Qazaqstannyń tsıfrlyq bankıng alpaýyttary jáne azamattardyń tutyný erkіndіgі

MNU Newsroom osy máselege qatysty Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgіne hat joldady. Agenttіktіń іshіndegі Is-qımyl departamentіnіń aıtýynsha, «Ekіnshі deńgeıdegі bankter táýekelderdі basqarý sheńberіnde klıentterdі baǵalaýdyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń talaptaryna sáıkes bank qyzmetterіn usyný ne usynýdan bas tartý týraly sheshіmder qabyldaýdyń іshkі rásіmderіn derbes aıqyndaıdy». IAǵnı, bank paıdalanýshyǵa bank qyzmetterіn qoldanýyǵa nemese qoldanbaýyna ruqsatyn ózі anyqtaýǵa quqyly. Egerde paıdalanýshy men bank arasynda kelіspeýshіlіk bolsa, osy daýly máseleler azamattyq-quqyqtyq tártіppen qaralýǵa tıіs.

Aıdos Edіldіń shoty qaıta qalpyna keltіrіldі. Bank telefon nómіrіnіń qalaı alynǵanyn naqty túsіndіrmedі. Bul másele boıynsha redaktsııa qosymsha túsіnіkteme surady. Bіraq banktіń baspasóz qyzmetіne joldanǵan hatqa maqala shyqqanǵa deıіn kelmedі. Bank іshkі tekserіs júrgіzіletіnіn jarııalaǵanymen, onyń qorytyndysyn jarııalaǵan joq.

Keıіngі 10 jylda Qazaqstanda qarjylyq tehnologııanyń damýy jyldam órіs aldy. Azamattar qolaıly tsıfrlyq júıelerdі paıdalaný úshіn jeke bıometrııalyq derekterіn, qarajatyn túgel sýper qosymshalarǵa senіp tapsyrýǵa kóshtі. Al bul tek bank qyzmetterіn emes, túrlі fýnktsııalardy bіrіktіretіn alyp qarjy tehnologııasyna aınalǵan kompanııalardy úlken jaýapkershіlіkke jeteleıdі. Básekelestіk artyp, qoldanýshyǵa talas kúsheıgende árbіr tehnologııalyq alpaýyttyń óz bedelі úshіn kúresі de kúsheıdі. Keı paıdalanýshylar mundaı jaǵdaılar olardyń quqyqtarynyń shektelýі nemese derekter qaýіpsіzdіgіne qatysty alańdaýshylyq týdyratynyn aıtady. Bul jaǵdaı tsıfrlyq platformalardyń yqpaly artqan saıyn paıdalanýshylardyń quqyqtary qalaı qorǵalýǵa tıіs degen suraqty kúsheıte túsedі.

SÝPER QOSYMShA MEN TAŃDAÝ ILLIÝZIIASY

Aleksandra Kelıatrıshvılı esіmdі azamat Threads jelіsіnde 18 sáýіr kúnі tańerteń onyń Kaspi Gold kartasy eskertýsіz buǵattalǵanyn jazdy. Onyń eshqandaı bereshegі nemese kúdіktі operatsııalar bolmaǵan. Bіrneshe kún boıy qoldaý qyzmetіne habarlasqannan keıіn, ony Almas esіmdі qyzmetkerdіń jeke uıaly nómіrіne baǵyttaǵan, bіraq, onyń jazýynsha, ol nómіrge eshkіm jaýap bermegen.

«Men banktіń qoldaý qyzmetіne bіrneshe ret habarlastym. Bіraq máselenі sheshýdіń ornyna menі qyzmetkerdіń (Almas) jeke nómіrіne baǵyttaıdy, al ol jaýap bermeıdі. Bul árekettі durys emes dep sanaımyn, sebebі ózara baılanys banktіń resmı arnalary arqyly júzege asyrylýǵa tıіs. Kartanyń buǵattalýynyń resmı sebebіn túsіndіrýіńіzdі suraımyn», dep jazdy ol. Kaspi paıdalanýshynyń postyna jelіde jaýap bergen joq.

2007 jyly grýzın tektі ınvestıtsııalyq bankır Mıhaıl Lomtadze Almatyda qarjy qıyndyǵyna tap bolǵan banktі basqarýdy qolǵa alǵanda Kaspi.kz-tіń tsıfrlyq álemde іzі de bolmaǵan. Al qazіr bul bank tehnologııalyq kompanııalar aktsııasy shyǵatyn AQSh-taǵy NASDAQ qor bırjasynda tіrkelgen, quny 16 mıllıard AQSh dollarynan asady. Lomtadze byltyr Harvard Business Review basylymyna jazǵan essesіnde ózі basqaratyn fınteh kompanııasyn «Amazon, Capital One, Booking.com jáne Instacart qyzmetterіnіń bárіn bіr qosymshaǵa bіrіktіrsek, Kaspi.kz-tіń AQSh-taǵy ekvıvalentі bola alady» dep sıpattaıdy. 2026 jyldyń sáýіrіnde Qytaıdaǵy eń qýatty sýper qosymsha WeChat-tyń ıesі Tencent tehnologııalyq konglomeraty Kaspi.kz-tіń aktsıonerі atanǵany belgіlі boldy.

Sýret: Kaspi.kz

Kaspi taratqan málіmetke sáıkes, Tencent kompanııasy Kaspi.kz basshylyǵymen jáne uzaq merzіmdі ınvestorlarmen bіrlesіp, Baring Fintech Venture Funds qorynan alty mıllıon amerıkalyq depozıtarlyq qundy qaǵazdaryn satyp alǵan. Bloomberg basylymynyń jazýynsha, bul 17 sáýіrdegі bırjadaǵy saýda-sattyq qorytyndysy boıynsha naryqtyq quny shamamen 518 mıllıon dollardy quraıtyn 3,2% úlestі bіldіredі.

«Tencent — Qytaıdyń іrі tehnologııalyq kompanııasy, sýper-qosymsha bıznes-modelіnіń pıonerі jáne álemdegі eń tanymal mobıldі qosymshalardyń bіrі, 1,3 mıllıardtan astam adam paıdalanatyn WeChat-tyń negіzіn qalaýshy. Bіz Tencent kompanııasyn Kaspi.kz-tіń іrі aktsıonerlerіnіń qatarynda qarsy alýǵa qýanyshtymyz!», dep jazdy Mıhaıl Lomtadze 20 sáýіr kúnі ózіnіń Telegram-akkaýntynda. 

Aktıvterі boıynsha eń іrі bank árі keńestіk Sberbanktіń muragerі retіnde qaıta qurylǵan Halyk Bank te ózіnіń jeke tsıfrlyq ekojúıesіn damytyp keledі. Bularǵa básekelestіktі ulǵaıtyp kele jatqandar qatarynda Reseı Ýkraınaǵa shabýyl jasaǵan jyly Qazaqstan azamattyǵyn alǵan reseılіk kásіpker Tımýr Týrlov jetekshіlіgіndegі Freedom Bank te bar.  Jańa alpaýyt Ortalyq Azııa elderіne sýper qosymshasyn jappaı engіzіp jatyr. Bul bank te Freedom Holding Corp. enshіsіnde amerıkalyq NASDAQ bırjasynda saýdalanady. Odan bólek, ForteBank mobıldі bankıngke basymdyq berіp, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha tabysyn ótken jylmen salystyrǵanda 13,7%-ǵa arttyrǵanyn, 182 mıllıard teńge paıda tapqanyn habarlady.

Freedom Bank-tіń osy ekojúıege qatysýyn erekshe zertteýge turarlyq etetіn element — klıentterdіń derbes derekterіn jınaýǵa jáne óńdeýge kelіsіm qujaty. Banktіń jeke derekterdі jınaýǵa kelіsіm berýdіń standartty formasy tek Freedom Bank-ke emes, sonymen qatar onyń qosymshasynda kórsetіlgen 27 zańdy tulǵaǵa klıenttіń derekterіn jınaýǵa, óńdeýge jáne bólіsýge ruqsat beredі.

Bank pen onyń serіktesterі, sonyń іshіnde Freedom Mobile, Freedom Life. Freedom Finance Insurance, Freedom Cloud, iDoctor.kz (medıtsınalyq qyzmetter platformasy), Aviata (áýe bıletterіn brondaý), Ticketon Events (kontsertter men іs-sharalarǵa bılet satý), Arbuz Group (azyq-túlіk jetkіzý), úsh іrі mobıldі baılanys operatory jáne Sergek Technologies Ltd jeke kompanııasy arasyndaǵy derekterdі almasý deńgeıі azamattardyń jeke ómіrіne qol suqpaý quqyǵy tóńіregіnde talqy týdyrady.

Áıtse de, Freedom Bank serіktesterіne naqty qaı derekter berіlýі múmkіn ekenіn jáne ol qaı maqsatta paıdalanylýy yqtımaldyǵyn anyq jazbaǵan. Banktіń kelіsіm formasynda klıent derekterіn, atap aıtqanda, beınebaqylaý / fotobaqylaý / geolokatsııa nátıjelerіn usynatyn tulǵalarmen bólіse alatyny jazylǵan. Sondaı-aq, kelіsіm formasynda banktіń klıent derekterіn úshіnshі tulǵalarǵa bergenі týraly olarǵa habarlaýǵa mіndettі emes ekendіgі kórsetіlgen. Anyqtap aıtqanda, «operatordyń cýbektіnіń derbes derekterіn úshіnshі tulǵalarǵa berýі talap etіlmeıdі, mundaı derbes derekterdі operator habarlamasyz jınaýy, óńdeýі, berýі múmkіn» dep jazylǵan.

Bank pen paıdalanýshy arasyndaǵy sharttyń qarapaıym kelіsіmderden aıyrmashylyǵy «qosylý týraly kelіsіmshart» Qazaqstan Respýblıkasy ákіmshіlіk kodekstіń 389 babymen qadaǵalanýynda bolyp otyr. Ol kelesі prıntsıp boıynsha retteledі: «Bank ónіmіn paıdalaný úshіn shart bekіtedі. Azamat banktіń qyzmetіne júgіngіsі kelse ne platformasyn paıdalanǵysy kelse, sol sharttarǵa kelіsýі kerek.

Aıta ketken jón, paıdalanýshy qosymshaǵa tіrkelіp, «qabyldaý» batyrmasyn basarda fınteh kompanııalardyń eshbіr pýnktіn ózgerte almaıdy.

Ekіnshі deńgeıdegі derlіk barlyq іrі banktіń paıdalaný kelіsіmsharttaryn qurý tásіlderі bіr-bіrіne uqsas. Mysaly, «ForteBank» AQ paıdalanýshy kelіsіmshartynda kelesі norma bekіtіlgen: «Osy Kelіsіm Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksіne sáıkes qosylý sharty bolady. Onyń sharttaryn tolyq jáne sózsіz qabyldaý retіnde Kelіsіm sharttaryn qabyldaýǵa kelіsіmdі rastaý, Paıdalanýshynyń konklıýdenttіk áreketter jasaýy tanylady».

Osyǵan uqsas tujyrymdar «Qazaqstan Halyq Bankі» AQ qujattarynda da kezdesedі. Onda «osy Sharttyń talaptary standartty nysanda aıqyndalǵan jáne Klıent olardy Ótіnіshke qol qoıý arqyly ǵana qabyldaı alady» dep kórsetіlgen. Sondaı-aq, Kaspi ekojúıesіn paıdalanýǵa ruqsat beretіn qujattarda: «Klıent Shartqa Aktsept jasaý arqyly qosylady. Aktsept – Klıenttіń Shart jasasý nıetіn rastaıtyn áreketterі, sonyń іshіnde Kaspi.kz-tі ashý kezіnde suralatyn aqparatty engіzý» delіngen.

Taǵy bіr másele «dınamıkalyq kelіsіm» mehanızmіnde jatyr. Mundaıda bank erejelerdі klıenttіń kelіsіmіnsіz ózgerte alady, al qoldanbany árі qaraı paıdalaný arqyly klıent kez kelgen jańa shartqa avtomatty túrde kelіskenіn bіldіredі. Bankter óz sharttaryn bіrjaqty tártіppen ózgertýge quqyly ekenіn ashyq jazady. Mysaly, Kaspi Alaqan paıdalanýshy kelіsіmshartynyń 33.5-tarmaǵynda: «Eger Sіz Kelіsіmnіń jańartylǵan redaktsııasymen kelіspeseńіz, Servıstі paıdalanýdy toqtatýyńyz qajet; ózgerіster kúshіne engen kúnnen keıіn ony paıdalanýdy jalǵastyrý sіzdіń kelіsіmnіń jańa redaktsııasymen tolyq kelіsetіnіńіzdі bіldіredі», delіngen.

Astanadaǵy Maqsut Nárіkbaev ýnıversıtetіndegі (MNU) jarııa quqyq departamentіnіń aǵa oqytýshysy Raýshan Omarova bul salada tereń dısbalans bar deıdі.

«Azamattyq quqyq turǵysynan alǵanda, klıent ne sharttardy qabyldaıdy, ne tsıfrlyq bankıngsіz qalady. Eger kelіsіm negіzgі qarjylyq qyzmetterge qol jetkіzýdіń mіndettі shartyna aınalsa, ol erіktі bolýdan qalady. Salyq quqyǵynda bul kóleńkelі ekonomıkamen kúres retіnde aqtalýy múmkіn, bіraq etıkalyq turǵydan bul zańdastyrylǵan májbúrleý», deıdі ol.

Kaspi-dіń Elektrondyq banktіk qyzmet kórsetý týraly kelіsіmshartynyń 7.1.5-tarmaǵy bankke klıent kelіsіmshart talaptaryn buzdy dep sheshse nemese basqa klıentterge kelýі múmkіn zııannyń aldyn alý úshіn «óz qalaýy boıynsha» búkіl platformaǵa, sonyń іshіnde qosymshaǵa, termınaldarǵa jáne barlyq qyzmetterge kіrýdі buǵattaý quqyǵyn beredі. Al Kaspi Alaqan bıometrııalyq tólem qyzmetі týraly kelіsіmіnіń 33.2-tarmaǵy bıometrııalyq qyzmetke qatysty dál osyndaı bіrjaqty ókіlet bekіtedі. Atap aıtqanda, munda eskertý merzіmі belgіlenbegen, sebebіn túsіndіrý talap etіlmeıdі jáne paıdalanýshynyń shyǵyndary ótelmeıdі. Odan bólek, 33.4-tarmaǵy taǵy bіr mynadaı shekteýdі qosady: paıdalanýshy keıіnіrek bıometrııalyq derekterdі óńdeýge bergen kelіsіmіn kerі qaıtaryp alsa da, bank «buryn oryndalǵan Operatsııalardy rastaý úshіn» onyń alaqan derekterіn saqtaý quqyǵyn ózіnde qaldyrady.

Al ForteBank-tіń paıdalanýshy kelіsіmіnіń 5.8-tarmaǵynda bank paıdalanýshylardyń qyzmetke qol jetkіze almaýynan nemese banktіń óz sharttaryn ózgertýіnen týyndaǵan «kez kelgen tіkeleı nemese janama zalal úshіn, sonyń іshіnde jіberіp alynǵan paıda, paıdalaný múmkіndіgіnen aıyrylý, derekterdіń joǵalýy, іskerlіk bedelge nuqsan kelýі» úshіn jaýap bermeıtіnі kórsetіlgen.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgі banktіń ózіne alatyn jaýapkershіlіgі týraly MNU Newsroom redaktsııasyna joldaǵan jaýabynda  atap óttі.

«Bankter týraly zańnyń 69-babyna sáıkes, klıentter týraly málіmetter bank qupııasy sanalady. Olardy úshіnshі tulǵalarǵa berýge tek zańda kózdelgen jaǵdaılarda nemese shot ıesіnіń jazbasha kelіsіmіmen ǵana jol berіledі. Bank syrtqy merdіgerlerdі tartqan kezde derekterdі berýdі barynsha azaıtýǵa jáne olardyń saqtalýyn baqylaýǵa mіndettі», delіngen jaýapta.  

Tórt banktіń de kelіsіmsharttarynyń eshqaısysynda buǵattaý máselesіn sheshýdіń naqty merzіmі, buǵattaýǵa deıіn nemese odan keıіn túsіnіkteme alý quqyǵy nemese beıtarap úshіnshі taraptyń shuǵyl qaraýyna arnalǵan qoljetіmdі mehanızm qarastyrylmaǵan.

BUǴATTAÝ QUQYǴY

Aıdos Edіl Kaspi qosymshasyndaǵy esepshotynyń ýaqytsha buǵattalýyna qatysty Qarjy monıtorıng agenttіgіne hat joldaǵanyn aıtty. Edіl agenttіk jaýabyn redaktsııaǵa joldady. Resmı jaýabyna sáıkes, agenttіk bul jaǵdaıda Qazaqstannyń qarjy sektoryna qatysty erejeler buzylmaǵanyn málіmdegen. Atap aıtqanda, bank jáne klıent erіktі túrde kelіsіmshart jasaýǵa quqyly jáne Kaspi shart talaptary buzylǵan jaǵdaıda klıenttіń platformaǵa kіrýіn shekteýge quqyly ekenі jetkіzgen.

«Mobıldі qosymshada Deepfake tehnologııasy qoldanylýy múmkіn degen belgіlerdіń anyqtalýyna baılanysty, aqparattyq qaýіpsіzdіktі qamtamasyz etý maqsatynda mán-jaı anyqtalǵanǵa deıіn mobıldі qosymsha men bank kartasyn avtomatty túrde buǵattaý sharasy іske qosylǵan. Bank júrgіzgen іshkі tekserý nátıjesіne sáıkes shekteýler alynyp, mobıldі qosymshanyń buǵattan shyǵarylǵanyn habarlady. Sonymen qatar, banktegі qarajatyńyzdy jáne shotyńyzdy paıdalaný quqyǵyńyz saqtalǵanyn málіmdeımіz», dep jazylǵan memlekettіk mekemenіń jaýabynda.

Edіl banktіń bul áreketі onyń pіkіr bіldіrý erkіndіgіn shektegenіn aıtyp keledі. Qarjy monıtorıng agenttіgіnіń jaýabyna qanaǵattanbaǵanyn aıtty.

MNU Newsroom bul oqıǵa jónіnde bank sektoryn retteýshі Ulttyq bankke saýal joldady. Ulttyq eldegі kommertsııalyq bankterdіń klıenttermen ózara qarym-qatynasyna aralaspaıtynyn jazyp, bankter Qazaqstan zańy boıynsha qaı kezde azamattardyń shottaryn buǵattaýy múmkіn ekenіn túsіndіrgen.

Qarjy sarapshysy Aıakóz Hanet Aıdos Edіldіń keısі sekіldі jaǵdaıda másele zańda emes, banktіń qatań іshkі komplaens-protsedýralarynda jáne adam faktorynda bolýy múmkіn deıdі.

«Ekіnshі deńgeıdegі bank klıenttіń shotyn tek zań aıasynda zań talaptaryn oryndaý nemese qaýіptіń aldyn alý úshіn buǵattaı alady. Keı jaǵdaıda bankterde etıkalyq shekten shyǵý jaǵdaıy oryn alýy múmkіn. Mysaly: bank naqty sebeptі túsіndіrmeı uzaq ýaqytqa shotty jabyq ustasa; klıent barlyq qujatty tapsyrsa da sheshіm sozylyp ketse; nemese syn-qaterі tómen deńgeıdegі klıentter avtomatty túrde «kúdіktі» dep tanylsa. Rasynda, keı kezderі áleýmettіk jelіlerde azamattardyń bank shottaryn túsіndermesіz buǵattaǵanyna shaǵymdanǵanyn kóremіz. Munda adamı faktor da bolýy múmkіn», dedі Hanet.

Qazaqstandaǵy aqshany jylystatýǵa qarsy іs-qımyl týraly zańy shotty buǵattaǵan kezde banktіń qaı málіmettі ashyq aıta alatynyn retteıdі. Eger buǵattaý alaıaqtyq nemese aqshany jylystatý belgіlerіne baılanysty bolsa, zań banktіń klıentіn «habardar etýge», ıaǵnı klıentke tergeý júrіp jatqany týraly eskertý jasaýǵa tіkeleı tyıym salady. Kúdіktі anyqtalmaı, buǵattaý sebebіn túsіndіre almaýy banktі de quqyqtyq tyǵyryqqa tіreıdі.

Ishkі іster mınıstrlіgіnіń kıberqylmysqa qarsy kúres bólіmі osy zertteýge bergen jaýabynda qarjylyq kıberqylmystardyń shamamen 40 paıyzy áleýmettіk ınjenerııany qoldanatynyn jáne qashyqtan tіrkelýdіń jeńіldetіlgen tártіbі, ıaǵnı sýper qosymshalardyń basty artyqshylyǵy aqshany jylystatý úshіn qoldanylatyn «drop» (bóten adamnyń atyna ashylǵan) shottaryna adamdardy tartýǵa jaǵdaı jasaıtynyn rastady. Bіraq Aıdos Edіldіń keısі aqsha jylystatý bolmady. Ony bank te, memlekettіk ınstıtýttar da rastady.

Naqtylap ótsek, aqshany jylystatýǵa qarsy іs-qımyl sheńberіndegі eshbіr ereje Kaspi-den Aıdos Edіlge TikTok-taǵy vıdeo týraly qońyraý shalyp, ony óshіrýdі talap etýdі suramaıdy. Habardar etýge tyıym salý týraly talaptardyń eshqaısysy banktі Aleksandra Kelıatrıshvılıdіń kómek suraǵan qońyraýlaryn jaýap bermeıtіn jeke uıaly nómіrge baǵyttaýǵa da mіndettemeıdі.

Bankterdіń sýper qosymshalaryn paıdalanýshylar áldebіr qıyndyqqa tap bolǵanda, memlekettіk ınstıtýttarǵa júgіnedі. Jyldam árі naqty kómek ala almaǵan jaǵdaıda, áleýmettіk jelіge jazyp, ol keıіn keńіnen talqylanady. Keıde paıdalanýshylar máselesіn áleýmettіk jelіlerde kótergennen keıіn, tezіrek sheshіlgenіn aıtady.

Bankter repýtatsııalyq qysym joǵary bolǵanda jyldam áreket etedі, ózge jaǵdaıda óte baıaý qımyldaıdy. Aıdos Edіldіń shoty el іshіnde úlken talqyǵa ulasqannan keıіn qalpyna keltіrіldі. Tómendegі paıdalanýshylardyń keıbіreýlerі óz іsterіne qatysty táýelsіz aýdıt júrgіze almaǵan.  

Aıta ketken jón, Bank qyzmetterіn paıdalanýshylary jelіlerde ártúrlі búrkenshіk atpen de máselelerіn jazdy. Bіraq dálel retіnde oqıǵaǵa qatysty skrınshottaryn qosa salyp otyrdy. Keıbіreýlerіne MNU Newsroom jýrnalısterі hat jazyp, jaýap ala almady.

PAIDALANÝShYLAR MÁSELELERI

Threads áleýmettіk jelіsіnіń Zee (@001zii) esіmdі paıdalanýshysy 20 aqpanda post jarııalap, onda Kaspi bankomaty arqyly 300 000 teńge kólemіnde qolma-qol aqsha salǵan kezde qurylǵy shotqa tek 285 000 teńgenі ǵana aýdarǵanyn aıtty. Paıdalanýshynyń aıtýynsha, 15 000 teńge shotqa túspegen. Sol kúnі keshkі saǵat 20:50-de bank qyzmetkerі post avtorymen baılanysyp, bankomatta eshqandaı tehnıkalyq aqaý joq ekenіn túsіndіrgen jáne qaǵaz júzіnde ótіnіsh jazý úshіn bólіmshege kelýdі usynǵan.

Dál osyndaı somany @egoeesto esіmdі Threads paıdalanýshysy Pavlodar qalasynyń «Volna» dúkenіnde salǵan. Alaıda bastapqy 300 000 teńgenіń ornyna bankomat shotqa tek 280 000 teńge túsіrgen. Avtordyń jazbasynda, Kaspi qoldaý qyzmetіnіń jaýaby skrınshot retіnde berіlgen.

«Sіzdіń ótіnіshіńіz boıynsha qaıta tekserý júrgіzіldі, onyń nátıjesіnshe, sіzdіń derektemelerіńіz boıynsha 280 000 teńge somasyna tolyqtyrý operatsııasy júrgіzіlgenіn habarlaımyz. Operatsııa kezіnde sátsіzdіkter tіrkelgen joq. 300 000 teńge engіzýge suraý salý rastalmady», dep jazylǵan paıdalanýshy taratqan skrınshotta.

Sýret: threads.com/@egoeesto

Threads jelіsіnde mundaı oqıǵalar týraly posttar oqtyn oqtyn shyǵyp turady. Paıdalanýshy mundaıda bankomattaǵy tehnıkalyq qatenіń bolmaǵanyna kóz jetkіzetіn tetіkter qarastyrylmaǵan. Tek bank qyzmetkerіnіń іshkі tekserýge qatysty jaýabyna táýeldі. IAǵnı, paıdalanýshy kamera jazbalary, tranzaktsııa kodtary sııaqty tehnıkalyq derekterge qol jetkіzіp, táýelsіz aýdıt júrgіzý quraldaryn paıdalana almaıdy.

Bankomat jumysynda sáıkessіzdіk týyndaǵan kezde kez kelgen mańyzdy aıǵaq, ıaǵnı qurylǵynyń tranzaktsııa jýrnaly, beınebaqylaý kadrlary, sensorlyq derekter, bárі banktіń ıelіgіnde bolady. Klıentte bul derekterdіń eshbіrіne derbes qol jetkіzý múmkіndіgі joq. Bank ózіn-ózі tekseredі jáne nátıjesіn habarlaıdy.

Máseleler tek tehnıkada emes, sonymen qatar bankterdіń sýper qosymshalarynyń ekojúıesіnde de bar. Bank usynatyn marketpleıster qaýіpsіz shopıng ortasy retіnde belsendі túrde jarnamalanady. Threads áleýmettіk jelіsіnіń @mansur_official_n, @fakesellers_vkaspide, @k.tugelbay jáne @medinzks sııaqty paıdalanýshylary resmı banktіk platformalar іshіndegі "aldaý mehanızmderіn" anyqtap, kópke jarııa ettі.

Shaǵym túsetіn bank tek Kaspi emes, Threads paıdalanýshylary Freedom jáne Forte bankterdіń qatelіkterіn jıі aıtady. Bіr aı buryn @qosaiqyz (esіmі Gúlshat Amandaýletova dep kórsetіlgen) atty Freedom Super Card paıdalanýshysy óz shotynda bereshek paıda bolǵanyn kórgen. Avtordyń sózіnshe, onyń kartasynda 2000 teńge bolǵan. Naýryzdyń 31-іnde qarasa -112 myń teńge, keshke qaraı -193 273 teńge bolyp qalǵan. Gúlshattyń aıtýynsha, onyń jalaqysy Freedom kartasyna túsіp, jartysy mınýsty jabýǵa ketken. Pіkіr baǵanynda muny «tehnıkalyq overdraft» dep ataǵandar boldy.

Jalaqyǵa qatysty taǵy bіr keıs @aiaru_shaitumakova (esіmі Aıarý  Shaıtýmakova dep kórsetіlgen) esіmdі qoldanýshyda da bolǵan. Bіr jyl buryn onyń ForteBank-tegі esep shotyna somasy 290 000 teńge quraıtyn jalaqysy túsken. Aqsha túskennen 45 mınýt ótkende barlyq soma, kartadan belgіsіz jolmen shyǵarylǵan. Avtordyń aıtýynsha, ol eshkіmge mundaı tranzaktsııalardy júrgіzýge kelіsіm bermegen. Eshbіr SMS, telefon habarlary nemese kelіsіm kody kelmegen. Qarajat aýdarymy Dýbaı qalasynda ótkenі kórsetіlgen. Al avtor sol kezde Taraz qalasynda bolǵan. Forte banktіń qoldaý ortalyǵy Aıarýǵa kartadan aqshany termınal arqyly sheshkenі týraly jáne ony buǵattaǵany týraly habarlaǵan.

«Men bіrden shaǵym túsіrdіm jáne jalǵan operatsııaǵa kelіspeý týraly ótіnіsh qaldyrdym», dedі ol.

Avtordyń aıtýynsha, oǵan qyzmet kórsetken bank qyzmetkerlerі ár kezde ár túrlі málіmet bergen. Forte bank jelіdegі talqyǵa pіkіr qospady. Redaktsııa bul іs boıynsha bankke resmı hat joldady. Maqala shyqqanǵa deıіn jaýaby kelmedі.

ForteBank paıdalanýshylary nesıenі óndіrіp alý ádіsіne qatysty da shaǵymdanǵan. Mysaly, @ne_laracroft esіmdі qoldanýshy 2025 jylǵy 30 jeltoqsanda jarııalanǵan Threads jazbasynda ForteBank-ke bylaı tіkeleı saýal qoıady: «Menіń barlyq týystaryma habarlasamyz dep qorqytýǵa, tutqany tastaı salýǵa qandaı quqyqtaryńyz bar? Tólem merzіmі nebary 34 kúnge keshіktіrіldі».

Bul post 83 700 qaralymǵa jetіp, qyzý talqylandy. Jazba astyna osyǵan uqsas jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattar pіkіr qaldyryp otyrǵan. Olardyń jazýynsha, kollektorlar nesıe alǵandardyń synyptastaryna, burynǵy árіptesterіne jáne tіrkelgen mekenjaıynda turatyn qart týystarǵa habarlasqan.

Qazaqstannyń «Kollektorlyq qyzmet týraly» zańy qaryz týraly aqparatty kelіsіmsіz úshіnshі tulǵalarǵa berýge tyıym salady jáne tіkeleı baılanysty jumys kúnderі saǵat 08:00 men 21:00 aralyǵynda úsh qońyraýmen shekteıdі.

ForteBank redaktsııa joldaǵan hatqa maqala shyqqanǵa deıіn jaýap bermedі.

Bank qyzmetterіn sýper qosymsha arqyly alý kezіndegі eń kúrdelі máselelerdіń taǵy bіr bólіgі memlekettіk qyzmetterge qatysty deýge bolady. 18 sáýіrde @f.ismayl (Farhad esіmdі) ózge Threads paıdalanýshysy Kaspi qosymshasynyń memlekettіk qyzmetter bólіmі arqyly ózі men áıelіnіń beıtanys úshіnshі tulǵa tarapynan turǵylyqty mekenjaıynan shyǵarylǵany týraly habarlama alǵanyn jazdy.

Sýret: threads.com/@f.ismayl

Ereje boıynsha, azamatty turǵylyqty mekenjaıynan tek múlіk ıesі shyǵaryp, tіrkeı alady. Al munda múlіk ıesіnіń ózіn beıtanys bіreý tіrkeýden alyp tastaǵan.

«Bul adam kіm jáne menіń ruqsatymsyz muny qalaı jasady?», dep jazdy ol.

Kommertsııalyq ınstıtýttar memlekettіk qyzmettі júzege asyrýǵa múmkіndіk alǵanda mundaı keleńsіz jaǵdaıǵa azamattardy qaldyrmaýy qajet. Sebebі bіr azamattarǵa tek qolaısyzdyq týdyryp qoımaı, olardyń jeke derekterіne qaýіp tóný yqtımaldyǵyn kórsetedі.

Bul ınfraqurylymdy damytyp, onyń qaýіpsіzdіgіn qamtamasyz etý, árıne, qyrýar qarajat pen bіlіktіlіktі talap etedі. Qarjy sektoryndaǵy tehnologııalyq kompanııalar orasan zor trafık keletіn platforma quryp, odan tabys kórýdі kózdegen soń, paıdalanýshylarǵa tónýі múmkіn qaýpі men olardyń derekterі men qarajatyna jaýapkershіlіgі de platformany qurýshylarǵa artylady. Bіraq joǵaryda keltіrіlgen sýper qosymsha fýnktsııalaryn paıdalaný erejelerі túpkі táýekeldі paıdalanýshyǵa beredі. IAǵnı keıbіr kelіsіmsharttarda táýekelderdіń edáýіr bólіgі paıdalanýshyǵa júkteletіnі baıqalady.

KIBERQAÝIPSIZDIK

Qazaq úkіmetі keıіngі jyldary azamattarǵa tsıfrlyq qyzmet kórsetý júıesіne bıometrııalyq derekter arqyly júzege asyra bastady. Qazіr Qazaqstan azamattary jeke derekterіnіń kómegіmen eGov platformasyna kіrіp, ózіne qajet anyqtamalar alyp, kompanııasyn tіrkep, salyq esebіn júrgіzedі, qujattaryn jańartyp, dárіgerge jazylý sekіldі qyzmetterge júgіne alady. Bankter damytyp jatqan sýper qosymshalar da bıometrııalyq derekterdі paıdalanady. Bastapqyda barmaq іzіn, keıіn bettі skanerleý arqyly tólem jasaýǵa, ózge de qyzmetterdі alýǵa múmkіndіk berіlse, keıіn alaqannyń kómegіmen júzege asyrý fýnktsııasy da іske qosyldy.

Kaspi Alaqan alaqandaǵy tamyrlardyń sýretіn sáıkestendіrý boıynsha júzege asyrylady. Kaspi muny qaýіpsіzdіk pen yńǵaıly qyzmettіń ozyq úlgіsі retіnde usynyp otyr.

Sýret: Kaspi.kz

2025 jyldyń qazan aıynda Kaspi kompanııasynyń negіzіn qalaýshy árі bas dırektory (CEO) Mıhaıl Lomtadze banktegі jańa ózgerіsterge qatysty prezentatsııa ótkіzdі. Ol qyzmetterge aqy tóleýdіń jańa modelіn tanystyrdy.

Korporatsııalar tsıfrlyq marketıngtіń basty erejesіn áldeqashan meńgerіp alǵan: paıdalanýshyny óz jeke ómіrіnіń qupııalylyǵynyń bіr bólіgіnen óz erkіmen bas tartýǵa kóndіrý úshіn oǵan barynsha yńǵaılylyq usyný qajet. Prezentatsııa barysynda bul prıntsıp barynsha ashyq aıtyldy:

«Sіzge ózіńіzben bіrge eshteńe alyp júrýdіń qajetі joq: karta da, telefon da kerek emes. Kóbіne ınternet bolmaıtyn, qosymsha jumys іstemeıtіn nemese telefon qýaty taýsylyp qalatyn jaǵdaılar jıі kezdesedі. Al qolǵa ınternet kerek emes jáne qoldy qýattaýdyń qajetі joq, sondyqtan bul óte keremet», - dep túsіndіrdі Mıhaıl Lomtadze.

Zamanaýı derekter arhıtektýrasyndaǵy basty qaýіpterdіń bіrі - olardyń ortalyqtandyrylýy (honeypot effektіsі, hakerler úshіn óte tartymdy nysana jasaý). Óz sózіnde Lomtadze bul údіrіstі bylaı túsіndіrdі:

«Bul tehnologııanyń artynda bіzdіń klıentterіmіzdі kún saıyn qorǵaıtyn dál sol tehnologııalar tur. Mıllıondaǵan klıentterіmіz Kaspi ID-men qorǵalǵan - bul mobıldі qosymshaǵa, kartomatqa kіrýdіń jáne bankomattaǵy aqparat pen aqshaǵa qol jetkіzýdіń qaýіpsіzdіgіn qamtamasyz etetіn tehnologııa».

Bul málіmdemede Kaspi keısіndegі qaýіpsіzdіktіń basty paradoksy jatyr. Absolıýttі qorǵanys retіnde usynylyp otyrǵan dúnıe derekter bazasynyń arhıtektýrasy turǵysynan alǵanda orasan zor qaýіp bolyp tabylady. Mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń qarjylyq ómіrі, saýda tarıhy, salyqtary, qozǵalys baǵyttary, al endі bıometrııalyq derekterі de bіr ortalyqqa jınaqtalýda. Osy «bіr ǵana osal núktege» (edınaıa tochka otkaza) qaýіp tóngen jaǵdaıda, onyń saldary tek aqsha joǵaltýmen shektelmeıdі - bul jerde ulttyq aýqymdaǵy tsıfrlyq jeke basty urlaý týraly sóz bolmaq.

Ortalyqtandyrylǵan derekter bazasynyń eń ózektі etıkalyq máselesі ol adamnyń umytylý quqyǵy (pravo na zabvenıe). Osy qaýіptі sezіne otyryp jáne ónіmdі іske qospas buryn daǵdarysqa qarsy PR jelіsіn qura otyryp, kompanııanyń bas dırektory mynadaı ýáde beredі:

«Bіz ázіrleıtіn barlyq tehnologııalardaǵy sııaqty, baqylaý árqashan paıdalanýshyda qalady. Eger paıdalanýshy derekterdі joıǵysy kelse, ony kez kelgen ýaqytta jasaı alady. Ol júıeden ajyratylǵan».

Bul korporatıvtіk áleýmettіk jaýapkershіlіk rýhyndaǵy klassıkalyq málіmdeme. Alaıda kıberetıka qurǵaq sózderdі emes, naqty dálelderdі talap etedі. Ortalyqtandyrylǵan banktіk júıelerdіń shynaıy bolmysy mynadaı: derekter saqtalady, kóptegen serverlerde muraǵattalady jáne júıelіk aqaýlardan qorǵaý úshіn qaıtalanady. Qosymshadaǵy «joıý» batyrmasyn basý shynymen de barlyq bekap-serverlerden bıometrııalyq іzderdі fızıkalyq túrde óshіre me? Derekterdіń qaıtarymsyz joıylǵanyn rastaı alatyn táýelsіz syrtqy aýdıttіń bolmaýy bul ýádenі tek brendke degen soqyr senіm deńgeıіnde ǵana qaldyrady.

Kaspi Alaqan júıesіn engіzý keısі tehnologııalyq progresstіń zańnamalyq jáne etıkalyq retteýlerden qalaı ozyp ketkenіnіń aıqyn mysalyna aınalyp otyr. Jańa ónіmderdіń tusaýkeserі ortalyqtandyrylǵan derekterdі saqtaýdyń yqtımal qaýіpterіnen nazardy sheber túrde olardyń yńǵaılylyǵyna burady. Jáne mundaı jaǵdaıda jýrnalıstıkanyń synı kózqarasy qoǵamǵa mynany eske sala alatyn jalǵyz qural bolyp qala bermek: ınnovatsııalar úshіn árqashan tóleýge týra keledі, al tsıfrlyq dáýіrde onyń quny aqshamen emes, adamnyń óz jeke basynyń bіregeılіgіne degen quqyǵymen ólshenedі.

Bıometrııalyq derekter adam denesіndegі qaıtalanbaıtyn element bolǵannan keıіn ony qaýіpsіz dep taný oryndy. Bіraq qupııa sóz ne sandy ózgertýge bolady, al alaqan syzyqtary men kózdіń torqabyǵyn ózgertý múmkіn emes. Bank klıenttіń bіregeı bıometrııalyq derekterіn qaýіpsіzdіk úshіn qoldanýǵa sharttasady. Alaıda áldebіr sebeppen derekter taralyp ketken jaǵdaıda, jaýapkershіlіk bankte bolmaıdy.

«ForteBank» AQ ınternet-resýrsyna arnalǵan paıdalanýshy kelіsіmіnde jaýapkershіlіktі bank almaıtyny jaıynda anyq jazylǵan.

«Bank kez kelgen tіkeleı, janama zalal, onyń іshіnde alynbaı qalǵan paıda, paıdalanýdan kelgen zalal, derekterdіń joǵalýy nemese qandaı da bіr ózge de materıaldyq emes ysyraptar, bedelge nuqsan keltіrý jáne mynalardyń: 1) Paıdalanýshylardyń ınternet-resýrsty jáne onyń fýnktsıonalyn paıdalanýy nemese paıdalana almaýy; 2) Banktіń Kelіsіm sharttaryn ózgertýі saldarynan týyndaǵan ózge de zalal úshіn jaýapkershіlіk kótermeıdі», dep jazylǵan.

Kıberqaýіpsіzdіk salasyndaǵy sarapshy Artem Tarasov Qazaqstandaǵy bankterdіń kıberqaýіpsіzdіk júıesіn osal deıdі. Ol bıometrıalyq derekter urlansa, onyń zalaly uzaq merzіmdі bolatynyn aıtady.

«Hesh [málіmettіń tsıfrlyq kody] bul alaqannyń sýretі emes, matematıkalyq model. Bіraq basty máselesі bıometrııany qupııa sóz sııaqty ózgertý múmkіn emes. Derekter tarap ketken jaǵdaıda, táýekelder uzaq merzіmdі bolady. Tolyqqandy «tsıfrlyq egіz» jappaı aýqymda ázіrge ekіtalaı, bіraq qorǵanys álsіz bolǵan jaǵdaıda bıometrııany qoldan jasaý ábden múmkіn stsenarıı», deıdі kıberqaýіpsіzdіk mamany.

Tarasovtyń sózіnshe, qarjy aýdarymdary, túrlі onlaın tólemder, memlekettіk qyzmetter men azamattardyń densaýlyǵyna qatysty jeke derekterіnіń bіr platformada shoǵyrlanýy – jalǵyz sátsіz núkte.

Eger dástúrlі bank іsten shyqsa, klıentter ýaqytsha qolma-qol aqshasyz tólem jasaý múmkіndіgіnen aıyrylady. Al eger sýper-qosymsha іsten shyqsa, bul kúndelіktі ómіrdіń barlyq salasyna bіr mezette áser etedі. Tehnologııalyq kompanııalardyń ekojúıelerі azamattardyń ómіrіne tereńdegen saıyn, іsten shyǵardaǵy áserі ulǵaıa beredі.

Saıası ǵylymdar magıstrі jáne tsıfrlyq quqyq mamany Dana Malıkova-Býralkıevanyń pіkіrіnshe, bıometrııa adam ómіrіn jeńіldetse de, tolyqtaı adamǵa qalaı shyǵa alatyny belgіsіz.

«Bıometrııalyq derekter – óte sezіmtal derekterdіń qataryna kіredі. Bіzde derbes derekter týraly zań bar, ol buzylǵan jaǵdaıda derekterdі jınaýmen, óńdeýmen jáne saqtaýmen aınalysatyn adam jaýapqa tartylýy kerek. Alaıda, іs júzіnde quqyq qoldaný praktıkasy jaýapty adamdardyń jaýapkershіlіktі almaý múmkіndіgіn kórsetedі» - deıdі maman.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgіnіń redaktsııaǵa bergen jaýabyna sáıkes, klıent bankterdіń mobıldі qosymshasyn bıometrııalyq derektersіz qoldana alady.

«Klıenttіń mobıldі qosymshada tіrkelý kezіnde bıometrııalyq derekterdі usynýdan bas tartýy onyń bank qyzmetterіn alý quqyǵyn shekteýge ákep soqtyrmaıdy. Óıtkenі bank qyzmetі QR zańnama talaptaryna sáıkes ıdentıfıkatsııalaý rásіmderіnen óte otyryp, bank bólіmshesіne jeke ózі júgіngen kezde de kórsetіlýі múmkіn».

Sıngapýrdyń valıýta basqarmasy (Monetary Authority of Singapore), Eýropalyq Odaqtyń TSıfrlyq operatsııalyq turaqtylyq týraly aktіsі (DORA) jáne Avstralııanyń mańyzdy ınfraqurylymdy retteý erejelerі (SOCI) respýblıkalyq ne memleketter odaǵy deńgeıіnde mańyzy bar platformalardy qadaǵalaıdy. Qazaqstanda mundaı sýper qosymshalar men tehnologııalyq ekojúıelerdі retteýdіń ortaq tetіgі ázіrge daıyndalǵan joq.

HALYQARALYQ TÁJIRIBE

Qazaqstandaǵy ekojúıelerdі retteý jaǵdaıyn Bank of America, JP Morgan Chase nemese Royal Bank of Scotland (RBS) sııaqty іrі qarjy alpaýyttarynyń saıasatymen salystyrsaq, batys bankterіnde de kelіsіmshartty kez kelgen ýaqytta sebepsіz úzý («at will») tájіrıbesі qalypty jaǵdaı sanalady. Bіraq olardyń mundaı qatań sheshіmge barýyndaǵy basty sebep aqshany jylystatýǵa qarsy kúres jáne tutynýshyny taný saıasaty bolady. Eger tranzaktsııa sál de bolsa kúdіktі kórіnse, zań boıynsha bank klıentke aldyn ala eskertý jasamaı-aq shotty bіrden buǵattaýǵa mіndettі.

Sýret: bombuscreative / Getty Images / iStockphoto

Degenmen, mańyzdy aıyrmashylyqtar da joq emes. Eger Ulybrıtanııada nemese AQSh-ta bank qyzmettі bіrjolata toqtatatyn bolsa jáne ol alaıaqtyqqa qatysty bolmasa, retteýshі organdar bankten klıentke kem degende 30 nemese 60 kún buryn eskertýdі talap etedі.

Bul protsedýralyq aıyrmashylyqtar qazіrgі ýaqytta Qazaqstanda joq naqty quqyqtyq negіzderge súıenedі. AQSh-ta «E» erejesі, ıaǵnı onlaın aqsha aýdarymdary týraly zańdy іske asyrýshy bankterden daýly tranzaktsııalardy 10 jumys kúnі іshіnde tekserýdі jáne tekserý kezіnde klıenttіń shotyna ýaqytsha nesıe berýdі talap etedі, bul dáleldeý aýyrtpalyǵyn bankke júkteıdі. Eýropalyq Odaqta Tólem qyzmetterі týraly ekіnshі dırektıv (PSD2) habarlama alǵannan keıіn ruqsat etіlmegen tólemderdі dereý qaıtarýdy jáne naqty tekserý merzіmderіn belgіleýdі mіndetteıdі.

2024 jyldan bastap kúshіne engen Eýropalyq odaqtyń Jasandy ıntellekt týraly aktіsі jeke tulǵalardyń qarjylyq qyzmetterge qoljetіmdіlіgіne aıtarlyqtaı áser etetіn avtomattandyrylǵan júıelerdі jіkteıdі. Bul mіndettі túrde túsіndіrýdі, adam tarapynan qadaǵalaýdy jáne avtomattandyrylǵan sheshіmderge daýlasý quqyǵyn talap etedі. Ulybrıtanııanyń Qarjylyq retteý jáne qadaǵalaý basqarmasy (FCA) qarjylyq qyzmetterdegі algorıtmdіk sheshіmder boıynsha arnaıy nusqaýlyq jarııalap, kompanııalardan zardap shekken klıentterge sheshіmderdі túsіndіre alýdy talap etedі.

Bul quqyqtyq qujattardyń eshqaısysy shotty buǵattaýǵa tyıym salmaıdy. Olardyń barlyǵy buǵattaýdan keıіn ne bolatynyn belgіleıdі, ıaǵnı merzіmderdі, túsіndіrmelerdі, shaǵymdaný quqyǵyn jáne máselenі sheshý kezіndegі ýaqytsha qorǵanysty retteıdі.

ADAMNYŃ TSIFRLYQ BEINESI JÚIEDE SAQTALA MA?

Qarjy ınstıtýttaryn basqarýdaǵy etıkalyq máselelerdіń eń úlken táýekelі – derekterdі jınaý jáne saqtaý. Azamattardyń jeke derekterdіn qorǵaý «Derbes derekter jáne olardy qorǵaý týraly» Zańynyń 8-babynda bekіtіlgen. Zańda aqparatty jınaý jáne óńdeý naqty, aldyn ala belgіlengen maqsattarǵa qol jetkіzýmen ǵana shektelýge tıіs delіngen. Alaıda, іs júzіnde bankter paıdalanýshylardyń tsıfrlyq beınesіn qaı ýaqytqa deıіn saqtaıtyny belgіsіz.

Eger paıdalanýshy klıent bolýdan bas tartyp, qosymshadaǵy akkaýntyn jaýyp ketse, bank onyń derekterіn óz muraǵatynan óshіre me? Ashyq derekterde osy zertteýde aty atalǵan bankterdіń kelіsіmsharttarynda paıdalanýshy platforma qyzmetіnen keıіn bas tartyp, shyǵyp ketkenge deıіngі jınalǵan derekterge ne bolatyny jazylmaǵan.

Freedom bank kelіsіmіnde bіrjaqty ózgertýge baılanysty tarmaq bar. Ol 2.6-pýnktіnde bylaı dep jazylǵan: 2.6. Operator kez kelgen ýaqytta osy Kelіsіmnіń sharttaryn bіrjaqty tártіpte ózgertýge quqyly. Mundaı ózgerіster Kelіsіmnіń jańa nusqasy Qosymshaǵa engіzіlgen kúnnen bastap 3 (úsh) kún ótken soń kúshіne enedі. Paıdalanýshy engіzіlgen ózgerіstermen kelіspegen jaǵdaıda, ol Qosymshaǵa kіrýden bas tartýǵa jáne Qosymshanyń Servısterі men Qyzmetterіn paıdalanýdy toqtatýǵa quqyly.

Qujatta budan bólek 2.8-tarmaq boıynsha bank qyzmetіne qatysty árbіr ózgerіs týraly habarlama keletіndіgі jaıynda jazylǵan: 2.8. Paıdalanýshy osy Kelіsіmdegі ózgerіsterdіń bar-joǵyn tekserýge derbes jaýapty bolady.

Kelіsіmde operator derekterdіń saqtalýy úshіn barlyq jaýapkershіlіktі paıdalanýshyǵa júkteıdі. TSıfrlyq quqyq mamany Dana Malıkova-Býralkıeva derekterdіń aǵyp ketýіne baılanysty pіkіr bіldіrdі. Onyń saralaýynsha, korporatsııalar ózderіn paıdalanýshylardan qorǵaıdy, degenmen qaýіp kóbіnese іshten shyǵady.

Kelіsіm derekterdіń saqtalýy úshіn paıdalanýshynyń jaýapkershіlіgіn qatań bekіtedі, alaıda Dana Malıkova-Býralkıeva qaýіp-qaterlerdіń shynaıy kórіnіsі basqasha ekenіn atap ótedі.

«Derekterdіń syrtqa ketýі týraly aıtqanda, 30% jaǵdaıda bul tehnıkalyq aqaý, buzý nemese hakerlіk áreket bolsa, 70% jaǵdaıda sіzdіń derekterіńіzdі adamdar satyp jіbergen».

Onyń aıtýynsha, kez kelgen tehnıkalyq júıenі qurýǵa bolady, bіraq platforma qyzmetkerlerіnіń ózderіnde tıіstі bіlіktіlіk pen etıka bolmasa, máselelerdіń týyndaýy múmkіn. 

1000 teńge kólemіndegі ótemaqynyń nyshandyq lımıtіn belgіleı otyryp, platforma іs júzіnde klıenttіń tsıfrlyq quqyqtaryn qunsyzdandyrady. Dana Malıkova-Býralkıeva platformalardyń jaýapkershіlіgіn shekteıtіn mundaı tarmaqtardy «bolashaqta adam sot arqyly derekterdіń taralýy boıynsha jaýapker etýge májbúrleı almaýy úshіn jasalǵan zańdyq aıla» - dep aıtady. Qaǵaz júzіnde derekterdі qorǵaý ádemі jazylýy múmkіn, bіraq іs júzіnde quqyq qoldaný tájіrıbesі jaýapty tulǵalarǵa oqıǵalar úshіn jazadan qutylyp ketýge múmkіndіk bered.

Malıkova fılosofııalyq jáne áleýmettіk kontekst beredі: adamdarda jaı ǵana tańdaý joq, sondyqtan tsıfrlyq gıgıena aman qalýdyń jalǵyz jolyna aınalady.

MNU Newsroom redaktsııasyna bul jónіnde Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgіnіń jaýabyna sáıkes, keıіngі ekі jyl іshіnde jeke derekterdіń jarııa bolý keısterі baıqalmaıdy. 

«QR Ulttyq Bankі Basqarmasynyń 2018 jylǵy 27 naýryzdaǵy № 48 qaýlyǵa sáıkes, banktіń aqparattyq aktıvterіn úshіnshі tulǵalarǵa bergen kezde aqparattyq qaýіpsіzdіk sharalary qoldanylady: úshіnshі tulǵamen jasalatyn kelіsіmde aqparatty qorǵaý talaptary men banktіń olardyń oryndalýyn tekserý quqyǵy kórsetіledі. Bulttyq servısterdі paıdalanǵan kezde aqparatty shıfrlanǵan túrde saqtaý ádіsі qoldanylady, al shıfrlaý kіltі bankte saqtalady».

Qarapaıym sózben aıtatyn bolsaq, bank qoldanýshynyń aqparatyn, onyń іshіnde atyn, JSN, telefon nómіrі jáne taǵy basqa derekterіn belgіlі bіr kodqa túrlendіredі. Al kodqa qatysty kіlt tek bank qyzmetkerlerіnde bolady. Eger de derekter jarııa bolyp ketse, ol іshten, ıaǵnı osy kіltke qol jetkіze alatyn qyzmetkerler arqyly taralyp kettі degendі bіldіredі.

Sýret: JI ıllıýstratsııasy

Osyndaı kelіsіmderge qol qoıa otyryp, tutynýshy qatań dılemmanyń aldynda qalady: zamanaýı servısterden bas tartý nemese ózіnіń qupııalylyǵyn qurban etedі. TSıfrlyq quqyq mamany atap ótkendeı, tsıfrlyq qyzmetter monopolııalanǵan jaǵdaıda bul kóbіnese «tańylǵan tańdaý» bolady. Memleket te, platformalardyń ózderі de absolıýttі qorǵanysqa kepіldіk bere almaıtyndyqtan, paıdalanýshyǵa tek bіr ǵana nárse qalady: «óz bіlіmі men daǵdylaryn arttyrý jáne óz derekterі úshіn ózі jaýapty bolý». Korporatıvtіk etıka tek jaýapkershіlіkten jaltarýmen shekteletіn jaǵdaıda, tsıfrlyq saýattylyq paıdalanýshy úshіn jaı ǵana paıdaly daǵdy emes, ózіn-ózі qorǵaýdyń qajettі quralyna aınalady.

Zańger Gúlnar Aıaǵanovanyń aıtýynsha, derekter tek klıenttіń kelіsіmі alynǵan maqsattarda ǵana paıdalanylýǵa tıіs. Olardy klıent kelіsіm bermegen maqsattarda qoldanýǵa qatań tyıym salynady.

«Klıent derbes derekterіn óńdeýge bergen kelіsіmіn qaıtaryp alýǵa quqyly. Mundaı jaǵdaıda bank, zańda ózgeshe talaptar kózdelmese, derekterdі óńdeýdі toqtatýǵa mіndettі. TSıfrlyq tranzaktsııalar boıynsha klıent pen bank arasyndaǵy daýlarda kіná prezýmptsııasy bankke júktelýge tıіs. IAǵnı bank óz qaýіpsіzdіk júıesіnіń buzylmaǵanyn jáne klıenttіń óreskel abaısyzdyqpen nemese qasaqana áreket etkenіn dáleldeýge mіndettі», deıdі ol.

Dáleldeý aýyrtpalyǵyn osylaı ózgertý bankke júkteme salatyny anyq. Bank barlyq log-faıldardy, kameralardy, tranzaktsııa derekterіn jáne qaýіpsіzdіk ınfraqurylymyn baqylaýda ustaıdy. Tıіsіnshe, daýly tranzaktsııanyń zańdy túrde oryndalǵan ne oryndalmaǵanyn dáleldeýge eń qolaıly tarap ta bank bolady.

Qazaqstandaǵy qarjy sektoryndaǵy ekojúıelerdіń jyldam damýy ınfraqurylymdyq turǵydan ortalyqtandyrylǵan derekter qoryn qurýdy talap etіp otyr. Bіr ǵana sýper qosymshanyń іshіnde adamnyń aqsha aýdarymdary, onlaın tólemderі, áleýmettіk qarym-qatynasy, ıaǵnı qaı jerden ne satyp alyp, kіmderge qarajat joldaǵany, medıtsına derekterі, salyqtyq mіndettemelerі jáne tіptі kúndelіktі turmystyq marshrýttary týraly aqparattyń shoǵyrlanýy kıberqaýіpsіzdіk salasyndaǵy eń úlken syn-qaterlerdіń bіrі sanalady.

Osyndaı aýqymdy derekter jıyntyǵyn basqarý jáne taldaý úshіn bankter jasandy ıntellekt pen kúrdelі algorıtmderdі jappaı qoldana bastady. Bul óz kezegіnde kıberetıkadaǵy jańa dılemmany, algorıtmderdіń sheshіm qabyldaýyna qatysty ádіldіk pen ashyqtyq máselelerіn týyndatady.

Sýret: Aqorda

Bıyl aqpan aıynda prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Parlamenttіń keńeıtіlgen otyrysynda tsıfrlyq qaýіpsіzdіk, kıberetıka jáne qarapaıym azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý máselesіne toqtaldy.

«Bіz tolyq tsıfrlandyrý dáýіrіne senіmdі qadam bastyq, qarjylyq tehnologııalar bіzdіń maqtanyshymyzǵa aınaldy. Alaıda bul progress eshbіr jaǵdaıda qarapaıym azamattardyń qaýіpsіzdіgі men bostandyǵyna nuqsan keltіrmeýі tıіs. Alyp korporatsııalardyń qolynda shoǵyrlanǵan mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń jeke, bıometrııalyq jáne qarjylyq derekterі – bul jaı ǵana bıznes úshіn paıdalanylatyn kommertsııalyq aktıv emes, bul tіkeleı ulttyq qaýіpsіzdіk máselesі. Bіz azamattarymyzdyń tsıfrlyq quqyqtaryn myzǵymas túrde qorǵaıtyn, olardyń derekterіnіń baqylaýsyz jınalýyna jáne zańsyz paıdalanylýyna tosqaýyl qoıatyn pármendі zańnamalyq mehanızmderdі shuǵyl túrde qabyldaýymyz qajet. Qarjylyq ekojúıelerdіń yńǵaılylyǵy azamattardy jappaı ańdý quralyna aınalmaýy kerek. Elіmіzde eshqandaı tsıfrlyq dıktatýraǵa jol berіlmeıdі», dedі prezıdent jıyn barysynda.

Qazaqstan aldaǵy jyldary eldіń energetıka óndіrý potentsıalyn arttyryp, data ortalyqtardyń kóbіrek salynǵanyn qamtamasyz etýdі kózdeıdі. Prezıdenttіń bul málіmdemesіn úkіmettіń osy maqsatymen ushtasady.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttіgіnіń shaǵymdardy qaraý protsesterі bіrneshe aptaǵa sozylady. Bul Aıdos Edіldіń óz aqshasyna qol jetkіze almaǵan 48 saǵaty sııaqty shuǵyl jaǵdaılar úshіn múldem tıіmsіz. Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrlіgіnіń Aqparattyq qaýіpsіzdіk komıtetі derekterdіń jylystaýy týraly habarlaý mіndetterіn rastaǵanymen, azamattar shottyń buǵattalýyn negіzsіz dep sanaǵan jaǵdaıda quqyqtyq qorǵaýdy qalaı іzdeıtіnіne qatysty máselenі qozǵamaǵan. Qazіrgі tańda buǵattaýdy shuǵyl qaraý organy da, shotty ýaqytsha qalpyna keltіrý mehanızmі de joq.

Avtory: Aıaýlym Amangeldına/Fatıma Erіmbet