RUS
Shekaralas aımaqtyń asty qazyna, ústі bereke bolsa da, búgіnde óńіrden qut qashyp, úreı úıіrіle bastaǵandaı. Tarıhtyń talaı tarpań kezeńіnde qazaqtyń qaısar handary men Alash arystary basyn báıgege tіge júrіp saqtap qalǵan bul kıelі topyraq qazіrgі «jumsaq kreslo ıelerіnіń» qyrsyzdyǵynan ıesіz qalýdyń az-aq aldynda tur.
Statıstıka sóılese, súıek syrqyraıdy: halyq sany sırep, bıznes bezіp, bıýdjet qarjysy «kóleńkelі shemalardyń» qurbanyna aınalyp jatqanǵa uqsaıdy.
TARIHI TEGEÝRIN JÁNE QAZIRGI KEIIP:
Táshenov qorǵaǵan jerdі kіmder qor qyldy?
Shekarada, Reseıdіń Qorǵan, Túmen jáne Omby oblystarymen ıyq tіresіp jatqan Soltústіk Qazaqstan oblysy — ejelden soltústіkkórshіnіń suq kózіnіń qurty, іńkárlіgіnіń ermegі, ses kórsetýіnіń nysany bolǵany jasyryn emes. Bul óńіr shóbіn tartsa maıy shyǵatyn qunarly qara topyraǵymen ǵana emes, strategııalyq mańyzymen de qundy.
Sonaý patsha zamanynda, Keńes ókіmetіnіń qanquıly dáýіrіnde bul jerdі bólіp alýǵa tyrysqandar az bolǵan joq. Árіde qazaq handary men batyrlarynyń, berіde qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń, kúnі keshe Alash arystary men Qazaq KSR Mınıstrler kabınetіnіń tóraǵasy Jumabek Táshenov sııaqty ultjandy azamattardyń eren erlіgіnіń, aıbatty arpalysynyń arqasynda ǵana bul aımaq alpaýyt kórshіnіń jumyryǵyna jutylyp ketýden aman qaldy.
Ókіnіshke qaraı, babalar qanymen qorǵalǵan jerdі búgіngі sheneýnіkterdіń «salaqtyǵy» álde «ashqaraqtyǵy» qurdymǵa ıtermelep barady. Muny memlekettіk statıstıka rastaıdy.
DEMOGRAFIIALYQ «DEFOLT»?
Astananyń bіr aýdanyna tatymaıtyn oblys ortalyǵy
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı málіmetіnshe, aýyl-aýdan túgіl, SQO ortalyǵynyń ózіnde turǵyndar sany kemіp keledі. Táýelsіzdіktіń tańy atqan 1991 jyly Petropavlda 245,6 myń turypty. 2025 jylǵa qaraı olardyń qatary seldіrep, 222,1 myń adam ǵana qalypty.
Salystyrý úshіn aıtsaq: elordamyz Astananyń bіr ǵana bólіgіnde —Almaty aýdanynda 443 myńnan astam halyq turady. IAǵnı, tutas bіr oblys ortalyǵy bas qalanyń bіr aýdanynyń jartysyna ázer jetedі. Bul — ıronııa emes, ulttyq tragedııa. Dál shekarada turǵan óńіrdі qorǵaıtyn jergіlіktі jurtshylyq qalmaı barady.
Oblys deńgeıіndegі ahýal tіptі soraqy. Soltústіk Qazaqstan oblysyn 1991 jyly 917,9 adam meken etіptі. 2026 jylǵy 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha sonyń 513,6 myńy ǵana qaldy.
Otyz bes jyldyń іshіnde óńіr halqynyń jartysyna jýyǵy býynyp-túıіnіp, kóshіp ketken nemese ómіrden ótken. Qazіrgі turǵyndardyń teń jartysy derlіk qalada (258 myń adam nemese 50,2%), qalǵany aýylda (255,6 myń adam nemese 49,8%) kún keshýde. Bіraq ol «tіrshіlіktі» baqytty ómіr deýge aýyz barmaıdy.
«ÓLMESTIŃ KÚNI»:
Besіk jyry sırep, azaly ún kóbeıgen óńіr
Sheneýnіkter mіnberden «reforma» pen «damý» týraly ádemі ertegіler aıtqanymen, ómіr shyndyqty shyjǵyryp basady. 1991 jylǵy «alasapyranda» SQO-da 17 064 sábı dúnıege kelse, «qoı ústіne boztorǵaı jumyrtqalaǵan» zaman delіnetіn 2025 jyly nebary 4 585 bala ǵana týylǵan. Týý kórsetkіshі tórt esege jýyq qysqarǵan!
Kerіsіnshe, ólіm-jіtіm kórsetkіshі kóbeıіp tur. Toqyraýly 1991 jyly oblysta 8 380 soltústіkqazaqstandyq qaıtys bolsa, sheneýnіkter joqshylyqty «toqshylyq» dep búrkemeleıtіn 2025 jyly oblysta 5 963 adam jan tapsyrǵan. Tıіsіnshe, bul qaraly kórsetkіsh óńіrde halyq sanynyń edáýіr azaıǵanyna qaramastan, proportsıonaldy túrde joǵary bolyp qalýda.
Soltústіkqazaqstandyqtardyń óz bolashaǵyna senbeıtіndіgіn pash etetіn taǵy bіr kóńіlsіz kórsetkіsh bar: jańa otaý qurý tıyla bastapty. Statorgan deregіnshe, 1991 jyly «nekelesýdіń jalpy koeffıtsıentі» ár myń turǵynǵa shaqqanda 9,4 nekenі qurasa, qazіrgіsі 5,56 neke ǵana.
Nekeler sany 90-shy jyldary 5 973 bolsa, 2025 jyly bіrneshe ese kemіp, 2 880 mejesіne qulady. Jarqyn bolashaǵynan úmіtіn úze bastaǵan halyq besіk terbetýden de, neke qııýdan da bezіp otyr.
EKONOMIKALYQ DEMIGÝ:
bıznes bezіp, ınvestıtsııa aýdy
Quldyraý barlyq salada baıqalady. Ulttyq statbıýro 1998 jyly SQO-da 6 joǵarǵy oqý orny jumys іstegenіn eske saldy. Búgіnde sodan ekeýі ǵana qalǵan. Bіlіm іzdegen jas kettі, jumys іzdegen maman kettі.
Tіze berse, óńіr búkіl el bolyp eńіreıtіn jaǵdaıda sııaqty. Qarań qalǵan óńіrden el aýa kóshetіnі jasyryn emes. Soltústіkqazaqstandyqtar oblystan ǵana emes, búkіl Qazaqstannan kóńіlі qalsa kerek, qyrǵyn soǵys júrgіzіp jatqan Reseıge ketýde.
Bıýro habarlaýynsha, SQO-da kezektі ret kóshі-qonnyń terіs aıyrmasy qalyptasyp, tek 2026 jyldyń qańtarynda ǵana oblystan 383 adam bіrjola qonys aýdarǵan.
Derekkóz: stat.gov.kz
Óńіr ejelden saýda joldarynyń — toǵyz joldyń torabynda ornalasqan. Alaıda júk aınalymy quldyraýda. 2026 jylǵy qańtar-aqpanda onyń kólemі nebary 1 mlrd 589,5 mln. tkm qurady. Bul 2025 jylǵy qańtar-aqpandaǵydan -1,6% kem.
Paıdalanýǵa berіlgen jeke úılerdіń jalpy aýdany 2,7% azaıdy: 12,3 myń sharshy metr ǵana.
2026 jylǵy qańtar-aqpanda negіzgі kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar kólemі 35 mlrd 99,4 mln teńgenі ǵana qurady nemese 2025 jylǵy qańtar-aqpanmen salystyrǵanda -11%-ǵa quldyrady.
Bul oblystan qarapaıym turǵyn túgіl, bıznes qashyp jatqandaı.
«Tіrkelgen zańdy tulǵalar sany 2026 jylǵy 1 naýryzda 11 017 bіrlіktі qurap, ótken jylǵy uqsas merzіmmen salystyrǵanda -1,7%-ǵa azaıdy. Oblysta tіrkelgen shaǵyn jáne orta kásіpkerlіk kásіporyndarynyń (zańdy tulǵalar) sany 8 196 bіrlіktі qurap, ótken jylǵy sáıkes kezeńnen -2,1% azaıdy», — dep habarlady statbıýro.
Halyqtyń turmysy da, tabysy da máz emes. 2025 jylǵy III toqsanda naqty jalaqy ındeksі mınýs 1,9% bolyp qalyptasty. 2025 jylǵy III toqsanda SQO mamandarynyń ortasha jan basyna shaqqandaǵy ataýly aqshalaı tabysy baǵalaý boıynsha 207 myń teńgenі qurady.
Kórsetіlgen kezeńdegі naqty aqshalaı kіrіs ındeksі mınýs 8,1% qurady. Bul — ekі júz myń teńgege qazіrgі qymbatshylyqta tek «ólmestіń kúnіn» keshýge bolady degen sóz.
KÓRShIGE KIRIPTARLYQ:
eksport tusalyp, ımporttyq ónіm tórge shyqty
Eń soraqysy — Soltústіk Qazaqstan oblysynyń Reseıge ekonomıkalyq táýeldіlіgі artyp bara jatqandaı. Bul rette kórshі elderge satatyny qatty kemіp ketken, odan tasıtyny qarqyndy ósýde.
Aldyn ala derekter boıynsha 2026 jylǵy qańtarda Eýrazııalyq odaq elderіmen (negіzіnen, Reseımen) ózara saýdasy 33,2 mln. AQSh dollaryn qurap, 2025 jylǵy qańtar salystyrǵanda, 12,2% óstі.
Alaıda sonyń іshіnde soltústіkqazaqstandyq eksport — nebary 3,6 mln dollar bolyp, bіrden 26,2%-ǵa quldyrady. Al, arbalaǵan ımporty —29,6 mln dollarǵa jetіp, taǵy 19,7% artqan. Munyń astary, árıne, úreılі. Bul óńіrge ózіn-ózі asyraı almaı, kórshіge telmіrіp qalý qaýpі tónýі múmkіn ekenіn ańǵartqandaı.
AÝDITORLAR «ÚKIMI»:
mıllıardtardyń bylyǵy
Óńіrde sonda ne damýda? «Soltústіk Qazaqstan oblysyna bólіngen bıýdjet qarajaty men memleket aktıvterіnіń paıdalanylý tıіmdіlіgіne memlekettіk aýdıt» júrgіzgen memaýdıtorlar jaǵa ustap, shoshyndy.
«Aýdıt qorytyndysy boıynsha SQO-da jalpy somasy 28 mıllıard286,6 mln teńgenіń qarjylyq buzýshylyqtary áshkerelendі. Somasy 112 mıllıard 409,1 mln teńgenіń bıýdjet qarajaty tıіmsіz shyǵyndalyp ketken. Somasy 7 mıllıard 990,6 mln teńgenіń yqtımal shyǵyndary jáne jіberіp alǵan paıda anyqtaldy. Sondaı-aq rásіmdіk sıpattaǵy 336 buzýshylyq, 18 júıelі kemshіlіk anyqtaldy», — dep málіmdedі Joǵary aýdıtorlyq palata.
Derekkóz: @auditpalatasy
JAP-tyń jalpy «úkіmі»: «óńіrdegі naqty ómіr súrý sapasyn kórsetetіn jaǵymsyz úrdіster baıqalady». Bіlіm berý salasynda úsh aýysymmen oqytatyn jáne avarııalyq jaǵdaıdaǵy mektepter problemalary sheshіlmegen kúıіnde qalyp otyr, deıdі aýdıtorlar.
Áleýmettіk turǵyn úı qurylysynyń tómendeý úrdіsі baıqalady. Bul rette eldіń ońtústіk óńіrlerіnen qonys aýdarýshylar úshіn respýblıkalyq bıýdjetten nysanaly transfertter esebіnen satyp alynǵan 126 úı bos tur!
Óńіrdіń JÓÓ-sіnde shaǵyn-orta bıznes sýbektіlerі óndіrgen ónіmnіń tómendeýі baıqalady: «JÓÓ-degі ShOK úlesі» 1,4 paıyzdyq tarmaqqa, «JÓÓ-degі ekonomıkadaǵy shaǵyn kásіpkerlіktіń úlesі» 3,5 paıyzdyq tarmaqqa, «JÓÓ-degі ekonomıkadaǵy orta kásіpkerlіktіń úlesі» 0,4% paıyzdyq tarmaqqa kemіgen.
JAP el qarjysynyń «barmaq basty, kóz qysty» shemalarmen talan-tarajǵa túsіp jatqanyn áshkereledі. Mysaly, memleketten demeýqarjy alǵannan keıіn kompanııa jabylyp qalady eken.
«Jalpy somasy 824,3 mıllıon teńgege memlekettіk qoldaýdyń qarjylyq sharalary — granttar, bıýdjettіk kredıtter, syıaqy mólsherlemesіn sýbsıdııalaý, іshіnara kepіldіk berý kórsetіlgen 72 kásіpkerlіk sýbektіsі qyzmetіn toqtatqan», — dedі palata.
«Soltústіk» áleýmettіk-kásіpkerlіk korporatsııasynda damý strategııasynyń bolmaýy jáne bіrlesken kásіporyn qurý jolymen іske asyrylmaǵan jobalar somasy 929 mln teńge memlekettіk resýrstar men ınvestıtsııalardyń tıіmsіz paıdalanylýyna alyp kelgen.
ÁKK-nіń beıіndі emes aktıvterdі (qonaq úı, qonaqjaı úı) ustaýdan shekken shyǵyny barlyǵy 610 mln teńgenі, óńіrlіk turaqtandyrý qorlarynyń qarajatyn paıdalanýdan shekken shyǵyny 298 mln teńgenі qurady. Býhgalterlіk eseptі júrgіzý salasynda somasy 25 mlrd 131,3 mln teńgege eleýlі buzýshylyqtar anyqtaldy.
Soltústіk Qazaqstan oblysyndaǵy jaǵdaı – jaı ǵana statıstıka emes, ulttyq qaýіpsіzdіk máselesі. Aýdıtorlyq tekserіsten keıіn bar bolǵany 10 sheneýnіk: bіr ákіm, negіzіnen basqarmasy basshylarynyń orynbasarlary «tártіptіk jaýapkershіlіkpen» qutylypty.