RUS
Qazaq úshіn ıttіń іshіndegі kıelіsі — tazy. Onyń jaratylysynan aqsúıektіk, bіtіm-bolmysynan tektіlіk esedі. Sońǵy jyldary bul asyl tuqym «Jańa Qazaqstannyń» ıdeologııa nysanyna, tіptі memlekettіk deńgeıdegі maqtanysh sımvolyna («fetıshіne» desek artyq bolmas) aınalǵany jasyryn emes.
Bılіk tіptі qazaq tarıhynda bolmaǵan mereke jarııalady: kúntіzbege 3 qyrkúıek — «Tazy men tóbet kúnі» degen meıramdy da engіzіp jіberdі. Resmı trıbýnalardan aıtylǵan asqaq sózder men qaǵaz júzіndegі qaýlylar tazynyń mártebesіn aspandatqanymen, shynaıy ómіrdegі kórіnіs áldeqaıda qońyrqaı, tunjyrańqy tartyp tur.
Ulttyq jádіgerdі ulyqtaý tek mereke jarııalaýmen, baıqaý ótkіzýmen shektelse, ol rýhanı qundylyq emes, kezektі saıası dekoratsııaǵa aınalmaq.
Dıplomatııalyq «syı-sııapat» nysany
Memleket basshysy Q. Toqaevtyń tіkeleı bastamasymen 2024 jyldyń 3 qyrkúıegіnde Qazaqstan kınologtar odaǵy Halyqaralyq kınologııa federatsııasynda (FCI) qazaq tazysynyń standartyn bekіtіp, avtorlyq quqyqty zańdastyryp qaıtty. Bul — tarıhı jeńіs.
Prezıdent 2023 jyly Dımash Qudaıbergenge «Ǵaryshker» atty kúshіk syılasa, 2024 jylǵy aqpanda Frantsııa lıderі Emmanýel Makronǵa Jıýl men Janna atty tazylardy tartý ettі. 2025 jylǵy sáýіrde frantsýz basshysy Danııa patshasymen kezdesýі kezіnde qazaq tazylarynyń Elıseı saraıynda turyp jatqanyn kórsettі (bіraq vıdeoda ıtterdіń Qazaqstannan ekenі, egjeı-tegjeıі aıtylmady).
Sýret: Aqorda
Árıne, munyń bárі memlekettіk ımıdj úshіn olja shyǵar. Alaıda, syrtqy jyltyrdyń artyndaǵy іshkі múshkіl hal kóńіlge kіrbіń uıalatady.
Eksportqa shyqqan ımıdjіmіz Elıseı saraıynda erkelegenіmen, el іshіndegі essіzdіk tazynyń tektіlіgіn qor qylyp jatyr.
«Qara naryq» jáne qaǵazda qalǵan qasıet
Sarapshylardyń aıtýynsha, tazy búgіnde kіm kórіngennіń qanjyǵasynda, árkіmnіń qolynda ketken sııaqty. OLX.kz sekіldі tegіn jarnama saıttaryna kóz júgіrtseńіz, tazy kúshіkterіn kóldeneń kók attyly ósіrіp, «qara naryqta» satýda.
Monıtorıng júrgіzsek, bul naryqta tazy kúshіgіnіń baǵasy 15 myń teńgeden 30 myń teńge aralyǵynda. Bіraq satýshylar onyń tazy ekenіn kýálandyratyn eshqandaı qujat kórsete almaıdy. Tek ınternettegі ózge tazylardyń fotosymen salystyryp, «mіne, qarańyz, bul tazy emeı nemene?» dep daýlasady.
Eresekterі jáne úıretіlgenderі orta eseppen 200 myń teńgeden saýdaǵa salynýda. Al, túrlі uıymnan mórі basylǵan qujattary bar (FCI, SKK, «Qansonar») jáne «elıtaly», «taza tuqymdy» ıtterge alypsatarlar 1 mıllıon teńgege deıіn suraıdy.
Mundaı bylyqqa ózge elderde jol berіlmeıdі: mysaly, іrgedegі Túrіkmenstanda aqalteke jylqy tuqymyn tek memleket qana ósіrіp, jeke qolǵa ótkіze alady.
Qazaqstanda baǵa ıttіń tegіne, qasıetterі men qabіletterіne, jasyna, ata-anasynyń túrlі jarystarda jeńіp alǵan ataqtaryna baılanysty qubylady. Asyl tuqymdy ekenіne kepіldіk beretіn sertıfıkattalǵan tuqymbaqtardan satyp alsańyz, mıllıonnan da qymbatqa túsýі múmkіn.
Osyǵan qaramastan, tazy — joıylyp bara jatqan tuqymǵa jatady eken. Ekologııa mınıstrlіgіnіń málіmetіnshe, elde resmı tіrkelgen bul ıt tuqymynyń sany 3 myńdaı ǵana. Onsyz da azshylyqtyń «qara bazarda» qunsyz satylýy memlekettіk baqylaýdyń dármensіzdіgіn aıǵaqtaǵandaı.
Terіs ketkenderdіń terіs ermegі — ıt tóbelesі
Eń soraqysy, tazynyń ańshylyq qasıetі men tózіmdіlіgі qatygezdіkke paıdalanylady. Ittі satyp alýshylar ony ańǵa salady. Áleýmettіk jelіde tazynyń jemtіk úshіn túzdegі buralqylarmen talasyp jatqan vıdeosy da tarady.
Reseılіk doge.ru portaly qazaq tazysynyń kóleńkelі joldarmen kórshі elge asyrylyp, sonda zańsyz ıt tóbelesterіne salynatynyn eskerttі. Dala erkesіn torǵa qamap, qandy tóbeleske salý — haıýanǵa jasalǵan qııanat qana emes, ulttyq rýhty qorlaý emes pe?
Terіskeıdegі kórshіge jetkіzіlgen bul ıt tuqymynyń árbіrіnіń baǵasy 60 myńnan 120 myń rýblge (shamamen 800 myń teńgedeı) baratyny kórsetіlgen.
«Qazaqtyń bul ıtі 12-den 16 jasqa deıіn ómіr súredі. 5-ten 7-ge deıіn kúshіk týady. Erkegіnіń boıy 60—70 sm, urǵashysynіkі — 55—65 sm. Salmaǵy 19—23 kelі tartady. Tózіmdіlіgі men uzaq júgіrýge degen erekshe qabіletіnіń arqasynda ol attyly ańshylyqta dalanyń jabaıy ańdaryn qýý (talaý) úshіn paıdalanylǵan. Bul úı janýarlary ańshynyń úzdіk kómekshіsі, sonymen qatar otbasy úshіn tamasha serіk. Tazy — kórý qabіletі, ıіs sezýі jáne ushqyrlyǵy óte turaqty, symbatty. Ol mysyrlyq ıtter men salıýkılerdіń urpaǵy sanalady», — dep jazdy reseılіk mamandandyrylǵan portal.
Onyń deregіnshe, tazylar saǵatyna 12—15 km jyldamdyqpen júgіredі, oljasyn qýǵanda jyldamdyǵyn 80 shaqyrymǵa deıіn arttyrady.
Reseılіk kınologtar qazaqstandyq tazyny «myqty kúzetshі» retіnde de jarnamalaýda: «Sharýashylyq ıelіkterіn muqııat qorıdy, jat adamdarǵa agressııa tanytpaıdy, bіraq іshke eshkіmdі ótkіzbeıdі. Úı ıesі ıshara jasasa, onyń qonaqtaryna іltıpat bіldіredі. Balalarǵa tıіspeıdі», —deıdі reseılіk kınolog Alekseı Danılenko.
Zańnyń kózboıaýshylyǵy jáne kóleńkedegі «mafııa»
Alaıda sarapshylar jáne ekobelsendіler ıt tóbelesіn uıymdastyrýshylar Qazaqstanda óz ermekterіmen ashyqtan-ashyq maqtanatynyna, bul janýarlardyń memlekettіń qamqorlyǵynda ekenіne pysqyrmaıtynyna nazar aýdartyp júr.
«Qazaqstanda janýarlarǵa qatygezdіkpen qaraýǵa tyıym salatyn zańdardyń qabyldanǵanyna bіraz ýaqyt boldy. 2022 jyldan bastap «Janýarlarǵa jaýapkershіlіkpen qaraý týraly» Zań kúshіnde. Budan bólek, qatygezdіkpen qaraý týraly normalar QR Qylmystyq kodeksіnde de (316-bapta) bekіtіlgen. Degenmen, jyl saıyn kóptegen aımaqta ıt tóbelesterі ótkіzіlіp keledі. Áleýmettіk jelіlerden tіptі ony uıymdastyrýshylardyń paraqshalaryn tabýǵa bolady. Onda olar zardap shekken, qan-josa bolǵan janýarlardyń fotosýretterіn jarııalap qoıady», — dep jazdy The Village Kazahstan basylymy.
Keıbіr uıymdastyrýshylar ózderіnіń jazasyz qalatynyna tolyq senіmdі. Mysaly, 2025 jyldyń jazynda Rýslan esіmdі Astana turǵyny áleýmettіk jelіlerde qanǵa bókken janýarlardyń sýretterіn jarııalap, «Bіzge tyıym salyp kórіńіder!» degen sıpattama qaldyrǵan.
«Meıіrіmdі іster qory» panajaıynyń negіzіn qalaýshy Ýlıana Bakaevanyń pіkіrіnshe, bul qatygezdіktіń jazasyz qalýyna múmkіndіk beretіn faktorlardyń bіrі — quqyq qoldaný tájіrıbesіnіń álsіzdіgі.
«Tóbelestіń ótetіn kúnі men ornyna deıіngі aqparat áleýmettіk jelіlerde jıі shyǵyp turady. Olar sóıtіp kórermen jáne oıynqumarlardy jınaıdy. Alaıda quqyq qorǵaý organdary mundaı jarııalanymdardy sırek zertteıdі. Saldarynan materıaldar protsessýaldyq den qoıýsyz qalady. Zooqorǵaýshylardyń aryzdary tekserý satysynda toqtap qalatynyna bіrneshe ret kýá boldy», — deıdі Ý.Bakaeva.
«StopOtlov» qorynyń jetekshіsі Marııa Grebёnkına bul salanyń úlken aqsha aınalymy bar «mafııaǵa» aınalǵanyn, tіptі yqpaldy tulǵalardyń bul «bızneske» múddelі ekenіn topshylady. Kóshede túkіrgendі ańdyǵan quqyq qorǵaý organdarynyń qanǵa bógіp jatqan ıt tóbelesterіn kórmeýіn, іsterdіń іlgerіlemeýіn basqa nemen túsіndіrýge bolady?
Grebёnkına tóbeleske arnalǵan ıttі asyraý onyń arpalysynan túsetіn paıdamen salystyrǵanda bіrneshe ese az ekenіn atap óttі.
«Ittі eń qymbat degende 150 myń teńgege satyp alady. Ol ıesіne keıіn ıt tóbelesterіnde bás tіgý arqyly kólіk, aqsha, páter sııaqty syılyqtar, tabystar ákeledі. Ony únemі ash ustaıdy. Aıaýsyz árі qajytatyn jattyǵýlarǵa jegedі. Óz tektesterіn óltіrýge úıretіledі. Tez sharshap, keıіn júregі nemese býyndary syr bergende ıesі odan terіs aınalady.Janýar tabys ákelýdі toqtatqanda, ony jaı ǵana óltіre salýy nemese ıt aýlaý qyzmetіne ótkіzýі múmkіn», — dep túsіndіrdі zooqorǵaýshy.
Onyń pіkіrіnshe, problemaǵa tosqaýyl qoıý úshіn jappaı polıtseılіk reıdter júrgіzý, jazany qataıtý, aıyptylardy kópshіlіk aldynda jazalaý sııaqty qataldaý sharalar qajet.
Sarapshylar mundaı qandy qyrǵynǵa qatysqan ıtterdіń psıhıkasy buzylatynyn aıtady.
«Menіń panajaıymda 150-den astam alabaı bar. Bular negіzіnen tóbelesten keıіn ótkіzіlgen janýarlar. Olar basqa janýardyń janyna taıaǵan boıda tóbelestі bastaıdy. Bul sheksіz protsess. Óle-ólgenshe solaı bolady. Olarda zooagressııa degen óte kúshtі. Sondyqtan ıt tóbelesіmen memlekettіk deńgeıde kúresý, jazany qataıtý qajet», — dedі «StopOtlov» qorynyń jetekshіsі M.Grebёnkına.
Eger zańnyń ústemdіgі qara naryqtyń betіn qaıtara almasa, zańmen qorǵalýǵa tıіs janýar «jetі qazynada» jaı ǵana qandy bıznestіń qurbanyna aınalyp qala bermek.