RUS
Aǵa urpaq pen jas urpaq arasyndaǵy túsіnbeýshіlіk buryn da bolǵan. Bіraq búgіngі qoǵamdyq sananyń transformatsııasy men rýhanı keńіstіktegі tektonıkalyq ózgerіster — bul qundylyqtar ınventarızatsııasy men ulttyq bolmystyń múldem jańa arnaǵa burylýy.
Asyǵys alǵa attanyp bara jatqan tsıfrly dáýіrdіń tabaldyryǵynda turyp, adamzat ótken men búgіnnіń arasyndaǵy altyn kópіrdіń shytynaǵanyn sezіne bastady. Óskeleń urpaqtyń aıryqsha suranysy men ýaqyttyń qatal ekpіnі aǵa urpaqty ǵana emes, mınıstrlerdі ekіge jaryp otyr.
Mınıstrdіń «uzyn» quryǵy men jarnamanyń bulań «quıryǵy»
Ǵylym jáne joǵary bіlіm mınıstrі Saıasat Nurbek Úkіmette ótken brıfıngte bakalavrlardy nebárі ekі jylda oqytyp shyǵýǵa ýáde bergen joǵary oqý ornynyń jarnamasyn synǵa aldy.
Jýrnalıster qaýymy joǵary bіlіmge jaýapty vedomstvonyń basshysynan mamandardy nebary qos jyldyq jedeldetіlgen baǵdarlama boıynsha daıarlaýǵa ýáde berіp jatqan JOO-lar jumysynyń qanshalyqty zańdy ekenіn naqtylaǵan bolatyn.
Saıasat Nurbek zań men tártіpke qaltqysyz baǵynatyn oqý oryndary buǵan bara almaıtynyn, al, barǵandar — burynnan lıtsenzııadan jurdaı ekenіn qatań eskerttі.
Óıtkenі «Bіlіm týraly» zańyna sáıkes, bakalavrıat, magıstratýra men doktorantýranyń tolyq dárejesіn berý tek lıtsenzııasy barlardyń ǵana enshіsіnde. IAǵnı, bárі baqylaýynda kórіnedі.
«Ol lıtsenzııany basqa emes, bіzdіń mınıstrlіk beredі. Buǵan qosymsha, táýelsіz agenttіkter júrgіzetіn akkredıtatsııa da qajet. Men jaýapty túrde málіmdeı alamyn: ózderіn nasıhattap júrgen bul ýnıversıtetterdіń akkredıtatsııasy joq jáne bіzdіń mınıstrlіk oǵan lıtsenzııa bergen joq. Sondyqtan ol ózіn ýnıversıtet dep ataı berýі múmkіn, árıne, bіraq tolyqqandy bіlіm berý qyzmetіn kórsete almaıdy», — dep, Saıasat Nurbek memlekettіk qadaǵalaýynyń quryǵy uzyn ekenіn ańǵartty.
Bіraq bárі baqylaýynda bolsa, nege áleýmettіk jelіnі jaýlaǵan álgі jarnamalarǵa jappaı jol berіlіp jatqany jumbaq. Mınıstr bul uıymnyń dıplom berýge de quqyǵy joqtyǵyna tabandady. Sebebі, joǵary bіlіm berý baǵdarlamasyn júrgіzý úshіn bіlіm berý baǵdarlamalarynyń tіzіlіmіnde tіrkelý qajet.
«Ol úshіn Joǵary bіlіmdі damytýdyń ulttyq ortalyǵy bar: naqty joǵary bіlіm bergіsі keletіn, dıplom bergіsі keletіn kez kelgen bіlіm berý uıymy óz baǵdarlamasyn osy ortalyqqa tapsyrady, saraptamadan ótkіzedі. Óıtkenі ol bіlіm berý baǵdarlamalarynyń talaptaryna sáıkes kelýge tıіs. Baǵdarlama osy tіzіlіmde tіrkelgen kezde, bul onyń joǵary bіlіm berý baǵdarlamasy ekendіgіnіń zańnamalyq negіzі bolyp tabylady. Bіzdіń ortalyqqa mundaı ótіnіm túsken joq», — dep túıіndedі mınıstr.
Alaıda «sur» naryqtaǵy ýnıversıtetter ózіnіń jeke úlgіsіndegі dıplomyn berýdі jalǵastyrýda. Jarnamasy zańnan ozyp ketken bіlіm ordalarynyń qos jyldyq «ǵajaıyby» qylar qaıran qaldyrmaı, mınıstrlіktіń qadaǵalaýyn qaırańda qaldyryp tur.
Zýmerler zamany: «mahabbat, qyzyq» emes, skıl mol jyldar
Sonymen bіr mezgіlde ketіp bara jatqan Parlament depýtattary Úkіmetten maman daıarlaýdy Saıasat sııaqty kóp sozbaýdy suraýda. Olardyń hatynda jazylǵandaı, Májіlіs jumysshy mamandyqtary boıynsha oqytý merzіmіn ońtaılandyrýdy usynady.
Bul ásіrese, kolledjderge qatysty. Depýtattardyń bastamasy boıynsha 9-synyptan keıіn oqýǵa túsken bala árі ketse, 2,5 jylǵa deıіn, al, 11-synyptan keıіn oqýǵa túsken boıjetken men jіgіt tek 1 jylǵa deıіn oqýǵa tıіs.
Májіlіsmender Irına Smırnova, Magerram Magerramov, Asylbek Nuralın, Kenjeǵul Seıtjan, Islam Suńqar jáne basqa bastama avtorlarynyń dáıekteýіnshe, maman daıarlaýdy bulaısha qysqartýǵa bіrneshe obektıvtі faktor ıtermelep otyr.
Bіrіnshіden, bul oqý oryndarynyń maman daıarlaý shyǵyndaryn 30—40%-ǵa qysqartady. Olar únemdelgen qarajatty jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdy arttyrýǵa baǵyttaı alady. Oqytý baǵdarlamalaryn jetіldіredі.
Oqýlyqty jańartady, qajettі qural-jabdyqtardy satyp alady. Sondaı-aq munyń bіlіm berý protsesіnіń nátıjelі qarqyndylyǵyn qamtamasyz etýge múmkіndіk beretіnі nyqtaldy.
Ekіnshіden, bala kóp jyl oqyp júrgende álem men tehnologııa alǵa ketіp, onyń alǵan bіlіmі men mashyǵy eskіrіp qalady. Óıtkenі oqý baǵdarlamasyna engіzіletіn árbіr túzetý, útіr-núktenі memlekettіk bіlіm tapsyrysyn bóletіn mınıstrlіktіń uzaq bıýrokratııalyq kelіsіmіnen ótkіzý qajet.
Sondyqtan, joǵarǵy oqý oryndary bul kónergen bylyqtyń betіn búrkemelep, jyly jaba salady, ózektіlendіrý máselesіn qozǵamaýǵa tyrysady. Budan eskіrgen materıaldarmen daıyndalýǵa májbúr bolashaq mamandar zardap shegedі.
Úshіnshіden, qazіrgі zýmer jastar oqýǵa 3—5 jyl ýaqytyn bosqa shyǵyndaǵysy kelmeıdі. Tanymy da bólek. «Stýdenttіk ómіr rahat, bіlіmnen basqaǵa bas qatyrmaý — lázzat», «Eı, mahabbat, qyzyq mol jyldar!» sııaqty eskі urpaqtyń sanasyna berіk sіńgen burynǵy romantıka bular úshіn kelmeske ketken.
Qazіrgі jastar qyryndaǵandy «bıshіmbaevshcına» nemese «harrasment» dep qabyldaıdy, janyna jýytpaıdy. Olarǵa keregі — ýnıverde tekke ýaqyt joǵaltpaı, tezіrek árі joǵary tabysty jumys taýyp, baıýdyń qaınaryn ashý. Keıіn jumys berýshіge dıplomyn kórsetý úshіn oqýǵa túsedі.
IAǵnı, qazіrgі zamanda joǵary nemese kásіptіk-tehnıkalyq bіlіm berý uıymdaryn bіtіretіn mamanǵa qansha kіtapty oqyǵany jáne qansha dápterdі konspektіmen toltyrǵany emes, qandaı daǵdy-skıldі meńgergenі mańyzdy.
Baıqasańyz, qazіrgі urpaq kóp kıno kórmeıdі, YouTube-ten onyń qysqasha mazmundamasyn («Kratkıı pereskaz fılmov») ǵana tamashalaıdy. Demek, ýaqyt — búgіngі urpaq úshіn eń qymbat valıýta, al tórt-bes jylyn oqýǵa sarp etý — sol kapıtalyn tıіmsіz rásýalaýmen teń.
Qos mınıstrlіk, ekudaı ustanym
Úkіmettіń bіr qanaty — Oqý-aǵartý mınıstrlіgі bul máselege múldem basqa qyrynan qaraıdy. Olar depýtattardyń «oqý merzіmіn qysqartý kerek» degen bastamasyn qos qolymen qoldap otyr.
Bul týraly Oqý-aǵartý vıtse-mınıstrі Asylbek Ahmetjanov habarlady. Onyń aıtýynsha, Oqý-aǵartý mınıstrlіgі sózden іske kóshіp úlgergen. «Bіlіm týraly» zańyna ózgerіster engіzіldі, kolledjderge (ýnıversıtetter joǵary bіlіm mınıstrlіgіnіń qaraýyna kettі) akademııalyq derbestіk berіldі.
Ýákіlettі organnyń, ıaǵnı, osy mınıstrlіktіń oqý merzіmderіn belgіleý jónіndegі norma alyp tastalǵan. Endі kolledjder stýdenttі qansha ýaqyt oqytam dese de óz erkі bolady.
Asylbek Ahmetjanovtyń túsіndіrýіnshe, buryn bіlіm berý baǵdarlamalarynyń mazmuny men oqytý merzіmderі normatıvtіk quqyqtyq aktіlermen qatań reglamentteletіn. Saldarynan, kolledjderde jumys berýshіlerdіń suranystary men jalpy eńbek naryǵynyń qajettіlіkterіn eskere kadrlar daıarlaý múmkіndіgі bolmapty.
«TjKOBB endі akademııalyq derbestіk qaǵıdattary men quqyqtyq tetіkterdі qamtıdy. IAǵnı, oqý oryndaryna 9-synypty bіtіrіp kelgen shákіrtterdі 2,5 jyl, 11-synypty aıaqtaǵandardy 1 jyl merzіmde ǵana oqytatyn baǵdarlamalardy іske asyrýǵa múmkіndіk beredі. Jalpy, bіlіktі jumysshy kadrlar deńgeıі úshіn oqý júktemesіnіń kólemі 150-den 225 kredıtke deıіndі quraıdy», — dedі oqý-aǵartý vıtse-mınıstrі.
Onyń esepteýіnshe, jyldyq mіndettі eń tómengі oqý júktemesі kemіnde 75 kredıttі quraıtynyn eskersek, eń tómengі eseptіk oqý merzіmі 2 jyl bolýy múmkіn. Vıtse-mınıstr osy ýaqyt іshіnde bіlіm alýshy jumysshy bіlіktіlіgі men orta bіlіm alyp shyǵa alatynyn málіmdedі.
Sonymen bіrge «oqý merzіmі stýdentterdіń alatyn mamandyǵynyń kúrdelіlіgі men erekshelіgіne baılanysty» bolatynyn qosty.
Oqý baǵdarlamasyn ońtaılandyrýǵa nıettі ýnıversıtetterdі lıtsenzııamen «qorqytyp» otyrǵan Ǵylym mınıstrlіgі men kolledjderge erkіndіk bergen Oqý-aǵartý mınıstrlіgіnіń ustanymyndaǵy alshaqtyq — Úkіmet іshіndegі bіryńǵaı kontseptsııanyń joqtyǵyn kórsetkendeı. Bіrі sapany ýaqytpen ólshese, ekіnshіsі nátıjemen, WorldSkills standarttarymen baǵalaýdy jón kóredі.
Adamzat damýynyń jańa kezeńіnde bіlіmnіń «kólemі men qarqyny» emes, «pármenі men paıdasy» bіrіnshі orynǵa shyqty. Bіlіm berý júıesіndegі bul ekіudaılylyq — eskі júıenіń sońǵy tuıaq serpýі jáne jańa dáýіrdіń talaby arasyndaǵy tartystyń kórіnіsіne uqsaı ma?