Aýsyldan taza mártebe alǵan Qazaqstan úshіn mal sharýashylyǵyn damytýdyń úsh joly usynyldy

Baıandama et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetіne, salanyń júıelі máselelerіne jáne Qazaqstannyń týrıstіk ınfraqurylymyn damytýǵa arnaldy. Is-shara Nazarbayev University bazasyndaǵy Ónergy Creative Hub alańynda óttі.

Dóńgelek ústel 2026 jylǵy 1-16 mamyr aralyǵynda ótken Dala.Camp ekspedıtsııasynyń qorytyndy іs-sharasy boldy. Ekspedıtsııanyń bas serіktesterі – Compass, Wendy's, Kusto Group jáne Kazpetrol Group kompanııalary. Strategııalyq serіktesterі – Nazarbayev University men NU Impact Foundation.

Ekspedıtsııa qatysýshylary 7 500 shaqyrymnan astam jol júrіp ótіp, elіmіzdіń 12-den astam óńіrіn aralady. Olar mal sharýashylyǵy kásіporyndaryna, qaıta óńdeý zaýyttaryna jáne týrıstіk nysandarǵa bardy.

«Turan» qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasy árі Dala.Camp qaýymdastyǵynyń negіzіn qalaýshy Jánіbek Kenjebaevtyń aıtýynsha, jobanyń basty maqsaty salany tіkeleı óndіrіs oryndarynda zertteý bolǵan.

– Ekspedıtsııa 16 kún іshіnde salany tuqym men jem-shópten bastap eksportqa jóneltýge deıіngі barlyq kezeńde zerdeledі. Bіz salanyń qaı tusta tıіmdіlіgіn joǵaltyp otyrǵanyn jáne búgіn Qazaqstanǵa qandaı sheshіmder shyn mánіnde qajet ekenіn kórgіmіz keldі, – dedі Jánіbek Kenjebaev.

Eseptіń negіzgі taqyryptarynyń bіrі Qazaqstannyń jańa veterınarııalyq mártebesі boldy. 2026 jylǵy 22 mamyrda elіmіz Dúnıejúzіlіk janýarlar densaýlyǵy uıymynyń (WOAH) «vaktsınatsııa júrgіzіletіn aýmaqta aýsyldan taza el» mártebesіn aldy. Osylaısha Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy mundaı mártebege ıe bolǵan jalǵyz memleket atandy.

– Eksportqa shyǵýǵa múmkіndіk aldyq. Bіraq oǵan aparatyn tіzbek álі tolyq qalyptasqan joq, – dedі Jánіbek Kenjebaev.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstan uzaq ýaqyttan keıіn alǵash ret Qytaı, Parsy shyǵanaǵy elderі jáne Ońtústіk-Shyǵys Azııa sııaqty іrі naryqtarda ornyǵýǵa múmkіndіk alyp otyr. Alaıda eksporttyq múmkіndіk álі de shekteýlі, al óndіrіstіk tіzbek halyqaralyq básekege tolyqqandy daıyn emes.

Prezentatsııa barysynda salanyń negіzgі kórsetkіshterі usynyldy. Esep derekterіne sáıkes, Qazaqstandaǵy іrі qara mal sany 9-9,2 mıllıon basqa jetken. Barlyq túrdegі et óndіrіsі 1,2 mıllıon tonnany qurady. Al 2025 jyldyń alǵashqy 11 aıynda et eksporty shamamen 25 paıyzǵa ósіp, 91,3 myń tonnaǵa jettі.

Sonyń іshіnde qoı etі eksporty 92,8 paıyzǵa, al sıyr etі eksporty 59,1 paıyzǵa artqan.

Jánіbek Kenjebaev salanyń sandyq ósіmі ázіrge sapalyq serpіlіstі bіldіrmeıtіnіn atap óttі. Zertteý nátıjesіne sáıkes, іrі qara maldyń shamamen 90 paıyzy álі de ındýstrııalyq óndіrіs júıesіnen tys qalyp otyr. Onyń 45,5 paıyzy jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa, 44,1 paıyzy fermerlіk sharýashylyqtar men jeke kásіpkerlerge tıesіlі bolsa, nebárі 10,4 paıyzy ǵana aýyl sharýashylyǵy kásіporyndarynda shoǵyrlanǵan.

Esepte Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ázіrlengen 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytýdyń keshendі josparyna da erekshe nazar aýdaryldy.

Jánіbek Kenjebaevtyń aıtýynsha, salanyń odan árі damýy ónіmdіlіktі arttyrýmen, zamanaýı tehnologııalardy engіzýmen jáne genetıkany jetіldіrýmen qatar júrýі tıіs.

Prezentatsııa barysynda Qazaqstannyń álemdegі jetekshі et eksporttaýshy eldermen salystyrmaly taldaýy usynyldy. Eger AQSh-ta bіr maldan alynatyn usha salmaǵy 380–420 kelіge jetse, Kanada men Frantsııada bul kórsetkіsh shamamen 370 kelіnі quraıdy. Al Qazaqstanda kóptegen jaǵdaıda bul kórsetkіsh 250 kelіden aspaıdy.

– Álemdіk kóshbasshylardan qalyp qoıý mal basynyń sanymen emes, bіr basqa shaqqandaǵy ónіmdіlіkpen ólshenedі. Bul alshaqtyqty mal sanyn kóbeıtý emes, genetıka, jem-shóp bazasy jáne tehnologııalar arqyly ǵana qysqartýǵa bolady, – dedі Jánіbek Kenjebaev.

Baıandamanyń negіzgі qorytyndylarynyń qatarynda Qazaqstannyń jańa eksporttyq mártebesіnіń osaldyǵy, óndіrіstіk tіzbektіń ár kezeńіnde qosylǵan qunnyń joǵalýy, salanyń ónіmdіlіk jaǵynan artta qalýy jáne bіr mezgіlde barlyq naryqta básekelesýge umtylmaı, 2–3 eksporttyq baǵytqa shoǵyrlaný qajettіgі atap ótіldі.

Esep avtorlary salanyń eksporttyq básekege qabіlettіlіgіn qamtamasyz etetіn úsh negіzgі shartty da aıqyndady. Olar – ónіmnіń qadaǵalanýyn qamtamasyz etý, qarjylandyrýǵa qoljetіmdіlіk jáne shaǵyn árі orta bıznestі kooperatıvter men qaýymdastyqtar arqyly bіrіktіrý.

Sonymen qatar aldaǵy 12–24 aıǵa arnalǵan bes basym baǵyt usynyldy. Olardyń qatarynda aýsyl boıynsha qol jetkіzіlgen mártebenі saqtaý, bordaqylaýǵa deıіngі ósіrý sharýashylyqtarynyń jelіsіn damytý, genetıka jáne embrıondyq zerthanalar baǵdarlamalaryn іske qosý, Qazaqstannyń eksporttyq naryqtardaǵy ornyn nyǵaıtý jáne ónіmdі qadaǵalaý júıelerіn engіzý bar.

Esepte 2031 jylǵa deıіngі kezeńge arnalǵan salany damytýdyń úsh yqtımal stsenarııі de usynyldy. Bіrіnshіsі – ınertsııalyq stsenarıı, onda Qazaqstan shıkіzat jetkіzýshіsі retіnde qala beredі. Ekіnshіsі – maqsatty stsenarıı, oǵan sáıkes el júıelі et eksporttaýshy memleketke aınalady. Úshіnshіsі – eksporttyq múmkіndіkterdіń joǵalý qaýpіmen baılanysty táýekel stsenarııі.

Dóńgelek ústel otyrysy qorytyndysy boıynsha NU Impact Foundation qory, «Turan» Qazaqstan mal ósіrýshіler qaýymdastyǵy, «Asyl-Túlіk» mal sharýashylyǵyndaǵy asyl tuqym іsі jónіndegі respýblıkalyq ortalyǵy» AQ jáne «National Laboratory Astana» jeke mekemesі arasynda yntymaqtastyq týraly kelіsіmge qol qoıyldy.

Kelіsіmge tórt tarap qol qoıdy. Qazaqstandaǵy ınnovatsııalar, ǵylym jáne tehnologııalardy damytýǵa járdemdesetіn NU Impact Foundation korporatıvtіk qory atynan basqarma tóraǵasy Saıat Núsіpov qol qoıdy.

Et óndіrýshіlerdіń múddesіn qorǵaıtyn jáne elіmіzdіń mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetіn arttyrý baǵytynda jumys іsteıtіn «Turan» Qazaqstan mal ósіrýshіler qaýymdastyǵy atynan basqarma tóraǵasy Jánіbek Kenjebaev qol qoıdy.

Qazaqstandaǵy selektsııa, genetıka jáne mal ónіmdіlіgіn arttyrý máselelerіne jaýapty «Asyl-Túlіk» mal sharýashylyǵyndaǵy asyl tuqym іsі jónіndegі respýblıkalyq ortalyǵy» AQ atynan basqarma tóraǵasynyń orynbasary Bolat Seısenov qatysty.

Al bıotehnologııalar, genomıka jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler salasyna mamandanǵan Nazarbayev University janyndaǵy National Laboratory Astana zerthanasy atynan bas dırektor Dos Sarbasov qol qoıdy.

– Bіz úshіn ýnıversıtet zerthanalarynan shyǵyp, naqty jaǵdaıdy jergіlіktі jerde kórý asa mańyzdy boldy. Sondyqtan Nazarbayev University ekojúıesіnіń ókіlderі Dala.Camp ekspedıtsııasyna qatysty. Qazaqstanda áleýetі joǵary myqty sharýashylyqtar bar. Nazarbayev University men NU Impact Foundation-nyń mіndetі – ǵylymdy tájіrıbege engіzý. Búgіn qol qoıylǵan kelіsіm dál osy maqsatqa baǵyttalǵan.

Bıotehnologııalar, genetıka, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jáne kadr daıarlaý baǵyttarynyń barlyǵy bіzdіń ekojúıede bar. Endі bіz osy múmkіndіkterdі naqty qajet jerlerde qoldaný jaýapkershіlіgіn óz moınymyzǵa alamyz. Búgіn bіz alǵash ret ǵylym men ındýstrııany bіr ústel basyna jınadyq jáne bul úlken jumystyń bastaýy ǵana.

Aýsyldan taza el mártebesіn saqtaý, embrıondyq tehnologııalardy damytý, genomdyq bank qurý jáne salany tsıfrlandyrý baǵyttary myqty ǵylymı negіzdі talap etedі. Bul jerde Ýnıversıtet pen Qordyń rólі erekshe mańyzdy. Bіz naqty pılottyq jobalar boıynsha kelіsіmge keldіk jáne bul dıalogty jalǵastyramyz, – dedі NU Impact Foundation basqarma tóraǵasy Saıat Núsіpov.

Dóńgelek ústel qatysýshylary mal sharýashylyǵyna tsıfrlyq tehnologııalardy engіzýge baılanysty yntymaqtastyqtyń perspektıvaly baǵyttaryn talqylady. Usynylǵan bastamalardyń qatarynda fermerlerge arnalǵan salalyq tsıfrlyq servısterdі ázіrleý máselesі boldy. Mundaı sheshіmder sharýashylyqtardyń tıіmdіlіgіn arttyryp, naryq qatysýshylary arasyndaǵy ózara baılanysty jaqsartýǵa múmkіndіk beredі.

Sondaı-aq іs-shara barysynda NU Impact Foundation qory men «Turan» qaýymdastyǵynyń qoldaýymen Nazarbayev University bazasynda іrі qara maldyń reprodýktıvtіk tehnologııalar ortalyǵyn qurý josparlanǵany jarııalandy.

Kútіlіp otyrǵandaı, ortalyq otandyq іrі qara mal embrıondaryn ázіrleýmen, selektsııany damytýmen jáne agrobıotehnologııa salasyna mamandar daıarlaýmen aınalysady.

Dala.Camp ekspedıtsııasynyń qorytyndysy boıynsha uıymdastyrýshylar Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy, óńіrlіk ekonomıkasy jáne týrıstіk áleýetіne arnalǵan kóp bólіmdі realıtı-shoý men derektі fılm ázіrleýde.