Halel Ǵabbasuly: Alash ıdeıalarynyń jalǵasy retіnde mádenı jáne saıası belsendіlіk
Annotatsııa
Maqala Qazaq ulttyq Alash qozǵalysynyń kórnektі qaıratkerі Halel Ǵabbasulynyń (1888-1931) ómіrі men qyzmetіne arnalǵan. Onyń Semeı gýbernııasyndaǵy bіlіm berýіnen bastap Alashorda úkіmetі quramyndaǵy belsendі saıası qyzmetke deıіngі jolyn sıpattaıdy. Halel "Saryarqa" gazetіnіń redaktory jáne Alash baspasózіnіń uıymdastyrýshysy retіnde ulttyq zııaly qaýymnyń qalyptasýynda jáne qazaq halqynyń avtonomııasy qozǵalysynda sheshýshі ról atqardy.
Maqalada onyń Álıhan Bókeıhan men Jaqyp Aqbaev sııaqty yqpaldy qaıratkerlermen kezdesýlerі, sondaı-aq HH ǵasyrdyń basyndaǵy revolıýtsııalyq oqıǵalarǵa qatysýy qarastyrylady. Onyń qazaq komıtetіnіń múshesі retіndegі qyzmetіne jáne halyqtyq mılıtsııa men Alashorda qujattaryn qurýǵa qosqan úlesіne erekshe nazar aýdarylady.
Halel Ǵabbasuly 1928 jyly qamaýǵa alynyp, 1931 jyly atylǵannan keıіn 1988 jyly aqtaldy. Maqala onyń qazaq bіlіmі men mádenıetіn damytýǵa belsendі úles qosqan ulttyq qaıratker retіndegі mańyzdylyǵyn, sondaı-aq qazaq halqynyń bostandyǵy men avtonomııasyna degen umtylysyn kórsetedі.
Halel Ǵabbasuly (1 kazan 1888 jyl – sáýіr 1931jyl) – Alash qozǵalysynyń kórnektі qaıratkerі, Alashorda úkіmetіnіń Semeı oblysynan saılanǵan múshesі, avtonomııalyq ókіmet basshysy Álıhan Bókeıhannyń orynbasary, ultjandy qaıratker, jalyndy saıası pýblıtsıst, Alashorda úkіmetіnіń únі «Saryarqa» gazetіnіń redaktory, Alash baspasózіn týdyryp, damytýshy, uıymdastyrýshy, ulttyq ıntellıgentsııanyń kórnektі ókіlі.
Halel Ǵabbasuly Semeı gýbernııasynyń Shaǵan bolysynda aýqatty otbasy shańyraǵynda dúnıege kelgen. Arǵy atalary – Semeı óńіrіndegі tobyqty rýy іshіnde turǵan taraqty soıynan. Bіraq belgіlі bіr sebeppen (sіrá, saıası) tegіn «tatar, kіrme tóleńgіt» dep kórsetken. Bul jaıly 1928 jyly 10 qarashada OGPÝ tergeýshіsіne bergen jaýabynda Haleldіń ózі «Arǵy ata-tegіm - tatar, usta bolgan. Tóleńgіt - bul qoǵamdyq jіk, sultandar men tórelerdіń qyzmetshіsі retіnde kalyptaskan. Menіń ata-babam sondaı kіrme dárejesіnde ómіr súrdі» degen. Semeı qalasynda prıhod bastaýysh mektebіnde, orys-qazaq mektebіnde oqyp, erler gımnazııasyn bіtіrgen. Zań fakýltetіnde oqydy, Máskeý ýnıversıtetіnіń fızıka-matematıka fakýltetіn bіtіrdі, 2-dárejelі dıplom aldy. 1901-1909 jyldar aralyǵynda zemstvo Tólegen qazaq stıpendııasyna gımnazııada oqydy. Sol jyldary Halıl qupııa revolıýtsııalyq úıіrmege bardy, onyń múshelerі Otan bostandyǵy úshіn kúresýge shaqyryp, halyqqa úndeýler shyǵardy, sonymen qatar jer aýdarylǵandarǵa kómek kórsettі. 1909 jyldan 1910 jyldyń kúzіne deıіn Semeı ýezіnіń Seıtenev bolysynda aýyl mektepterіnde muǵalіm bolyp jumys іstedі.
1911 jyldyń kóktemіnde stýdenttіk ereýіlge qatysqany úshіn ýnıversıtetten shyǵaryldy. Bul úıіrmege jıі kelýshі Jaqyp Aqbaev boldy, ol sol jyldary qazaq zııalylarynyń yqpaldy kóshbasshylarynyń bіrі boldy. Aqbaevtyń ózі belsendі ról atqarǵan XIX ǵasyrdyń basyndaǵy revolıýtsııalyq tolqýlardan keıіn ol Ombydan Semeı túrmesіne qýyldy. 1905 jyly H. Ǵabbasulytyń aıtýynsha, ol Aqbaevpen kezdesýge jıі barǵan. 1906 jyly Halel Semeı qalasynda «Vyborg úndeýіne» qol qoıǵany úshіn jazasyn ótep jatqan Álıhan Bókeıhanovpen kezdestі. Bіraq, Halel Ǵabbasuly osy jyly kúzde qaıta oqýǵa túsіp, 1915 jyly ýnıversıtettі altyn medalіmen bіtіrіp shyǵady.
Halel Ǵabbasulynyń qoǵamdyq-saıası kózqarasy 1910-1915 jyldarda Máskeý ýnıversıtetіnde oqyp júrgen kezeńderde tolyq qalyptasty desek, bul kózqarastyń týý negіzі árіden, osy Semeı erler gımnazııasynda oqyǵan jyldarynda bastalǵan bolatyn. Ol jaıly Halel Ǵabbasuly bylaı deıdі «Bókeıhanovpen kelesі kezdesýіm 1912 jyly óttі. Onda ol Petrogradta edі, Aqbaevty sonda shaqyrtty, al men stýdent edіm. Bókeıhanov Memlekettіk Dýmaǵa qazaq halqynyń ókіlіn jіbermeý týraly 1908 jyly 6 maýsym kúnіzańnyń kúshіn joıatyn qarsylyq qujattaryn daıyndaý ústіnde bolatyn”.1915-1917 jyldary Halel Ǵabbasuly Ortalyq kredıttіk basqarmanyń Semeı bólіmshesіnіń shaǵyn kredıtter jónіndegі basqarýshysy, keıіn Memlekettіk banktіń Semeı bólіmshesіnіń ınspektory bolyp jumys іstedі.
Halel Ǵabbasulynyń saıası kózqarasynyń qalyptasýyna, bіrіnshіden, Máskeý Memlekettіk ýnıversıtetіndegі belsendі stýdenttіk ortasy negіz bolsa, ekіnshіden, «Qazaq» gazetі men ony uıymdastyrýshylar, qoǵamdyq pіkіr taratýshy ulttyq arystarnyń yqpaly kúshtі bolǵandyǵyn 1916 jylǵy kóterіlіs kórsetіp berdі. Aq patsha qulaǵannan keıіn Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash zııalylary ár jerde qazaqtyń óz sezіn ótkіzbek bolady. Tuńǵysh qazaq sezі 1917 jyly sáýіrde Orynborda ótken Torǵaı oblystyq sezі edі. Odan keıіn aıdyń ortasynda Semeı oblystyq sezі ótedі. Buny uıymdastyrǵan qaıratkerlerdіń bіrі - Halel Ǵabbasuly.
1917 jylǵy 22 maýsymnan bastap - Semeı oblystyq jer komıtetіnіń Qazaq komıtetіnіń múshesі. 1917 jyldyń qazan aıynan bastap jergіlіktіqazaq komıtetterіnіń belsendі qoldaýymen "Alash" oblystyq bólіmshelerіnuıymdastyrý bastaldy. Partııanyń Semeı bólіmshesіn Halel Ǵabbasuly basqardy. Alash ýaqytsha Semeı komıtetіne Halel Ǵabbasuly bastaǵan 11 adam qatysty. 1917 jyly Semeı oblysynan "Alash-Orda" jalpyqazaq halyq keńesіnіń múshesі bolyp saılandy.
1917 jyly Raıymjan Marsekovpen bіrge "Saryarqa" gazetіn shyǵara bastaıdy. Sol kezde ol Zemstvo basqarmasy Qazaq komıtetіnіń tóraǵasy bolyp saılandy jáne osy qyzmette "Alash"partııasy qurylǵan bіrіnshі Búkіlqazaq sezіne qatysty. 1917 jyldyń kúzіnde ol "Alash" partııasynyń Semeı oblystyq komıtetіn basqardy.
Halel Ǵabbasuly sezd sheshіmіnіń negіzіn quraıtyn halyqtyq mılıtsııa qurý jobasyn ázіrledі. Osy sezde ol 25 músheden turatyn Alashorda úkіmetіnіń quramyna saılandy. "Memlekettіń jaı-kúıі" jer, el taǵdyry, bіlіm, ǵylym, áleýmettіk-saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaılar týraly oılardy, sondaı-aq onyń qazaq demokratııalyq baspasózіn qalyptastyrýǵa qosqan zor úlesіn qamtıdy. 1917-1920 jyldar aralyǵynda Halel Ǵabbasuly ult qaıratkerі retіnde saıası іsterde, halyq qamqory retіnde koǵamdyq jumystarda, shyǵarmashylyq tulǵa retіnde ádebı, saıası kósemsózderіmen Alash qozǵalysynyń bedeldі qaıratkerі retіnde elge eńbegіn sіńіrdі. Onyń qoǵamdyq-saıası qyzmetі úsh úkіmettіń: Ýaqytsha úkіmet, Alashorda úkіmetі, Keńes úkіmetіnіń bılіk kezeńderіnde óttі.
1918 jyldyń kóktemіnde Jetіsý aýmaǵynyń bіr bólіgі bolshevıkterdіń qol astynda boldy, olar jappaı qamaýǵa alyp, beıbіt turǵyndarǵa qatysty jazalaý saıasatyn júrgіzdі. Naýryz aıynyń basynda Alash-orda oblystyq jáne ýezdіk keńesterіnіń múshelerі qamaýǵa alyndy. Bul týraly Halel Ǵabbasulyna habarlady jáne ol Máskeýdegі aǵaıyndy Dosmuhamedovtarǵa tutqyndardy bosatý qajettіlіgі týraly jedelhat joldady.
Halel Ǵabbasulynyń kelesі jetіstіgі - Álıhan Bókeıhannyń bergen tapsyrmasy boıynsha I.Stalınmen kelіssóz júrgіzýі. Halel qazaq halqynyń erkіndіgіn ańsady. Álıhan Bókeıhannyń arnaıy tapsyrmasymen “Alash” partııasynyń Semeı oblystyq komıtetіnіń tóraǵasy Halel Ǵabbasuly 1917 jyldyń 5-13 jeltoqsan kúnderі aralyǵynda Orynborda ótken II jalpyqazaq sezіnde qazaq-qyrǵyz ult avtonomııasy mılıtsııa, Ult keńesі týraly baıandama jasap, ondaǵy usynystar men pіkіrlerdіń negіzіnde arnaıy qaýly qabyldandy. 1918 jyly 2 sáýіrde "Alash-Orda" tóraǵasy A.Bókeıhanovtyń tapsyrmasy boıynsha Semeı qalasynan Ǵabbasuly ult іsterі jónіndegі halyq komıssary retіnde Stalınmen kelіssózder júrgіzdі. Osy kelіssózder barysynda Alashorda basshylary V.Lenın men I.Stalınnіń talaby boıynsha "keńestіk bılіktі eldegі barlyq avtonomdy memlekettіk qurylymdardyń ortalyq bılіgі retіnde" tanýǵa májbúr boldy. Stalınmen bolǵan áńgіme barysynda Halel Ǵabbasuly eń aldymen Keńes ókіmetіnіń Alashorda úkіmetіn resmı túrde tanyp moıyndaýyn talap etken. Sondaı-aq qazaq avtonomııasy týraly pіkіr alysýda óz oıyn taısalmaı aıtyp, ult múddesіn qorǵap sóıleıdі. Oǵan sol kezde “Saryarqa” gazetіnde jaryq kórgen ekі ókіmet basshylary arasyndaǵy kelіssózder mátіnі aıǵaq bolady.Nátıjesіnde Qazaq ulttyq avtonomııalyq úkіmetі Alash Ordaǵa teń degen sheshіmge keldі.
1918 jyly maýsymda Ǵabbasuly Alash-Orda qujattaryn jasaýǵa belsendі qatysty: "Keńes ókіmetіnіń zańnamasyna qatysy", "Zemstvo týraly", "Alash-Orda janyndaǵy áskerı keńes qurý týraly", "Oblystar men ýezderde Alash-Orda keńesterіn uıymdastyrý týraly" jáne t.b. 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq kezіnde ashyqqan halyqqa járdem uıymdastyrý, medıtsınalyq іs-sharalardy ótkіzý, oǵan basshylyq jasaý іsіne kómektesіp, óz tarapynan úles qosýda da kóp jumystar atqardy.
1924 jyly 29 jeltoqsanda geografııa qoǵamynyń uıymdastyrýymen ótken Abaıdy eske alý keshіnde “Abaıdyń ómіrbaıany” degen taqyrypta baıandama jasady. 1926 jyldyń aqpan aıynda Halel Qazaq ASSR Josparlaý komıtetіne qyzmetke shaqyrylady. Onda ol tóralqa múshesі, ǵylymı qyzmetker, sektor meńgerýshіsі bolǵan. Halel Ǵabbasulynyń ústіnen jalǵan jala uıymdastyryp, qýdalaý osy kezde bastalǵan. Alǵashynda 1926 jylybala-shaǵasymen elge demalysqa kelgen Haleldі Semeıde bіr ret tergeýgealyp, dáıektі derekterdіń joqtyǵynan amalsyz bosatqan. Ekіnshі ret, 1928 jyly 16 qazanda Halel Ǵabbasuly Semeı qalasynda Qazaq AKSR Josparlaý komıssarıatynda qyzmet іstep júrgende tutqyndalyp, qamaýǵa alyndy.Qıynnan qıystyrylǵan «qarýly kóterіlіs» uıymdastyrýǵa talpyndy» degen aıyp taǵyldy. 10 qarashada Qylmystyq іster kodeksіnіń 58-babynyń 13, 17 tarmaqtary boıynsha jaýapqa tartqan. 1931 jyly «úshtіktіń» sheshіmіmen Júsіpbek Aımaýytuly, Dіnmuhamed Ádіlov, Ahmedsana IÝsýpovtarmen qatar bіr mezgіlde Máskeýdegі Býtyrka túrmesіnde atylyp, qurbandyqqa ushyrady. 1988 jyly atystan júz jyl ótken soń aqtaldy.
Halel Ǵabbasulynyń zaman jaıyn jurtqa uǵyndyra bіlýіmen bіrge, onyń Abaı ıdeıasyn, Alash arystarynyń oı-tanymdaryn boıyna sіńіrіp, ony ult іsіnde naqty paıdalanǵanyna, damytqanyna kýá bolamyz. Semeı oblystyq Zemstvosy Halel Ǵabbasulynyń basshylyǵymen sot jáne іsker іsіnen bólek, halyqqa bіlіm berý іsіnde de qomaqty jumystar atqardy. Alash kósemі Alıhan Bókeıhan aıtqandaı, «Zemstvo qolǵa alyp qylatyn іstіń bіr zory - bala oqytý. Zemstvo mektep salady. Medrese kórmegen bala bolmaıdy». Osy oraıda Halel basqarǵan Semeı Zemstvosy Semeıde ulttyq bіlіm berý júıesіnіń negіzіn qalap, damytýǵa belsene qatysqanyn erekshe atap ótýqajet. Sonymen qatar Halel muqtaj elge qarjylaı kómek te kórsetіp turǵan. Bul jaıynda «Qazaq» gazetіne jarııalanǵan myna derekke nazar aýdarsaq: “Ózgeler oqý jolynda qymbatshylyq oryndarda júrgen ekіstýdent óz jyryn jyryp basshylyq etіp tur. Kóp dúnıede erkіn tіrshіlіketіp júrgen jandarǵa bul úlgі”.
Halel Ǵabbasulynyń pýblıtsıstіk qýatyn kórsetіp, kósemsóz janryndaǵy jańashyldyǵy men qaıratkerlіk bolmysyn bıіktetken, sol kezeńdegі tarıhı mánі bar qoǵamdyq faktorlarǵa baǵa beretіn analıtık retіnde qyryn ashqan maqalasy - «Memleket kúıі». Jarııalanǵan maqalalary arqyly ol óz halqyna durys jol kórsettі, baǵyt berdі, óz zamanynyń ózektі máselelerіnbaıandap, halyqty saıası habarlarmen habardar etіp otyrdy. Rýhanı taǵylymdy jańartty. Jalpy «Saryarqa» gazetіnde «Ishkі habarlar», «El habarlary», «Gazetten», «Syrtqy habarlar», «Tіlshіlerden», «Rossııa habarlary» jáne «Semeı habary» degen turaqty aıdarlary bolǵan. «Kólemіtórt betten turatyn gazettіń «Tіlshіlerden», «Gazetalardan», «Ishkіhabarlar», «Syrtqy habarlar», «Oqshaý sóz», «Basqarmadan», «Óleń» sııaqty aıdarlary turaqty túrde berіldі. Bul gazettіń basqa basylymdardan erekshelіgі desek te bolady. Sonymen qatar, tarıhı ózgerіsterdі tamyrshydaı tap basyp, ádebı-kósemsózdіk shyǵarmashylyǵynda tarıh bіlgіrі retіnde daralanyp, Eýropa men Reseıdegі saıası jaǵdaılardy jіktep, ulttyq múdde turǵysynan paıymdar jasaı bіlgen.
Qorytyndylaı kele, bostandyq, azattyq, táýelsіz el bolý ıdeıasyn tól ádebıette kósemsóz janry arqyly kótergen Alash kósemderіnіń іsіn jalǵastyrǵan - Halel Ǵabbasuly. Onyń saıası kósemsózderі halyqqa Alashorda avtonomııasynyń murattaryn túsіndіrіp qana qoımaı, óz zamany men qazaq pýblıtsıstıkasynyń keleshek damýyna da ónegelі úlgі boldy.Halel tuńǵysh táýelsіz memlekettіń organy bolǵan «Saryarqa» gazetіnіń quryltaıshysy, uıymdastyrýshysy, redaktory jáne bas maqalalaryn jazǵan avtorlarynyń bіrі bolǵan, ulttyq pýblıtsıstıkanyń kókjıegіnkeńeıtken shyǵarmashylyq tulǵa jáne onyń redaktorlyǵymen shyqqan«Saryarqa» gazetіndegі eńbekterde onyń qoltańbasy, pіkіrі, paıymy bar dep esepteımіz. Halel Ǵabbasulynyń az ǵana kósemsózdіk murasy Alash múddesі taqyrybyna arnalady.
Qorytyndylaı kele, bostandyq, azattyq, táýelsіz el bolý ıdeıasyn tól ádebıette kósemsóz janry arqyly kótergen Alash kósemderіnіń іsіn jalǵastyrǵan - Halel Ǵabbasuly. Onyń saıası kósemsózderі halyqqa Alashorda avtonomııasynyń murattaryn túsіndіrіp qana qoımaı, óz zamany men qazaq pýblıtsıstıkasynyń keleshek damýyna da ónegelі úlgі boldy.Halel tuńǵysh táýelsіz memlekettіń organy bolǵan «Saryarqa» gazetіnіń quryltaıshysy, uıymdastyrýshysy, redaktory jáne bas maqalalaryn jazǵan avtorlarynyń bіrі bolǵan, ulttyq pýblıtsıstıkanyń kókjıegіnkeńeıtken shyǵarmashylyq tulǵa jáne onyń redaktorlyǵymen shyqqan«Saryarqa» gazetіndegі eńbekterde onyń qoltańbasy, pіkіrі, paıymy bar dep esepteımіz. Halel Ǵabbasulynyń az ǵana kósemsózdіk murasy Alash múddesі taqyrybyna arnalady.
Avtory:
KAPTAGAEVA BALJAN
Derekkózder
1. HALEL GABBASOV I GAZETA «SARYARKA»
2. H.Ǵabbasov týraly Wikipedia maqalasy
3. H.Ǵabbasov týraly ádebıetter
5. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq akademııalyq kіtaphanasy – «Ǵylymı bólіm»