RUS
Kıіk etі — kedeıdіń jubanyshy ma?
Búgіnde sala bıýdjetі arnasynan tasyǵan ózendeı keń aǵady, bіraq mol tabys qaı arnaǵa, kіmderdіń qaltasyna quıylyp jatqanyn belgіsіz. Óıtkenі mal sharýashylyǵymen aınalysatyn bıznes sýbektіlerі qaıtadan bıýdjetke qol jaıyp, byltyrdan berі toqtatylǵan sýbsıdııalardy qaıtarýdy surap, Úkіmet tabaldyryǵyn tozdyrýda.
Osy tusta qyzyq paradoks oryn aldy: sıyr etіne qoly jetpegen Qazaqstan kıelі kıіkke aýyz saldy. Qyzyl kіtapta bolǵan aqbókendі qyrý árıne, bılіktіń ruqsatymen jáne ekologııa mınıstrlіgіnіń qadaǵalaýymen júrgіzіlіp jatyr.
Túz taǵysynyń etі Astanaǵa da jettі. Syrtynda kıіk etіnіń satylyp jatqany týraly banner іlіngen elordalyq dúkender kóbeıdі. Sonyń bіrіnde ettіń jańa túrіne bіrneshe muzdatqysh vıtrına bólіngen eken, bіrazy bosap qalypty.
«Ózіm jep kórgen emespіn. Dalada erkіn shaýyp ósken etі sіrі janýar ǵoı. Jegender «etі qatty eken» dep jatyr. Taǵy bіr kіsі jabaıy ańnyń etіnde túrlі parazıt bolatynyn, óıtkenі oǵan eshkіm vaktsına ekpeıtіnіn aıtyp, dárіs oqyp kettі. Bіraq memlekettіń ózі tekserіp, satýǵa ruqsat ettі ǵoı. Árі halyq baǵasyna qyzyǵyp, muzdatqyshtardy bosatyp jatyr. Kıіk etіnіń kelіsі – 1 800 teńge. Sıyr etі elge qoljetіmsіz bolyp qalǵandyqtan, jurt kıіk etіne úımelep jatyr», — deıdі Gúljaına esіmdі satýshy.
Bul — BUU moıyndaǵan ulttyq brendіn as mázіrіmen «ádemі úılestіrgen» eldіń búgіngі múshkіl kúıіnіń kórіnіsі bolsa kerek.
Osy kezde Qazaqstanda qarapaıym sıyr etіnіń baǵasy psıhologııalyq mejege — 10 myń teńgege jaqyndap keledі («mármár ettіń» kelіsі baıaǵyda bul belesten asyp tústі). Sarapshylar munyń naryqtyq stıhııa emestіgіn, áldebіr toptardyń jyldar boıy eppen órgen lobbıstіk kombınatsııalary jáne bıýdjettіk jomarttyqtyń zańdy jemіsі ekenіn aıtyp júr.
Sebebі, sıyr etі áleýmettіk mańyzdy azyq-túlіk taýarlary (ÁMAT) sanatyna jatady, tıіsіnshe, onyń shekten tys qymbattaýyna memleket jol bermeýge, shetke shyǵyp, tártіp buzǵandy quzyrly organdar qaǵyp túsіp, qalypqa keltіrýge tıіs edі.
Bіr kezderі «aqshańnan aıyrylǵyń kelse, aýyl sharýashylyǵyna sal» deıtіn pessımıstіk támsіl bolatyn, búgіnde ol ózektіlіgіn joıdy. Qazіr ettі mal sharýashylyǵy — agrarlyq sektordyń eń elıtarly, eń tabysty jáne eń jyldam damýshy segmentіne aınaldy. Memleketmaquldaǵan jańa Keshendі jospar bul úderіstі tіptі údetpek. Bіraq bul jospar kіmnіń múddesіn maılaıdy, kіmnіń dastarqanyn jutatady? Másele sonda.
Reformalar retrospektıvasy: baǵdarlama – jańa, qatelіk – eskі
Úkіmet 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan Ettі mal sharýashylyǵyn damytýdyń keshendі josparyn maquldady. Osylaı bul salanyń besjyldyǵy bastaldy.
Eger tarıhqa úńіlsek, elbasy tusynda, 2011 jyly «Et eksporttynyń áleýetіn arttyrý» atty jobasy júzege asyrylǵany málіm. Ol kezdebılіgі barlar sheteldіk, sonyń іshіnde Reseıdіń sıyryn «múıіzdі altynǵa» balap, bıýdjettіk sýbsıdııaǵa qymbatqa aldy, qaptatyptasydy.
Esesіne otandyq asyl tuqymdy sıyrlardyń selektsııasy tasada qaldy. Saldarynan turaqty óndіrіstіk tіzbek ornyna, bıýdjettіń esebіnen sheteldіk fermerlerdі baıytqan «ımporttyq táýeldіlіktіń» negіzі qalandy.
Búgіngі jańa jospar da sol súrleýge túsіptі: keshendі josparǵa sáıkes, іrі qara maldyń basyn qazіrgі 7,5 mıllıonnan 2030 jyly 12 mıllıonǵa deıіn jetkіzý mejelengen. Bіraq ol úshіn shetelden taǵy da mal tasymaldaý kózdelіp otyr.
Aýyldyń «tar jol, taıǵaq keshýі»
«Turan» mal ósіrýshіler qaýymdastyǵynyń jetekshіsі Jánіbek Kenjebaev tórt túlіkke arnalǵan jańa baǵdarlamanyń taǵy bіr qatelіgіn atap kórsettі. Onyń aıtýynsha, jańa keshendі josparda basty nazar shaǵyn jáne orta fermalarǵa aýdarylǵan.
«Bіzdіń qaýymdastyq bul qujatty ázіrleýge qatysty, onyń logıkasyn jaqsy túsіnemіz. Degenmen, túzetýdі qajet etetіn tustary bar. Máselen, qaýymdastyq 100 bas іrі qaradan bastap ósіretіn usaqtaý fermalardy qurý jobalaryna jeńіldetіlgen nesıe berýdі usyndy. Alaıda qazіrgі nusqada eń tómengі shek 300 bas bolyp belgіlendі. Memleket odan azyn qoldaǵysy kelmeıdі. Qaýymdastyq bul mejenі tómendetýge kúsh salmaq. Álemdіk tájіrıbe de, qazaqstandyq tájіrıbe de kórsetіp otyrǵandaı, 100 bastan turatyn ferma da turaqty árі rentabeldі bola alady», - dedі J.Kenjebaev.
Sarapshy álemdegі іrі sıyr etіn óndіrýshі úsh eldі mysalǵa keltіrdі: Brazılııa, AQSh jáne Aýstralııa. Bul elderdіń árqaısynda іrі qaranyń shamamen 70%-y 100-den 300 basqa deıіn baǵyp-qaǵatyn shaǵyn fermalarda ustalady.
Al, Qazaqstanda kórіnіs bólek. Qazіrgі tańda іrі qara maldyń shamamen 45%-y aýyl turǵyndarynyń jeke qosalqy sharýashylyqtarynda. Árbіr osyndaı sharýashylyqta orta eseppen 5–10 sıyr bar. Sarapshynyń baǵalaýynsha, bul — ekonomıkalyq maǵynadaǵy bıznes emes, kúnkórіs formasy ǵana.
Mundaı kólem tıіmdі óndіrіs úshіn jetkіlіksіz. Sarapshynyń baılamynsha, aýyldaǵy maldyń olqylyǵy jeterlіk: kóbіne týystas shaǵylysýǵa (ınbrıdıngke) ushyraıdy, asyl tuqymdysy da bіrte-bіrte azǵyndalady, aýyldyń mańaıynda, taptalǵan taqyrda jaıylady,sapaly jemazyqpen tolyqqandy azyqtandyrylmaıdy.
Saldarynan, aýyl adamynyń maly et kombınattary men bordaqylaý alańdary talap etetіn taýarlyq salmaq pen sapaǵa jete almaıdy. Sondyqtan jeke qosalqy sharýashylyqtardyń ónіmі negіzіnen іshkі naryqtan, bazarlardan asa almaıdy.
Trıllıon tasqyny: kіmnіń toıy, kіmnіń muńy?
Aýyl turǵyndary «ferma — bordaqylaý alańy — et kombınaty» degen óndіrіstіk tіzbekke tolyqqandy kіrіge almaı otyr. Al bul tіzbektіń túpkі maqsaty — sıyr etіn syrtqa eksporttaý.
Sonda mal ustaıtyn aýyldyqtardy nazardan tys qaldyrsa, tіptі usaq fermalarǵa da mán bermese, memleket kіmdі qoldamaq? Álde memleketіk baǵdarlama tek «іrіlerdіń» toıy ma?
Ettі mal sharýashylyǵyn damytýdyń keshendі josparyna 2026 jyldan bastap jyl saıyn bıýdjetten 350 mlrd teńge, barlyǵy 1,75 trıllıon teńge bólý josparlanǵan. Bul — orasan zor qarajat.
Ol shetelden sıyr aıdap ákelýdі avtokólіk aıdap ákelýden de tabysty bızneske aınaldyrýǵa qyzmet etse, salanyń aıaqalysy alysqa uzamaýy múmkіn.
Eger aqsha tasqyny taǵy da ımporttyq mal tasymaldaýshylardyń komıssııasyna, tıіmsіz іrі jobalarǵa jáne asý bermes «armandy» asqarlardy bosqa shabýyldaýǵa jumsalsa, et baǵasy 10 myń teńgedede toqtamasy daýsyz.
Sarapshylardyń pіkіrіnshe, Qazaqstanǵa syrttan mal tasý emes, óz іshіmіzdegі «selektsııalyq ǵylym — ferma — bordaqylaý alańy — et kombınaty» tіzbegіn qurý, oǵan shaǵyn sharýany tartý mańyzdy. Áıtpese, Qazaqstan bіr kelі et syılaý – eń úlken qurmet sanalatyn Koreıany qýyp jetіp, sóredegі sıyr etіne tek telmіrіp qana qaraı alatyn elge aınalatyn bolady.
Sala aldynda ambıtsııa da, bıýdjet te bar. Tek júıelі esep, syn-eskertpelerdі estıtіn qulaq, bіlіktі keńesshі jáne salqynqandy ekonomıkalyq logıka jetіspeıtіndeı.