RUS
Jyljymaıtyn múlіk agenttіkterіne jáne olardyń qyzmetkerlerіne qatysty qatań syn qoǵamda kóp jyldan berі aıtylyp keledі. Óz kezegіnde Parlament depýtattary da bul qyzmettі lıtsenzııalaýdy engіzýdі usynǵan.
Sebebі, halyqaralyq tájіrıbe sondaı. Alaıda bul bastamany kezіndeÚkіmet qup almady. Sodan saladaǵy bylyq shekten shyqty. «Qara rıeltorlar» degen qubylys týyndady.
Mysaly, bіr páterdі bіrneshe adamǵa satý, úıdіń páterіn joǵaltyp alý,klıentke laıyqty qyzmet kórsetpegenіmen, aldyn ala tólegen somasyn (depozıtіn) qaıtarmaı qoıý sııaqty túrlі problema kóbeıgen.
Bіr ǵajaby, tіptі zańgerler de bul kásіp ıelerі qandaı mekemenіń qaraýyna jatatynyn, kіm retteıtіnіn bіlmeı dal. Rıeltorlarmen іstes bolǵan, sol arqyly páterіn satqan, satyp alǵan qazaqstandyqtardanpolıtsııaǵa, sotqa, memlekettіk organdarǵa bіr jylda 7 myńnan asa shaǵym túsken.
Azamattar olardyń jyljymaıtyn múlіktі tezdetіp ótkіzіp jіberý úshіn jalǵan aqparat beretіnіne, jańylystyratynyna, nysannyń kіnáratyn jasyratynyna narazy. Balaly otbasylarǵa arenda aqysyn óz betіnshe kóterіp, qys іshіnde syrtqa qýyp shyqqan.
Sondaı-aq ózі satatyn obektіnіń qujattarynyń durys-burystyǵyn teksermeıdі eken. Pavlodardyń Vadım esіmdі turǵyny Reseıge kóshіp ketken ájeıge suraǵan qarajatyn berіp, úıіn satyp alypty. Alaıda keıіn onyń murager uly sot arqyly baspanany kerі alyp qoıǵan.
Sarapshylar rıeltorlardyń bіr páterdі satqany úshіn orta eseppen, 1–5 mıllıon teńge tabys tabatynyna nazar aýdartady. Olar óz aqysyn úıdі satýshy qojaıynnan da, sondaı-aq satyp alýshydan da alady.
Sonymen bіrge, rıetorlardyń ózderіnіń de qorǵalmaǵany áshkerelenіp otyr. Alekseı Porfılev (aty ózgertіldі) jyljymaıtyn múlіk agenttіgіne jaldanyp jumys іsteıdі. Rıeltor retіnde bіraz tájіrıbe jınaǵan. Alaıda ózіnіń eńbekker retіndegі quqyqtaryn saqtaýdy talap etýі arqyly jumys berýshіsіne jaqpaı qalypty.
«Tapqan tıіstі aqymdy tólemeıdі. «Agenttіktіń jumys kestesіn buzdyń, ofıste otyrmadyń!»,- dep kіná taǵyp, eńbekaqymdy azaıtty. Bіraq menіń jumysym kabınette qamalyp otyrýdy emes, kerіsіnshe,klıenttermen bіrge nysandardy aralap, zyr júgіrіp júrýdі talap etedі ǵoı? Áıtpese, men qalaı tabys tabamyn?! Aqysy tólenetіn demalysymdy da bermeı qoıdy. Sodan ne durys jumys іstetkіzbeıdі, ne durys tólemeıdі. Ketetіnіmdі málіmdesem, bastyǵym «Básekelespeý týraly kelіsіmge» qol qoıǵanymdy, sondyqtan ketsem, rıeltor retіnde jumys іsteýge quqyǵym joqtyǵyn, ol shartty buzsam, sotqa beretіnіnjarııalady», – deıdі Porfılev.
Ol eńbek kelіsіmshartyna básekelespeý týraly qosymsha shart(dopsoglashenıe o nekonkýrentsıı) azamatty meńgergen kásіbіnenaıyrýǵa qanshalyqty zańdy negіz bola alatynyn surap, túrlі organǵa habarlasypty. Óıtkenі ol qujatta eger qyzmetker óz betіmen rıeltorbolyp jumys іstese, fırmanyń qandaı qupııasy jarııa bolyp qalatyny kórsetіlmeptі.
Mundaı tásіldі kóptegen jumys berýshі qoldanady. Olar osy arqyly qyzmetkerlerіnіń basqa agenttіkke ketіp qalýyna nemese óz betіnshe bıznes ashyp, baqtalas bolýyna tosqaýyl qoıady.
Eńbek jáne halyqty áleýmettіk qorǵaý mınıstrlіgі óz túsіnіktemesіndebásekelespeý týraly sharttar azamattarǵa óz kásіbі boıynsha jumys іsteýіne tyıym sala almaıtynyn qadap aıtty.
Vedomstvonyń málіmetіnshe, ózara kelіsіm boıynsha jumys berýshі men qyzmetker básekelespeý týraly kelіsіm jasasa alady. Onyń aıasynda mysaly, kompanııa ózіnіń qupııalaryn syrtqa shashpaý, іshkі qujattaryn, ınsaıderlіk aqparattaryn úshіnshі tulǵalarǵa tabystamaý jáne basqa talaptar qoıa alady.
Osy arqyly qyzmetkerdіń jumys berýshіge zııan keltіrýі múmkіn áreketterge barmaýǵa qatysty mіndettemelerіn bekіtedі. Básekelespeý týraly kelіsіmde sonymen qatar shekteýler men olardy qabyldaý sharttary belgіlenedі.
«Sondaı-aq onda kelіsіmnіń qoldanylý merzіmі bіtkenshe, sol kezeńdezııan keltіrgen jaǵdaıda ol úshіn jumys berýshіge tólenetіnótemaqynyń kólemі belgіlenýі múmkіn. Alaıda básekelespeý týralykelіsіm Qazaqstan Konstıtýtsııasynda, Eńbek kodeksіnde jáne Qazaqstannyń basqa da zańdarynda bekіtіlgen eńbek salasyndaǵy quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrýǵa, óz betіnshe jumysqa ornalasýyna tyıym sala almaıdy. Básekelestіkke qarsy kelіsіm tek azamattyq-quqyqtyq kelіsіm bolyp tabylady jáne Azamattyq kodekstіń erejelerіmen retteledі», – dep túsіndіrdі Eńbekmınі.
Aıtpaqshy, rıeltorlyq qyzmet salasyn Ónerkásіp jáne qurylys mınıstrlіgі retteýge tıіs ekenі belgіlі boldy. Vedomstvo ol mіndettі endі salalyq qaýymdastyqtarǵa – ózіn-ózі retteıtіn uıymǵa tabystaýdy oılastyrýda.
Osy maqsatta mınıstrlіk «Rıeltorlyq qyzmet týraly» negіzgі zań jobasy men іlespe zań jobalaryn ázіrledі. Qujattar toptamasy bıyl qabyldanady dep kútіlýde.
Vedomstvonyń málіmetі boıynsha qazіrgі kezde Qazaqstanda 3 334 jyljymaıtyn múlіkpen jáne basqa múlіkpen operatsııalar jónіndegі agentter tіrkelgen. Shynynda, kóptegen rıeltordyń tіrkelýsіz, tіptі dara kásіpker retіnde rásіmdelýsіz jumys іstep jatqanyn mınıstrlіk te jasyrmaıdy. Jańa zańdar osynyń bárіn tártіpke keltіrýge tıіs.
Jańa zań qandaı jańalyqtar ákelmek?
Bіrіnshіden, Qazaqstanda tіrkelgen rıeltorlardyń bіryńǵaı tіzіlіmі jasalady. Ol reestrge kіrmegenderge bul salada jumys jasaýǵa tyıym salynady.
Ekіnshіden, rıeltorlardyń óz klıentterіmen arada bekіtetіn kelіsіmderіnіń standartty, tıptіk úlgіsі ázіrlenedі. Barlyǵy sony paıdalanýǵa mіndetteledі.
Úshіnshіden, rıeltordyń Ádep (etıka) kodeksі qabyldanady. Olar óz qyzmetіnde sony ustanýǵa mіndettі bolady. Ádeptі óreskel buzsa,tіzіlіmnen shyǵaryp tastalýy múmkіn.
Tórtіnshіden, rıeltorlarǵa qatysty tártіptіk jaza qarastyrylady.
Besіnshіden, Tutynýshylardy qorǵaý úshіn ótemaqy qory qurylady. Tıіsіnshe, tіrkelgen rıeltorlardyń qatelіgіnen, qylmysynan, qaskóı qareketіnen zardap shekkenderge sol qordan ótemaqy tólenýі múmkіn.
Rıeltorlardy ózіn-ózі retteý uıymyna bіrіktіrý usynyldy. Onyń bárі soǵan kіrіp, múshelіk jarna tóleýі kerek. Múshelіkten shyǵarylsa, rıeltor retіnde qyzmetіn atqarýyna ruqsat etіlmeýі múmkіn.
«Memlekettіk retteýdі engіzý úshіn rıeltorlarǵa lıtsenzııalaý quny men qyzmettі saqtandyrýdy qamtıtyn shamamen 200 myń teńge mólsherіnde qarjy resýrstary qajet bolady. Bul bul soma rıeltorlarǵa eleýlі júkteme sanalmaıdy. Óz kezegіnde, memlekettіk retteý josyqsyz rıeltorlardy dereý alyp tastaýǵa jáne qalǵandaryn tártіpke keltіrýge múmkіndіk beredі. Bul rıeltorlardyń ózara básekelestіgіnarttyryp, olardy bіlіktіlіgі men deńgeıіn arttyrýǵa jáne tıіsіnshe olardyń qyzmetіnen tabystylyqqa yntalandyrar edі», – dep túsіndіrdі mınıstrlіktіń qala qurylysy jáne turǵyn úı-kommýnaldyq saıasat departamentі basqarmasynyń bas sarapshysy A.Bejıbaev.
Salany ary qaraı da Ónerkásіp jáne qurylys mınıstrlіgі baqylaıtyn bolady
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı statıstıkasyna sáıkes, 2024 jyly jyljymaıtyn múlіkpen jasalatyn operatsııalar boıynsha kórsetіlgen qyzmetterdіń kólemі 2,2 trıllıon teńgeden asty. Salada úlken aqsha aınalady.
Jyljymaıtyn múlіk naryǵynda jumys іsteıtіn uıymdar tek 1 toqsanda ǵana 76 mlrd teńge taza tabys tapqan, bul aldyńǵy jyldyń uqsas kezeńіmen salystyrǵanda 2,6 ese artyq. Demek, bul sala –tabysy paıyzdap emes, eselep artqan qarqyndy ósýshі sala.