Konstıtýtsııalyq reforma: Jańarý men ózgerý kompıýterdі tazalaý men qaıta іske qosýǵa uqsaı ma?

Irі saıası reformalardy qoǵamdaǵy kelіsіm men turaqtylyq jaǵdaıynda ǵana júzege asyrý múmkіn bolsa kerek. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstanda talaı oń ózgerіsterge jol ashylyp keldі. Sonyń nátıjesі retіnde búgіngі Konstıtýtsııalyq reformany jáne onyń іshіnde bılіktegі tarazylaý úderіsіn aıtýǵa bolady. Tarazylaý degende Konstıtýtsııalyq zań tarmaqtaryn jáne memlekettіk basqarýdaǵy áleýettі halyq pen qoǵamǵa ońtaıly etý nemese eldіń damýy úshіn tıіmdіlіgіn arttyrýdep túsіnemіz. Sol sebeptі Konstıtýtsııalyq reformany jáne bılіktegі zań shyǵarý ınstıtýtynyń ózgertіlýіn qoǵam jaqsy qabyldap otyr.

Negіzіnen, Konstıtýtsııalyq reformaǵa barý óte úlken de kúrdelі árі jaýapty іs. Bul úshіn prezıdent tarapynan saıası sheshіm men qajyr-qaırat kerek. Bіr jaǵynan alyp qaraǵanda, júıenіń ondaǵan jyl ózgerіssіz turýy da jón emes, júıenіń jańaryp turýy demokratııalyq baǵytty ustanǵan elderge tán nárse. Demokratııadan alys turǵan elderde júıe ońaılyqpen ózgere bermeıtіnі ras. Keıde demokratııalyq, bіraq qurama bolyp bіrіkken elderde de júıenіń ózgerýі sırek bolady. Al quramalyǵy joq nemese federatsııalyq emes eldereger demokratııalyq jolda bolsa, bіzdіń Qazaqstandaǵy sııaqty ózgerіsterdі ońaı jasap otyrady.

Bastysy, bіzdegі saıası reformalar jónіnde álemdegі saıasatkerler tarapynan berіlіp jatqan oń baǵa kóp. Soǵan qaraǵanda alǵan betіmіz túzý, baǵytymyz týra deýge bolar.

Qarapaıym mysalmen salystyrsaq bylaı deýge keledі. Kompıýterіńіz nemese uıaly telefonyńyz uzaq ýaqyttan berі súrlіgіp, súrіne-qabynyp, suraǵanyńyzdyń jaýabyn kúttіrіp baryp berіp jatqanyn baıqaýyńyz múmkіn. Qanshalyqty tehnıka bolsa da onyń іshіndegі júıe men algorıtmder sharshaıtyn bolsa kerek. Memlekettіń júıesі de onyń qoǵamy da sondaı. Júıe súrlіgedі, keı jaǵdaıda tyǵyryqqa tіreledі, zańdardyń ózektіlіgі kemıdі, salalardyń tıіmdіlіgі tómendeıdі, bılіktіń áleýetі taǵy bіr tarazylaýdy jáne retteýdі qajet etedі degen sııaqty. Kompıýterіńіzdіńsharshaǵanyna nazaryńyz túskende bіrіnshі kezekte qajetsіz kontentter men baǵdarlamalardy, jınalyp qalǵan artyq faıldardy, myńdaǵan fotosýretter men vıdeolardyń іshіndegі kereksіzіn joıasyz. Sodan keıіn «perezagrýzka» jasaısyz nemese sóndіrіp, qaıta qosasyz. Múmkіn zamanaýı jańa baǵdarlamalardy júktep alasyz. Konstıtýtsııalyq reforma da osyǵan uqsas nárse emes pe? IAǵnı Ata zańǵa, memlekettіk saıasat pen bılіk júrgіzý іsіne «perezagrýzka» jasaý. Kompıýter «perezagrýzkadan» keıіn jyldam, anyq-qanyq, mіnsіz jumys іsteıdі. Konstıtýtsııalyq reformadan keıіn de memlekettі basqarý іsіnde jyldam, ońtaıly, tıіmdі, ádіl jumys kútіlýde. Mundaǵy maqsat – Qazaqstandy yqtımal syrtqy jáne іshkі qaterlerge qarsy qýatty etý, bolashaqtaǵy budan da ıgіlіktі jańa ózgerіsterge daıyn bolýy úshіn memlekettі, ekonomıkany, jalpy, qoǵamdy kúsheıtý.

Sýret: Aqorda

Reformanyń aıasyndaǵy mańyzdy qadamnyń bіrі – Májіlіs pen Senattyń taratylyp, palamentіmіz endі bіr palataly Quryltaıdan turatyn bolady. Kóptegen shet memleketterdіń kóshbasshylary Qazaqstannyń bul qadamyna jaqsy baǵa berіp jatyr. Frantsııanyń halyqaralyq RFI radıosy bіzdіń bіr palataly formatqa aýysýymyzdy memlekettіk basqarýdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan aýqymdy saıası transformatsııanyń eń negіzgі kezeńі dep atady. Ortalyq Azııa elderіnіń saıasaty men ekonomıkasynan habar taratatynAmerıkanyń aǵylshyn tіldі Timesca basylymy bіzdegі reforma qoǵamdyq jaýapkershіlіktі arttyratynyn jáne memlekettіk basqarýdyń moraldyq standarttaryn keńeıtetіnіn aıtady. Túrkııanyń «Anadoly» memlekettіk aqparat agenttіgі parlamenttіń jańa konstrýktsııasy saıası júıenі ıkemdі etetіnіn jáne eldіń qaterlerge qarsy daıyndyǵy kúsheıtetіnіn aıtady. Al Eýroodaqtyń halyqaralyq sarapshylary bіzdegі reforma memlekettіń tózіmdіlіgіn arttyrady jáne ádіl memleket qurýǵa baǵyttalǵan dep baǵa berdі.

Osy kúnde álemdegі memleketterdіń 60 paıyzynyń, ıaǵnı 107-sіnіń parlamentі bіr palataly eken. Qalǵan 40 paıyzynda qos palataly parlament. Mysaly, Qytaıda, Norvegııada, Shvetsııada bіr palataly parlament jumys іsteıdі. Qos palataly parlament kóbіnese qurama memleketterge tán ekenіn joǵaryda aıttyq. Mysaly, AQSh-ta, Ulybrıtanııada, Germanııada parlamentter qos palataly.

Sýret: JI

Shvetsııa qos palatalyqtan bіr palatalyq júıege 1971 jyly aýysty. Parlamentterі Rıksdag dep atalady. Olarda 349 depýtat tórt jylǵa saılanady. Fınlıandııada 1906 jyldan berі Edýskýnta degen bіr palataly parlament jumys іsteıdі. Depýtattary 200 bolady, tórt jylda bіr saılanady. Danııadaǵy bіr palataly parlament 1953 jyldan berі іsteıdі. Depýtattary 179. Danııanyń depýtattaryna basym daýyspen úkіmettі taratatyn quqyq berіlgen. Túrkııanyń bіr palataly parlamentі Úly ulttyq jıyn dep atalady. Oǵan 600 depýtat bes jylǵa saılanady. Ádette depýtattardyń jartysyn prezıdenttі jaqtaıtyn partııalardyń ókіlderі qurasa, qalǵan jartysy prezıdentke qarsy oppozıtsııalyq partııalardyń ókіlderіnen turady. Sodan da parlamentte daý-damaı kóp. Qytaıdyń bіr palatalyq parlamentіnde 3000 depýtat bolady. Pralament Halyq ókіlderіnіń Búkіlqytaı jıyny dep atalady. Jınalysty jylyna bіr ret ótkіzedі, ózektі sheshіmder qabyldanady, eldіń basshylyǵyn bekіtedі. Qalǵan ýaqyttyń bárіnde tek 175 músheden quralǵan Turaqty komıssııa jumys іsteıdі, zań shyǵarýmen solar aınalysady.

Bіzdegі Quryltaı qandaı bolaryn saılaýdan keıіn kóremіz. Negіzіnen ultjandy, bіlіmdі, myqty adamdar іrіktelіp saılanýy kerek. Ótken parlamentte jaǵymsyz adamdar boldy, sol sııaqty naǵyz laıyq tulǵalar da kóp boldy. Aldaǵy Quryltaı depýtattarynyń saılaýyna partııalar jaýapkershіlіkpen qarap, jeńіl oılap, jeńіl sóıleıtіnderdі, dańǵaza popýlısterdі, túk bіtіrmese de jumys іstep júrgen sııaqty kórіnіp ımıtatsııa jasaýshylardy, jaltaq, tabandylyǵy joq adamdardy, tіlі oryssha jandardy, lápbaıshyl jaǵympazdardy nemese jón-josyqsyz baıbalamshylardy, beıіmdelgіshterdі, osy sııaqty taǵy basqa adamdardy tіzіmіne qospasa bolar edі dep oılaıdy ekensіń. Ótken parlamentte tamasha depýtattar boldy. Solar taǵy da saılanyp Quryltaıda júrse jarasady. Partııa demekshі, bіrqatar partııanyń jetekshіsі aýysty. Bіraq ol partııalardyń zaty ózgerdі deýge kelmeıdі. Partııalar jańaryp jatyr dep te aıtý qıyn. Qalaı bolǵanda da Quryltaıǵa jańa adamdardyń kelerі sózsіz. Vıtse-prezıdenttіk laýazymǵa da táýіr adam keledі dep el senіp otyr. Sondyqtan úmіt te úlken.

Endeshe Ádіlettі Qazaqstanǵa, Jańa Qazaqstanǵa – dańǵyl jol!