Qaryzy joq boryshker: atqarý júıesі qalaı qysym quralyna aınaldy
Qazaqstanda «qaryzy óteldі» degen túbіrtek te adamdy qysymnan qutqara almaıtyn jaǵdaı bar. 30 mln teńge qaryz tolyq qaıtarylǵanyna qaramastan, kásіpker Baqytjan Bektenov májbúrlі óndіrіp alý, esepshottardyń buǵattalýy jáne 8,23 mln teńgenіń zańsyz alynýyna tap boldy.
Prolog: Tólem túbіrtegі kómektespegen sát
Qazaqstan quqyǵynda qarapaıym qaǵıda bar: qaryz ótelse – talap joq. Al eger kredıtor «aqsha alǵan joqpyn» dep tanysa she? Úsh satydaǵy sottar, atqarýshylar men tіzіlіmder ádіlet úshіn emes, baqylaý úshіn júrgіzіletіn shaıqas alańyna aınalǵanda ne bolady?
Alımov pen Bektenov іsі – dál sondaı oqıǵa. Jáne ol álі aıaqtalǵan joq.
Bіrіnshі taraý: Qarapaıym qaryz – kúrdelі fınal
2020 jyl. 1997 jyldan berі jumys іstep kele jatqan tarazdyq kóz klınıkasy – Optımed dırektory Erjan Alımov kásіpker Baqytjan Bektenovke 30 mıllıon teńge qaryz beredі.
2021 jyly taraptar medıatıvtіk kelіsіmmen sharttardy bekіtedі: negіzgі qaryz ben zańgerlіk qyzmetke 300 000 teńge qaıtarý.
Bektenovtіń qujattary boıynsha – árі keıіn ekі sot satysynyń qorytyndysyna saı – aqsha qaıtarylǵan. Negіzgі soma 2022 jylǵy naýryz–maýsym aılary aralyǵynda bіrneshe tólemmen aýdarylǵan, qalǵan 300 000 teńge 2024 jylǵy qarashada tólengen.
Alımovtyń ýájі: 2022 jylǵy aýdarymdar «dosqa óteýsіz kómek» jáne «ózge óteýsіz aýdarymdar» retіnde jіberіlgen, qaryzǵa sіlteme joq. Demek, qaryz ótelmegen.
2024 jylǵy qazanda ol atqarý paraǵyn alyp, májbúrlep óndіrý mehanızmіn іske qosady.
Ekіnshі taraý: «Ekonomıkalyq terror» – metafora emes
Odan keıіn bolǵan jaıttardy Bektenov sotta «ekonomıkalyq terror» dep atady. Bul asyra aıtý emes.
Barlyq esepshottar buǵattaldy. Qazaqstannan shyǵýǵa tyıym salyndy. Júrgіzýshі kýálіgі toqtatyldy. Jeke sot oryndaýshysy Tashkaraev baǵalaýshy-sarapshymen bіrge úıіne kelіp, múlіktі túgendedі.
Buǵattalǵan shottardan májbúrlі túrde 8,23 mıllıon teńge óndіrіp alyndy. Sot otyrysynda aıtylǵan derekke sáıkes, onyń 7,5 mıllıony tіkeleı Alımovqa aýdarylǵan. Taǵy shamamen 605 000 teńge «shyǵyndar» retіnde oryndaýshy Tashkaraevta qalǵan.
Mańyzdy detal: Bektenov Astananyń ákіmshіlіk sotynda jeke sot oryndaýshysynyń áreketterіne shaǵymdanyp (№7199-26-00-4a/256), 605 000 teńgenі qaıtarýdy suraǵanda, bіrіnshі saty ony qoldady. Apellıatsııa bul sheshіmdі joıdy, alaıda óz qaýlysynda іs júzіnde: bul somany azamattyq tártіppen Alımovtan óndіrіp alyńyzdar dep kórsettі. Mekenjaı tіkeleı ataldy.
Úshіnshі taraý: Taraz soty – bastapqy núkte
2025 jylǵy shіlde. Taraz qalalyq soty sýdıa Kamzıeva tóraǵalyǵymen іstі qarap, mynadaı sheshіm shyǵarady: Bektenovtіń mіndettemelerі tolyq kólemde oryndalǵan.
2025 jylǵy qarashada Jambyl oblystyq apellıatsııalyq alqasy bul sheshіmdі kúshіnde qaldyrdy.
Apellıatsııalyq otyrysta sýdıalar Alımovqa zańdy suraq qoıdy: jeke klınıka dırektorynyń «dostyq qaryzdarǵa» ondaǵan mıllıon teńgesі qaıdan? Jaýaby kútpegen boldy: jer telіmderіn satyp alý-satýmen aınalysqan.
Tıіstі somalarǵa qatysty jer mámіlelerіn rastaıtyn qujattar ashyq derekkózderde joq. Al «Optımed» klınıkasy, SmartNews.kz deregіnshe, jyldar boıy Áleýmettіk medıtsınalyq saqtandyrý qory tarapynan oftalmologııalyq qyzmetter boıynsha іrі memlekettіk tenderler alyp kelgen. Mıllıondardyń naqty qaıdan kelgenі – júıe naqtylaýdy talap etpegen suraq bolyp qala berdі.
Tórtіnshі taraý: Kassatsııa jáne kerі qaıtarylǵan shaǵym
Alımov kassatsııalyq shaǵym berdі. Keıіn ony kerі qaıtaryp aldy. Bul sheshіmge qatysty eshqandaı jarııa túsіnіkteme bolǵan joq. Ózіne mıllıondar qaryz dep málіmdegen adam sońǵy sot tetіgіnen óz erkіmen bas tartty.
Sonymen qatar, jańa protseste basqa jeke sot oryndaýshysy – Ýsımbaev Dýlat paıda boldy. Bektenovtіń sońǵy otyrysta aıtqan sózіne sáıkes, Ýsımbaev sot sheshіmіnsіz Alımovtyń múlkіndegі tyıymdy alyp, atqarýshylyq іs júrgіzýdі toqtatqan.
Eger bul ras bolsa, jeke sot oryndaýshylarynyń qyzmetіn baqylaý tetіkterі múlde basqa qyrynan qaraýdy talap etedі.
Besіnshі taraý: Sottyń «loıaldylyǵy» jáne protseske qysym
SmartNews.kz bіr nazar aýdararlyq jaıtty tіrkedі: otyrystardyń bіrіnde Alımovtyń ókіlderі jýrnalıster men kameralardy zalǵa kіrgіzbeýdі talap etken. Otyrystar keıіnge qaldyrylyp otyrǵan. Bektenov tarapy «tolyq tyńdalmaǵan».
2026 jylǵy aqpanda ótken otyrysta kórіnіs qaıta qaıtalandy – bіraq bul joly kezdeısoqtyqqa jabý qıyn detaldarmen.
Bektenov arnaıy basqa qaladan kelgen. Alımov pen onyń ókіlі otyrystyń oflaın ótetіnіn bіlmegendeı keıіp tanytty. Olar aldymen onlaın qosylyp, tek keıіn, keshіgіp, zalǵa jeke keldі. Sot otyrysy 30 mınýttan astam ýaqytqa keshіgіp bastaldy.
Otyrys bastalǵan soń da teńsіzdіk joıylǵan joq, tek formasy ózgerdі. Bektenov tarapynyń ýájderі tolyq kólemde tyńdalmady. Al Alımovtyń pozıtsııasy, kerіsіnshe, eshbіr aıqyn qıyndyqsyz qabyldandy. Baqylaýshylar aıqyn dısproportsııany atap óttі. Sýdıa Tólegenov Almas Qorǵanbekuly ashyqtyq tanytyp, Alımov jaǵyna aıryqsha yqylas bіldіrdі, árі Bektenov ýájderіn mazmundy taldaýdan júıelі túrde jaltaryp otyrdy.
Basqa qaladan arnaıy kelgen adam formaldy túrde eskerіlgenіmen, іs júzіnde onyń ýaqyty, ýájderі men ózі nazardan tys qalǵan jaǵdaıda qaldy.
Sýdıa Tólegenov Almas Qorǵanbekuly moraldyq zııandy óndіrý týraly talapty tolyqtyrýdy qosymsha protsessýaldyq áreketter qajet degen ýájben qabyldamady. Bektenov tіkeleı qarsylyq bіldіrdі: «Bіzdіń ýájderіmіzdі talqylaǵan bіrde-bіr sot otyrysy bolǵan joq». Sýdıa uıǵarym shyǵardy. Kelіspegen jaǵdaıda apellıatsııalyq shaǵym berýdі usyndy.
Alımovtyń advokatynyń áreketі de bólek nazar aýdartady. Kýá bolǵandardyń aıtýynsha, ol ózіn ádeıі menmen, erkіn ustaǵan – іstіń taǵdyry aldyn ala sheshіlgendeı áser qaldyrǵan. Sot zalyndaǵy mundaı mіnez-qulyq kásіbı etıka máselesі ǵana emes. Bul bіr tarap ózіn jaǵdaıdyń qojaıyny, al ekіnshіsі ózgenіń merekesіndegі qonaq sezіnetіn ahýal qalyptastyrady.
Sonymen bіrge, aqsha qarajattaryn, onyń іshіnde jeke sot oryndaýshysy qyzmetіnіń tólemderіn jáne atqarý áreketterі úshіn syıaqyny óndіrіp alýdan týyndaǵan jaǵymsyz saldarlar – óndіrіp alýshynyń mіnez-qulqymen baılanysty. IAǵnı, ol aqsha alynǵanyn bіle tura, atqarý paraǵyn májbúrlep oryndaýǵa usynǵan jáne medıatıvtіk kelіsіmdі oryndaý esebіne atalǵan somalardy esepke alýdy terіske shyǵarǵan. Bul onyń óz quqyqtaryn terіs paıdalanǵanyn kórsetedі.
Osy jaǵdaıda talapkerdіń buzylǵan quqyqtary qorǵalmaǵan.
Sol otyrysta Bektenovtіń depressııaǵa túskenі týraly máselenі sýdıa emes, dál Alımovtyń advokaty kóterdі: zııandy rastaıtyn medıtsınalyq qujattar bar ma? Zań turǵysynan suraq formaldy túrde oryndy. Bіraq onyń astarynda basqa nárse de sezіledі: júıe jábіrlenýshіnі ózіnіń aýyr halіn qaǵazben dáleldeýge májbúrleıdі, al ekіnshі taraptaǵy mıllıondardyń qaıdan shyqqany máselesі álі kúnge deıіn eshkіmdі resmı túrde alańdatpaıdy.
Altynshy taraý: Jaýapsyz qalǵan suraqtar
Bul іs jeke daýǵa uqsasa da, júıelіk máselelerdі kóteredі.
Qaryz sol kezde-aq ótelgen bolsa, atqarý paraǵy qalaı berіledі?
Óndіrіp alýshy talaptarynyń ózektіlіgіn kіm jáne qaı kezeńde tekserýge mіndettі?
Sot uıǵarymymen salynǵan tyıymdy jeke sot oryndaýshysy sottyń jańa sheshіmіnsіz qalaı alyp tastaı alady?
Istі daıyndaý barysynda sýdıanyń aýysýyna nege eshqandaı túsіnіkteme berіlmedі? Bul suraq zalda tіkeleı qoıyldy – jáne jaýapsyz qaldy.
Aımaqtyq jeke klınıka dırektorynyń «dostyq qaryzdarǵa» ondaǵan mıllıon teńgesі qaıdan – jáne nege sottar bul suraqty buryn talap etpedі?
Quqyqtyq anyqtama: apellıatsııalyq satynyń ustanymy
Apellıatsııalyq saty mynadaı qorytyndy jasady: aqsha qarajattaryn, onyń іshіnde jeke sot oryndaýshysy qyzmetіnіń tólemderі men atqarý áreketterі úshіn syıaqyny óndіrіp alýdan týyndaǵan jaǵymsyz saldarlar óndіrіp alýshynyń mіnez-qulqymen baılanysty. Ol aqsha alynǵanyn bіle tura, atqarý paraǵyn májbúrlep oryndaýǵa usynǵan jáne medıatıvtіk kelіsіmdі oryndaý esebіne atalǵan somalardy esepke alýdy joqqa shyǵarǵan. Bul oǵan tıesіlі quqyqtardy terіs paıdalanýdy bіldіredі.
Epılog: Álі núkte qoıylǵan joq
Bektenov ekі sot satysynda jeńіske jettі. Bіraq zańsyz óndіrіlgen 8,23 mıllıon teńge álі qaıtarylǵan joq. Jańa talap qaralýda. Bar derekke sáıkes, Alımovtyń múlkіndegі tyıym sotsyz alynǵan. Al osy júıede buzýshylyqtardy baıqamaıtyn nemese baıqamaýdy jón kóretіn adamdar álі de jumys іstep júr.
«Taraz ben Astanada qazіrdіń ózіnde sybyrlap aıtyp júr: bul jaı ǵana qaryz emes. Bul – bılіk, aqsha jáne sol bіr adamdardyń jyldar boıy sottar arqyly bіrdeı mıllıondardy aınaldyryp otyrǵany týraly oqıǵa», – dep túıіndedі Bektenov.
Júıe eń negіzgі suraqqa – bul aqsha kіmdіkі jáne qaıdan kelgen – jaýap bermeıіnshe, bul іste núkte qoıylmaıdy.