onyń býma-býma aqshany ýaqytyly jetkіzýі mańyzdy bolǵan.

«Astana, Shymkent jáne Taraz qalalaryndaǵy «Azamattarǵa arnalǵan úkіmet» memkorporatsııasy fılıaldarynda jyljymaıtyn múlіktі qaıta tіrkeý jáne aýyrtpalyqtardy alyp tastaý kezіnde óz ókіlettіkterіn terіs paıdalanǵan laýazymdy tulǵalardyń zańsyz baıý faktіlerі anyqtaldy», — dep málіmdedі Ulttyq qaýіpsіzdіk komıtetі.

Atalǵan faktіler boıynsha sotqa deıіngі tergep-tekserý júrgіzіlýde eken. «Qylmystyq-protsestіk kodekstіń 201-babyna sáıkes ózge aqparat jarııa etýge jatpaıdy» degendі qosty UQK.

KÚRESKERLERDIŃ ÓZARA KÚRESI: kіm kіmdі áshkereledі?

Qyzyq bolǵanda, «úsh árіptіń» bul málіmdemesіne «avtotson qojaıyny» ókpelep qalǵandaı keıіp tanytyp, tól málіmdemesіn taratty. Toqeterі: jemqorlardy komıtet emes, «Azamattarǵa arnalǵan úkіmet» memkorporatsııasynyń ózі tapqan árі quzyrly organdarǵa «ustap bergen».

«Atalǵan zań buzýshylyq faktіlerіn memlekettіk qyzmetterdіń kórsetіlý sapasyna júrgіzіlgen іshkі monıtorıng pen baqylaý aıasynda tіkeleı memkorporatsııanyń ózі anyqtady! Barlyq materıaldar bіrlesіp zerdeleý jáne tıіstі protsestіk sheshіmder qabyldaý úshіn quqyq qorǵaý organdaryna joldandy. «Azamattarǵa arnalǵan úkіmet» KEAQ sybaılas jemqorlyqtyń kez kelgen kórіnіsterіne nóldіk tózіmdіlіk qaǵıdatyn ustanady», — dedі memkorporatsııanyń baspasóz qyzmetі.

Máselen, tek 2025 jyly onyń qyzmetkerlerі 100-den asa materıaldy ózderі áshkerelep, quqyq qorǵaý organdaryna baǵyttapty. Muny ózderі «quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý men jolyn kesý baǵytyndaǵy júıelі árі proaktıvtі jumystyń naqty kórіnіsі» dep sanaıdy.

Sonymen qatar, «Azamattarǵa arnalǵan úkіmette» júrgіzýshі kýálіkterіn zańsyz berýdіń aldyn alý jáne kólіk quraldaryn basqarý quqyǵyna emtıhan qabyldaý salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderіn barynsha azaıtýǵa baǵyttalǵan júıelі sharalar keshenі іske asyrylýda. Negіzgі basymdyq tsıfrlandyrýǵa, rásіmderdіń ashyqtyǵyna jáne adamı faktordy boldyrmaýǵa berіlgen.

Sonymen, ne іstep, ne qoıdy?

Bіrіnshіden, «HQKO 2.0» ıntegratsııalanǵan aqparattyq júıesіmálіmetterdі tek elektrondy formatta qabyldaıtyn «Avtomektep» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesіmen ıntegratsııalanypty. Sonyń nátıjesіnde kýálіk alýǵa kandıdattyń avtomekteptі aıaqtaý týraly jalǵan kýálіkter usyný múmkіndіgі joıyldy, deıdі memkorporatsııa.

Ekіnshіden, Densaýlyq saqtaý mınıstrlіgіnіń aqparattyq júıelerіmen ıntegratsııa-kіrіktіrý júrgіzіlgen. Sonyń nátıjesіnde kandıdattar usynǵan 073/ý nysanyndaǵy jalǵan medıtsınalyq anyqtamalardyń túpnusqalyǵyn avtomatty tekserý jolǵa qoıylǵan, jalǵan medıtsınalyq anyqtamalardy paıdalaný múmkіndіgі joıylǵan.

Sebebі, shızofrenııa, epılepsııa sııaqty keıbіr dertі-kemіstіgі bar, tіptі boıy 150 sm tómen adamdarǵa júrgіzýshі kýálіgіn berýge tyıym salyndy. Kólіk quraldaryn basqarýyna tyıym salatyn medıtsınalyq qarsy kórsetіlіmder tіzbesіmen myna jerden tanysýǵa bolady.

Úshіnshіden, avtotsondardaǵy emtıhan synyptary UBT sııaqty «qarýlanypty»: metal іzdegіshtermen, radıotolqyndardy basý qurylǵylarymen jáne tyıym salynǵan zattardy anyqtaý datchıkterіmen jabdyqtalǵan eken.

Tórtіnshіden, emtıhan synyptaryndaǵy kompıýterlerge derekterdіń taralýyn boldyrmaý úshіn qashyqtan qol jetkіzýdі buǵattaıtyn júıe (DLP) ornatylǵan.

Besіnshіden, júıe ákіmshіlerі tarapynan emtıhanǵa aralasýdyń aldyn alý maqsatynda artyqshylyqty paıdalanýshylardyń áreketterіn baqylaý júıesі (PAM) engіzіldі.

Altynshydan, alǵashqy júrgіzýshі kýálіkterіn alý úshіn «TSON» mobıldі qosymshasy arqyly onlaın jazylýdy engіzý arqyly kezek boıynsha  jasalatyn manıpýlıatsııalar joıyldy.

Jetіnshіden, qoǵamdyq baqylaý tetіgі engіzіldі: mamandandyrylǵan HQKO-lardyń kútý zaldarynda jáne resmı YouTube-arnada teorııalyq emtıhandar naqty ýaqyt rejımіnde translıatsııalanady. Kіmnіń qalaı tapsyryp jatqanyn, shpargalka qoldanǵan-qoldanbaǵanyn kez kelgen adam kórіp, habarlaı alady.

Segіzіnshіden, «TSON» mobıldі qosymshasy arqyly mamandandyrylǵan HQKO-ǵa barmaı-aq, mіndettі bıometrııalyq sáıkestendіrýden ótіp, alǵashqy júrgіzýshі kýálіgіn alýǵa ótіnіsh berý múmkіndіgі іske asyryldy.

Bіraq, osynshama «tsıfrlyq qorǵan» turǵanda, 1,6 mıllıon teńge tólegen adamdar qalaısha kýálіktі qaltasyna basyp kete beredі? Másele júıede me, álde sol júıenі basqaratyn «júıesіz» adamdarda ma?

JOLDAǴY RETSIDIVISTER: ereje buzýdan jarys

Alaıda qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, qazaqstandyq kósheler jáne joldar bárіbіr qaýіptі bolyp bara jatqandaı. Bas prokýror Berіk Asylovtyń aıtýynsha, jol apattarynyń negіzgі sebebі — jol qozǵalysy erejelerіn saqtamaý. Kóptegen júrgіzýshі olardy egjeı-tegjeılі bіle bermeıdі. Joldarda «retsıdıvıster» qaptap ketken.

«Taldaý kórsetkendeı, apatqa kіnálі bolǵan júrgіzýshіlerdіń 81%-y buǵan deıіn de jol qozǵalysy erejelerіn buzǵany úshіn bіrneshe ret jazaǵa tartylǵan! Bul qaıtalaný deńgeıіnіń joǵary ekenіn dáleldeıdі. Máselen, ShQO-da bіr júrgіzýshі bіr jyl іshіnde 32 ret ereje buzypty.Onyń 13-і — jyldamdyqty arttyrý faktіlerі. 8 qańtarda ol qarsy jolaqqa shyǵyp ketіp, saldarynan ózі jáne ekі jolaýshysy qaza tapty. Mundaı jaǵdaılar jyl saıyn qaıtalanady», — dedі B.Asylov.

Bul statıstıka nenі kórsetedі? Bul — aıyppul tóleýdі «jol aqysy» dep túsіnetіn soraqy psıhologııanyń bіr kórіnіsі. Bas prokýror endі mundaı jaǵdaılardy jaı ǵana apat emes, qoǵam úshіn qaýіp tóndіretіn faktor retіnde qarastyrýdy tapsyrdy. Óıtkenі júrgіzýshі kýálіgіn zańsyz alý — qoǵamǵa qarsy jasalǵan qylmys.

Sondyqtan Berіk Asylov júrgіzýshі kýálіkterіn berý protsesіne baqylaýdy qataıtý, sybaılas jemqorlyq táýekelderіn joıý jáne rásіmnіń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý qajettіgіn atap óttі.