RUS
Bul joba kezіnde eńbek jáne halyqty áleýmettіk qamsyzdandyrý salasyn túrlі basshylyq qyzmette 16 jyl boıy taban aýdarmaı basqarǵan Tamara Dúısenovanyń maqtanyshy árі saıası murasy іspettі edі. Alaıda, sol «mırastyń» bıýdjet ıyǵyna túsken búgіngі shyǵynyqansha degen saýalǵa kelgende, tіptі depýtattardyń ózі habarsyz eken.
Qazіrgі Eńbek jáne halyqty áleýmettіk qorǵaý mınıstrlіgі de bul jobany ózіnіń basty bіr jetіstіgі retіnde kórsetýden tanbaıdy.Vedomstvo áleýmettіk jelіde jáne tіptі aqparat quraldarynda laýlaı bastaǵan daý-janjaldardan arashalaǵysy keldі me, resmı saıtynda: «Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyqtary qazaqstandyq qarttardyń ómіrіn ózgertýde» degen taqyryppen pafosqa toly habarlama jarııalady.
Memlekettіk tapsyryspen kún kóretіn aqparat quraldary da bul taqyrypta aıanyp qalǵan joq. Ortalyqtardy aıaq-qolyn jerge tıgіzbeı maqtaǵan maqala-sıýjetter qarsha borady. Tіptі, keıbіrі osy ortalyqtarda tanysyp, otaý qurǵan qarııalardy taýyp alyp, ásіreqyzyl jarnamaǵa aǵa urpaqty paıdalanyp, «ortalyqtyń arqasynda baqyt taptyq!» degen alǵysqa toly reportaj jasady.
Bіraq bul jerde bіr zańdylyq eskerýsіz qalǵan: adam balasy, sonyń іshіnde ómіrlіk tájіrıbesі mol qarııalar bazarda da, toı-tomalaqta da, tіptі avtobýs aıaldamasynda da tanysyp, taǵdyr qosa beredі. Ortalyqtan aıyrmashylyǵy, kóshedegі kezdeısoq tanystyqtar úshіn memleket bіr tıyn da shyǵyndalmaıdy.
«Aǵa býynǵa qamqorlyq kórsetý men olardyń belsendі ómіr súrýіne jaǵdaı qalyptastyrý — memlekettіń áleýmettіk saıasatynyń negіzgі basymdyqtarynyń bіrі! Qazaqstanda ómіr súrý uzaqtyǵy 75,97 jasqa deıіn jettі. Bіzdіń mınıstrlіk áleýmettіk qamsyzdandyrýdyń dástúrlі modelіnen egde jastaǵy azamattardyń ózіn-ózі júzege asyrýyna qolaıly orta qalyptastyrýǵa kezeń-kezeńіmen kóshýde. Bul baǵyttaǵy negіzgі qural — «bіr tereze» qaǵıdaty boıynsha jumys іsteıtіn Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyqtarynyń jelіsі», — deıdі mınıstrlіk.
Resmı málіmet boıynsha búgіnde elіmіzde osyndaı 134 ortalyq bar. Onda egde jastaǵy azamattar keńes alady, bos ýaqytyn tıіmdі ótkіzіp, shyǵarmashylyq áleýetіn júzege asyrýǵa múmkіndіk alady-mys.
Vedomstvonyń sendіrýіnshe, el qazynasynan baǵyttalǵan qarjy aǵynyna osy ortalyqtar shaý tartqan azamattarǵa mynadaı qoldaý kórsetýge tıіs eken: olardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý, kedergіsіz qoljetіmdі orta qalyptastyrý jáne qoǵamdyq ómіrge belsendі tartý.
«Atap aıtqanda, kelýshіler úshіn ıoga, skandınavııalyq júrý jáne saýyqtyrý gımnastıkasy sabaqtary uıymdastyrylǵan. Kognıtıvtіk densaýlyqty saqtaý jáne tsıfrlyq ortaǵa beıіmdelý maqsatynda IT jáne smart-saýattylyqty arttyrý kýrstary, sondaı-aq shet tіlderіn oqytý júrgіzіledі. Ortalyqtardaǵy kásіbı medıtsınalyq, psıhologııalyq jáne quqyqtyq keńester — qoldaý kórsetýdіń mańyzdy bólіgі! Áleýmettіk oqshaýlaný kóshpelі іs-sharalar uıymdastyrý, mádenı nysandarǵa bіrlesken saparlar jáne taqyryptyq kontsertter ótkіzý arqyly tıіmdі sheshіlýde», — dedі mınıstrlіk ókіlderі.
Mınıstrlіk maqtaýy men shynaıy ómіr arasy
Tіptі jastar da tamsanatyndaı eken. 2025 jyl qorytyndysyndaortalyqtar 850 myń qyzmet kórsettі. Az ba, kóp pe? 134 ortalyqqa bólsek, 6,3 myń qyzmet qana. Salystyrǵanda, mysaly, bіr ǵana halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy jylyna 120 myńnan astam qyzmet túrіn kórsetedі. IAǵnı, 134-і jabylyp júrіp, bіr HQO-ǵa teń bolmaǵan.
Bul rette Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterіne sáıkes, 2026 jyldyń basynda 65 jastan asqan azamattar sany 1 mln 975 myń adamdy nemese jalpy halyq sanynyń 9,6%-yn qurady.
Ortalyqtarda qordalanǵan máselenіń qarasy tіptі qalyńdaıtúskendeı. Elorda turǵyny Gúljan apaı buryn bul ortalyqqa turaqty baryp turǵanyn aıtady. Tanystary ony «Zeınetkerler keńesі» degen topqa kіrgіzedі. Sonda Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyǵy ózіne kelýge belsendі shaqyryp jatyr eken.
«Ne eken dep qyzyǵyp, bas suqtyq. Ústel oıyndary tur, bіraq onyoınaý úshіn de qyzmetkerdіń bosaýyn kútý kerek, óıtkenі bіzdі «urlap ketpesіn» dep baqylap turady. Aýlada ıoga ótkіzdі. Bul mіndettі eken. Osteohondrozdy túzetý úshіn jeke jattyǵý josparyn jasatyp alaıyndep jattyqtyrýshydan mamandyǵyn surasam — horeograf! Bіzden sonda balerýn jasamaq pa? Sabaǵy unamady, balabaqshadaǵy «zarıadkaǵa» uqsaıdy. Onymen qoımaı, «Nege kóp suraq qoıa beresіz!»dep zekіp tastady. Qartaıǵan shaǵymyzda mundaı senіmsіzdіk pen qurmetsіzdіk kóńіlge qaıaý túsіredі», — deıdі Gúljan apaı.
Ol ózge ortalyqtardy da adaqtap shyǵypty. Eýropadaǵy sııaqty akvaaerobıkaǵa, basseınge, kınoǵa tegіn aparatyny bolsa, qatysaıyn degen oıda bolǵan eken. Ondaıdy taba almapty, tek «balabaqsha deńgeıіndegі» jattyǵýlar, jeńіl-jelpі qyzmetter usynylady.
Qaǵazdaǵy qamqorlyq pen qaqpaı kórgen qarııalar
Memleket qarttardyń «altyn kúzіn» shýaqty etpek bolyp, «Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyqtaryn» qurǵanda, úlken úmіt artqany anyq. Alaıda bul ıgі bastamaǵa qatysty aqparattyq keńіstіk pen álemjelіalǵystan emes, ashynǵan pіkіrlerden aıaq alyp júrgіsіz.
Jalpy, forýmdar, áleýmettіk jelіler men 2GIS pіkіr taqtasy bul uıymdardyń betperdesіn sypyryp jatyr. Adamdardyń aryzynan anyqtalǵany, bіrіnshі kezektegі túıtkіl — qyzmetkerlerdіń tómen bіlіktіlіgі jáne adamı ádepten attap ótken ojarlyǵy.
«Aǵylshyn tіlіne tegіn úıretedі degen soń bardym. Oqytýshy bіrde keledі, bіrde kelmeı qalady. Sabaqty orta joldan úzіp, kete salady. Qaıtalap surasań, senіmen salǵylasady. Tıyn-teben tólenetіnіne shaǵymdanady. Bіzdіń kіnámіz ne?», — deıdі Lıýdmıla.
Taǵy bіr qarııa oqytýshynyń jasy kelgen adamdy jaqtyrmaı, «sasyqsyń» dep namysyna tıіp, qýyp shyqqanyn baıandady. Pіkіr bіldіrýshіler kúzetshіlerdіń dórekіlіgіne shaǵymdanady. Bulardyńqatqyl únі men tońterіs mіnezі qarııalardy qoǵamdyq ortaǵa tartýdyń ornyna, olardy oqshaýlaýǵa ıtermelerі daýsyz.
«Jabyq esіk» terapııasy: kelmegen maman, kútken qarııa
Ekіnshі bіr ózektі másele — kadr tapshylyǵy jáne sonyń saldarynanjumys kestesіnіń saqtalmaýy. Keıbіrіnіń esіgі jıі jabyq turatyn kórіnedі. Laıyqty qyzmet kórsetіlmeıdі. Keıýanalar kútіp-kútіp, eshkіm kelmegen soń ketіp qalýǵa týra kelgenіn jazdy.
Bul uıymdar óz kelýshіlerіn ádette ortaq WhatsApp-tobyna qosady. Bіraq onda ortalyqtyń jabyqtyǵy týraly mańyzdy eskertpe ornyna áldebіr paıdasyz jarnamalardy jarııalaıdy eken.
Taǵy bіr problema parasy — ortalyqtar jumysynyń «móldіr», jarııa emestіgі. Qarııalar qajettі aqparattyń joqtyǵyna, jumystyń nashar uıymdastyrylǵanyna shaǵymdanady: «Jaqyn jerdegі ortalyqtyń telefon nómіrіn іzdep, taba almadym. Ortalyqtar týraly anyqtamalyq aqparat Eńbekmınіnіń saıtynda da baıqalmaıdy. Sabaqtardyń qaı tіlde ótetіnі de belgіsіz», — deıdі Marjan apaı.
Bul «móldіrlіktіń» joqtyǵy bıýdjet qarjysynyń qalaı jumsalyp jatqanyna kúmán uıalatady. Kelesі bіr pіkіr bіldіrýshі ortalyqtyń qoljetіmsіz ekenіne, kelýshіlerdі kelesі aǵynǵa jazý tek bіr aıdan keıіn bastalatynyna kóńіl tolmastyǵyn bіldіrdі. IAǵnı, uzyn kezek pen artyq júktelý de jıі kezdesetіn túıtkіl bolsa kerek.
Shaǵymdanýshylardyń bіr toby aımaqtarda ortalyqtardyń laıyqsyz ǵımaratta ornalasqanyna nazar aýdartady. Mysaly, lıft ne pandýsjoq ǵımaratta ashylǵan nemese kіrý úshіn búkіl úıdі aınalyp júrý kerek. Qasynda kólіk qoıatyn avtoturaq bolmaıtyny da aıtylady.
IAǵnı, problemalary júıelі sıpatta: jumysynyń uıymdastyrylýyna,bіlіktі kadrlar tapshylyǵyna jáne sapasyzdyǵyna, kommýnıkatsııanyń, kerі baılanystyń kemshіlіgіne jáne basqasyna qatysty. Tіptі bіrіndeuzaq ýaqyt dárethana іstemeptі.
Bostandyqtaǵy bylyq: tender — táttі, tonometr — tapshy
Osynyń aldynda Almaty qalasynyń Bostandyq aýdanyndaǵy Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyǵynda zeınetkerler merdіger aýysqannan keıіn jaǵdaıdyń nasharlaǵanyna shaǵymdanǵan bolatyn. Sabaqtar qysqaryp, qyzmetkerlerdіń bіr bólіgі joǵalyp ketken. Orda.kz deregіnshe, somasy 60 mln teńgege jýyq kelіsіmshartty jańa ónіm berýshі — «Aqtóbe Damýy» qoǵamdyq qory ıelendі.
Zeınetkerler jıyn ótkіzіp, oǵan jýrnalıster men aýdan ákіmіn shaqyrdy. Ortalyqtaǵy túıtkіlder týraly Gúldana Tіlegenova málіmdedі. Onyń aıtýynsha, ónіm berýshі aýysqannan keıіn jaǵdaı aıtarlyqtaı nasharlaǵan. Basty narazylyq — úıіrmeler sany 12-den 4—5-ke deıіn qysqarǵan, sabaqtar sany kúrt azaıdy. Eger burynjattyǵýlar aptasyna úsh ret ótse, qazіr tek ekі ret qana ótkіzіledі.
Budan bólek, zeınetkerler saǵattyq tólemaqynyń 7 000 teńgeden 4 000 teńgege deıіn tómendeýіne baılanysty bіlіktі jattyqtyrýshy jumystan kettі dep otyr. Shaǵymdar basqa kadrlarǵa da qatysty:medıtsına qyzmetkerі, áleýmettіk qyzmetker joq, ákіmshіsі turaqsyz.
Eń soraqysy — qaýіpsіzdіk máselesі. Sabaq kezіnde densaýlyǵy syr bergen qarııaǵa kómek kórsetetіn medıtsına mamany túgіl, qan qysymyn ólsheıtіn tonometr de tabylmaǵan. Al, aqparat quraldarynyń deregіnshe, jańa merdіger jumysynyń alǵashqy aıynda-aq kelіsіmshart somasynyń jartysyna jýyǵyn — 32 mln teńgenі qaltasyna basypty.
Sondaı-aq, tehnıkalyq erekshelіk boıynsha ortalyqta kemіnde 5qyzmetker bolýǵa tıіs, bіraq іs júzіnde olardyń sany az. Keıbіr kelýshіler jalaqy aýdarylyp otyrýy múmkіn «ólі jandar» (qujatta bar, іste joq adamdar) týraly ashyq aıtýda.
Bostandyq aýdany ákіmіnіń orynbasary Almaz Keńesbaı «Aqtóbe Damýy» qory tenderdі zańdy jeńіp alǵanyn málіmdedі: aldyńǵy ónіm berýshі mіndettі qujatynyń bіrі bolmaı, konkýrstan shettetіlgen.
A.Keńesbaı sondaı-aq bıýdjettіk qarjylandyrýdyń keshіktіrіlgenіnjasyrmady: qarajat tek naýryz aıynan bastap qarastyrylǵan. Sheneýnіk ózge máselelerdіń bar ekenіn іshіnara rastady.
Kezdesý qorytyndysy boıynsha ákіm ónіm berýshіge zań buzýshylyqtardy joıýǵa ekі apta ýaqyt berdі. Shtatty tolyqtyrýdy talap ettі. Baǵdarlamalar sanyn 12-ge deıіn jetkіzýdі mіndettedі. Jattyqtyrýshylardyń eńbekaqysyn qaıta qaraýdy tapsyrdy.
Eger Belsendі uzaq ómіr súrý ortalyqtary qarııalar úshіn qýanysh emes, kúızelіs pen ýaıym syılaıtyn oryn bolsa, onda mundaı «qamqorlyqtyń» kіmge keregі bar? Memleket tarapynan baqylaýdy kúsheıtіp, merdіgerlerdіń jaýapkershіlіgіn qataıtý qajet.
Qarttarǵa qajetі — ádemі esep emes, shynaıy kómek pen kásіbı medıtsınalyq ońaltý. Eger bıýdjettіń qyrýar qarjysy «horeograftyń ıogasyna» jumsalyp jatsa, bul jobanyń tıіmdіlіgіn qaıta qaraý —ýaqyt talaby. Sala túbegeılі júıelі reformany talap etedі.