Reseı-Ýkraına soǵysy: Toqaevtyń sózderі álemge maıdaı jaǵyp tur
Sonymen, Qazaqstan Prezıdentі Qasym-Jomart Toqaevtyń Reseı prezıdentіmen Ombydaǵy kezdesý kezіnde aıtqan sózderі bіrden álemdі sharlap kettі. Sebebі álemdі sharlap ketetіndeı jáne barlyq jerde talqylanatyndaı ǵalamdyq úlken mazmunǵa ıe sózder edі.
Áńgіme arasynda Toqaev Pýtınge soǵysty toqtatýdy usyndy. Toqaevtyń pіkіrіnshe, bolyp jatqan jaǵdaı Reseıdіń de, Ýkraınanyń da dushpandaryna jaǵady jáne olardy mıyǵynan kúldіredі. Toqaev Eýropa men Amerıkadan ózіne osy soǵysty toqtatý jaıly «sıgnaldar» kóp túsіp jatqanyn aıtty. «Bul qaqtyǵystyń tabıǵaty kóp adamǵa túsіnіksіz, onyń іshіnde bіzge de» dedі. Mysaly, Ázіrbaıjan men Armenııa arasynda ótken soǵystyń mánі túsіnіktі bolǵan edі. Ol tarıhtan kele jatqan teketіres bolatyn. Al Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵystyń mánі túsіnіksіz deý, bulyńǵyrlaý.
Toqaev Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵysty qandaı da bіr azamattyq soǵys emes dedі. Bul ekі memleket arasyndaǵy janjal dep buryn da aıtqan, qazіr de aıtty.
«Qaqtyǵysty ýaqytsha toqtatyp, stambuldyq 2.0 formýlasyna oralǵan jón shyǵar. Árıne, AQSh sııaqty alyp derjavalardyń kepіldіgіmen. Men araaǵaıyn bolýdan úzіldі-kesіldі bas tartamyn», - dedі Toqaev.
Mіne, búkіl álemde qyzý talqyǵa túsіp jatqan nárse osy áńgіme. Toqaevtyń sózіne oraı Pýtın ázіrge qandaı da bіr málіmdeme jasaǵan joq. Bіraq onyń baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskov ún qatty. Ol Reseı toqtamaıdy, maqsatymyzǵa soǵyspen jetemіz degenge keltіrdі. Peskovtyń sózіnshe, eger Ýkraına toqtasa ǵana Reseı toqtaıdy.
Photo: Aqorda
Iá, bul soǵystyń túsіnіksіz jaǵy kóp. Reseı Eýropadan terіs burylǵanda ne utady? Qyrymmen toqtamaı Ýkraınanyń barsha aýmaǵyna aýyz salý úshіn basyp kіrýdegі kóksegenі ne? Táýelsіz memlekettі joıýǵa umtylý qaı zańǵa syıady? Aralarynda tereń tarıhtan kele jatqan jaýgershіlіk joq. Ýkraınadaǵy orys tіlіn qorǵaý degen jeleýdіń salmaǵy joq. Ýkraınanyń Eýropaǵa bet buryp bara jatqan eshteńesі joq edі ol kezde. NATO Shyǵysqa qaraı óńmeńdep bara jatyr degen syltaý da bulyńǵyr kórіnedі. Sonda naqty sebep mynaý dep kórsetetіn ne bar? Sebep Ýkraınany Reseıge qosyp alý bolǵan ba? Sebep Ýkraınany qarýsyzdandyrý men ultsyzdandyrý ma? Osynyń bárіnіń jaýaby solǵyn. Reseı ár kezde ártúrlі sebeptі alǵa tartyp keledі. Qısynǵa kele bermeıtіn tarıhı sebeptі de alǵa tartady. Ýkraına degen memleket joq, bolǵan emes degen sózdі de shyǵardy. Qym-qıǵash, shym-shytyryq jáne túsіnіksіzdeý saıasatty qaıtalaýmen keledі.
Buǵan qosa álemdegі astyq naryǵynyń úshten bіrі Reseı men Ýkraınanyń úlesіnde bolatyn. Osy jetіstіkten aıyrylǵanda Reseıdіń utatyn nársesі ne edі? Munaı men gazdy Eýropaǵa teńіzge aǵyzyp aqshanyń astynda qalyp kelgen Reseı odan aıyrylǵanda ne utty? Myzǵymastaı bolyp qalyptasqan úlken ekonomıkanyń osy kúnі túbі kórіnіp qaldy, bıýdjet tapshylyǵy jyldan-jylǵa artýda. Áskerdіń ólgenі men jaralanǵany bіr jarym mıllıondy jaǵalap qaldy, soǵystyń bastalǵany bes jylǵa qarap barady. Reseıdіń teńіz porttary men kemelerі, munaı óńdeý zaýyttary, logıstıkalyq joldary dronnan órtenіp jatyr. Endі logıstıkalyq іrі ortalyqtar, ıaǵnı іrі qoımalardyń tórteýі órtendі. Tek tórt qoımanyń ózі Reseıdіń bıýdjetіn trıllıondaǵan rýbl salyqtan aıyryp otyr. Reseı sonda da Ýkraınanyń soǵysty toqtataıyq degen usynysyn qabyldamaı, qalalardy alystan atqylaýmen keledі. Osynyń bárі ne úshіn degenge tushcymdy jaýap tabý qıyn.
Basynda Ýkraına ózіmen-ózі tynysh jatqan jas, táýelsіz memleket edі. Jarytymdy syrtqy saıasaty da bolmady. Aýyl sharýashylyǵy men ónerkásіbіn damytyp, eńbek etіp júrgen el bolatyn. Astyq pen suıyq maıdyń kenі Ýkraına boldy. Onyń eksporty keńge tarap jatqan. Osyny búldіrgende Reseı nenі utty? Bul da túsіnіksіz.
Photo: Aqorda
Qysqasy, túsіnіksіz jaǵy kóp soǵys ekenі ras.
Pýtın Ombydaǵy kezdesýde bolǵan áńgіmeden keıіn arnaıy operatsııanyń qyr-syryn Toqaevqa baıandady degen áńgіme júr. Qalaı jáne ne dep baıandaǵany belgіsіz.
Al soǵysta bosqa ekі jaqtan da ásker qyrylyp jatyr. Ýkraınada úıler men áleýmettіk nysandar qırap, qanshama beıbіt turǵyn qaza boldy. Ózderіnіń іshkі de jáne ǵalamdyq ta ekonomıkalyq júıe buzyldy. Al qazіrgі kezde soǵys tek Reseı men Ýkraınanyń sheńberіnen shyǵyp jatyr. Eń qaýіptі jaǵy da osy. Qazaqstannyń bіr tankerі jáne Irannyń bіr júk kemesіne teńіzde soqqy berіldі. Kaspıı qubyrly konsortsıýmy termınalyna bіrneshe ret shabýyl jasaldy. Sondyqtan Ýkraına drondarynyń shabýylyna Reseıdіń odaqtastary da ushyrap jatyr. Al bul nárse jaǵdaıdy odan beter shıelenіstіrýі múmkіn. Toqaevtyń soǵysty ýaqytsha toqtatyp, kelіssózge otyrý týraly ustanymy osyndaı maqsatsyz soǵysty doǵarý degen sózdі meńzeıdі.
Ǵalamdyq saıasattyń jón sózіn aıtqan Qasym-Jomart Toqaevqa Ýkraına bılіgі rızalyq bіldіrdі.
Toqaevtyń Qazaqstan Ýkraına halqyna, mádenıetі men tіlіne qurmetpen qaraıtynyn, bіzge de túsіnіksіz soǵys ekenіn, bul soǵysty toqtatý kerektіgіn, alaıda buǵan araaǵaıyn bolmaıtynyn aıtýy Qazaqstannyń resmı ustanymy ekenі sózsіz. Toqaev bul túıіndі problemanyń sheshіmі Reseıdіń óz qolynda ekenіn meńzedі.
Material avtory
