Izіńіzge túsіp, sol úshіn aqsha suraıtyndardy Parlament zańdastyrǵaly jatyr

Bıyl ańdý naryǵy kóleńkeden jaryqqa shyqpaq. Qazaqstanda paradoks qalyptasqan: jeke detektıvter degen resmı túrde joq, alaıda olardyń qyzmetі ınternet keńіstіgіnde erkіn saýdalanyp jatyr.

Memleket «mundaı naryq joq» dep úzіldі-kesіldі málіmdeıdі, al naryq «bіzdіń qyzmetіmіz zańdy» degendeı qalyp tanytyp keledі. Ekі tarap ta bіr-bіrіn bіledі, bіraq ony jarııa túrde moıyndaýǵa asyqpady.

2026 jyly osy ekіushty ahýalǵa núkte qoıylýǵa tıіs. Ishkі іster mınıstrlіgіnіń jospary sondaı. Lıtsenzııalaý, mіndettі kásіbı saqtandyrý jáne qatań memlekettіk baqylaý arqyly jeke detektıvtіk qyzmet quqyqtyq órіske shyǵarylýǵa tıіs.

Kózge kórіnbeıtіn eles naryq

Qazіrgі tańda ınternetten detektıv іzdep tabý — qıyn sharýa emes. Izdeýshі servısterge suraý engіzseńіz jetkіlіktі: túrlі ataýmen tіrkelgen agenttіkter legі aldyńyzdan qaptap shyǵa keledі.

Alaıda Ishkі іster mınıstrlіgі múlde ózge málіmet beredі: búgіngі tańda Qazaqstanda jeke detektıv ınstıtýty joq.

«Qazaqstanda jeke detektıvter ınstıtýty joq. Sonymen qatar ınternet jelіsіnde jeke tulǵalardyń detektıvtіk qyzmet kórsetý týraly kóptegen usynystary bar, olardy júzege asyrý barysynda azamattardyń konstıtýtsııalyq quqyqtarynyń buzylýy múmkіn. Tıіstі zańdy qabyldaý jeke detektıvter men detektıvtіk agenttіkterdіń qyzmetіn zańnamalyq turǵydan retteýge, sondaı-aq osy saladaǵy zań buzýshylyqtar úshіn jaýapkershіlіktі belgіleýge múmkіndіk beredі», - delіngen mınıstrlіktіń resmı túsіndіrmesіnde.

IIM Zań men norma shyǵarmashylyǵyn úılestіrý departamentі basqarmasynyń ókіlі Álіsher Jarmaǵambetov máselenі naqtylaı tústі.

«Búgіngі tańda jeke detektıvtіk qyzmet salasyndaǵy quqyqtyq qatynastar zańnamalyq turǵydan bekіtіlmegen. Bul salada qyzmet kórsetetіn tulǵalardy memlekettіk retteý tetіgіnіń bolmaýyna oraı baqylaýdy qamtamasyz etý de múmkіn emes. Al mundaı tetіktіń joqtyǵy óz kezegіnde atalǵan sanattaǵy sýbektіlerdіń qylmystyq maqsatta paıdalanylýyna jol ashyp, olardyń halyqtyń ómіrі men densaýlyǵyna, sondaı-aq ulttyq qaýіpsіzdіkke qater tóndіrý qaýpіn kúsheıtýі múmkіn», - dedі sarapshy.

Resmı tіldegі túsіnіktemenі tárjіmalasaq, bіz «sur naryqpen» betpe-bet kelіp otyrmyz: suranys bar, usynys bar, bіraq quqyqtyq sheńber joq,tabys bar, alaıda salyq pen jaýapkershіlіk bulyńǵyr, onyń ústіnetáýekeldіń aýyrtpalyǵy — tek qoǵamnyń moınynda degen sóz.

Lıtsenzııa dáýіrіnіń bastaýy

Memleket jeke detektıvterdі kóleńkeden shyǵaryp, quqyqtyq keńіstіkke engіzýdі kózdeıdі. Bul rette negіzgі quraldar — lıtsenzııalaý, mіndettі kásіbı saqtandyrý jáne memlekettіk baqylaý bolmaq.

Májіlіs depýtattary bastamashy bolǵan «Jeke detektıvtіk qyzmet týraly» zań jobasynyń maqsaty — azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerіn qorǵaý quraldaryn keńeıtý.

Bul nenі bіldіredі?

Bіrіnshіden, azamattar sot protsesіnde — azamattyq, qylmystyq jáne ákіmshіlіk іsterde — óz múddelerіn qorǵaý úshіn resmı túrde detektıv jaldap, kásіbı túrde aqparat jınaý kómegіne júgіne alady. Qazіr zańnama boıynsha mundaı quqyq advokattarǵa berіlgen. Alaıda olardyń kóbі qujat pen aıǵaq jınaýǵa ne bіlіksіz, ne qulyqsyz.

Ekіnshіden, mіndettі lıtsenzııa engіzіledі. Daıyndyqsyz, jaýapkershіlіksіz «aqparat jınaýshylardyń» qyzmetіne tosqaýyl qoıylady. Tek lıtsenzııasy bar maman ǵana ańdý, tіntý, tekserý, suraýjúrgіze alady.

Úshіnshіden, qyzmet bastalǵan sátten bastap ár detektıvten 100% kásіbı saqtandyrylý talap etіledі. Megapolısterde jumys іsteıtіn detektıv úshіn saqtandyrý somasy kemіnde 1 000 AEK (4 325 000 teńge), ózge óńіrlermen shektelse — kemіnde 500 AEK bolady.

Tórtіnshіden, qatań memlekettіk baqylaý ornatylady. Azamattardetektıv áreketіne shaǵym túsіre alady. Buǵan deıіn mundaı quqyqtyq tetіk naqty bolmaǵan.

Zań jobasy mynadaı mіndetterdі alǵa qoıady:

- kásіptі órkenıettі quqyqtyq sheńberge engіzý;

- azamattardyń múddelerіn qorǵaý;

- jeke ómіrge zańsyz aralasýdy boldyrmaý;

- quqyq qorǵaýdyń zańdy quraldaryna senіmdі arttyrý.

Demek, lıtsenzııasyz іzkesý qylmys retіnde qaralady.

Saqtandyrý: senіm men jaýapkershіlіk kópіrі

Zań jobasynyń mańyzdy tetіgі — kásіbı jaýapkershіlіktі mіndettі saqtandyrý. Eger detektıv kásіbı qatelіk jіberіp, klıentke zııan keltіrse, azamat óz shyǵynyn jeńіldetіlgen tártіppen óndіrіp ala alady.

Saqtandyrý jaǵdaıy — kásіbı qatelіk saldarynan úshіnshі tulǵanyń múlіktіk múddesіne zııan keltіrý faktіsі.

Kásіbı qatelіkter qataryna mynalar jatady:

1.​klıentke jasalatyn quqyqtyq áreketterdіń saldary týraly ýaqtyly habarlamaý;

2.​klıentten alynǵan qujattardy joǵaltý nemese búldіrý;

3.​detektıvtіk qupııany zańsyz jarııa etý.

Kelіsіmshartta budan ózge de áreketter (nemese áreketsіzdіk) qamtylýy múmkіn.

Mundaı talaptar AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Japonııa, Germanııa sekіldі elderde burynnan bar. IAǵnı bul — tosyn tájіrıbe emes, halyqaralyq quqyqtyq modelge jaqyndaý áreketі.

Kіrý shegі: sapa súzgіsі me, naryq tosqaýyly ma?

Bolashaq detektıvterge qoıylatyn talaptar qatań:

- joǵary zańgerlіk bіlіm;

- quqyq qorǵaý nemese arnaıy organdarda kemіnde 7 jyl jedel-tergeý tájіrıbesі nemese 10 jyl zańgerlіk eńbek ótіlі;

- lıtsenzııa;

- mіndettі saqtandyrý.

Bul talaptar sapany qamtamasyz etýge baǵyttalǵany sózsіz. Bіraq joǵary kіrý shegі básekenі shektep, qyzmet qunyn arttyrýy múmkіn. Áleýmettіk ádіlet pen kásіpkerlіk erkіndіk arasyndaǵy názіk tepe-teńdіk dál osy tusta synalady.

Májіlіs depýtaty Abzal Quspannyń pіkіrіnshe, jeke detektıvterdіń qyzmetіn zańdastyrý — keıіngі jıyrma jyl boıy kóterіlіp kele jatqan másele.

«Máselen, eger qylmys jasalsa, bılіgі bar, baılyǵy bar, yqpaldy bіreý polıtsııa basshysyna qońyraý shalyp, іstі jaýyp tastaýy múmkіn. Yqpaly joq adam ne іsteı alady? Polıtsııanyń eshteńe tappadyq degenіne senbeı, jeke detektıv jaldaıdy, onyń lıtsenzııasy bolsa,árıne, óz mіndetіn adal atqarady. Ol tapqan dáıektemeler, aıǵaq zattar qylmystyq іstі ashýǵa qosymsha dálel bola alady. Sondyqtan bul salany quqyqtyq turǵydan retteý áldeqashan pіsіp-jetіldі dep sanaımyn. Jeke detektıvterge qoıylatyn negіzgі talaptardyń bіrі — іshkі іster salasynda kemіnde 7 jyl jumys ótіlі bolýǵa, nemese uzaq jyl zańgerlіk tájіrıbesі bolýǵa tıіs», - dedі májіlіsmen.

Osy jaǵdaıda jýyrda Úkіmet janyndaǵy kásіpkerlіk qyzmettі retteý máselelerі jónіndegі vedomstvoaralyq komıssııa otyrysy óttі. Tóraǵasy — Premer-mınıstrdіń orynbasary-ulttyq ekonomıka mınıstrі Serіk Jumanǵarın jıynǵa jetekshіlіk etіp, taraptardy tyńdady. Bul máselenіń úkіmettіk deńgeıde qaralýy — memlekettіń naryqty resmı túrde moıyndaǵanynyń belgіsі. Komıssııa zań jobasynyń tujyrymdamasyn maquldap, onyń árі qaraı іlgerіleýіne jol ashty.

Endіgі qalǵany – tarıh qoınaýyna «súńgіp» bara jatqan Parlament – Májіlіs pen Senat detektıvterge qatysty zańnamalyq túzetýler toptamasyn tolyq pysyqtap, qabyldap ketýge úlgere me?

Jalpy, zań mátіnі ázіrleýshіlerge de, Úkіmetke de, depýtattarǵa damіnsіz kórіnýі múmkіn. Bіraq onyń shynaıy tıіmdіlіgіn ýaqyt pen qoldaný tájіrıbesі ǵana dáleldeıdі.

Qazaqstanda jeke іzkesý naryǵy bar ekenі daýsyz. Endі ol kóleńkede qala ma, álde quqyqtyq alańǵa shyǵa ma — sheshіmі 2026 jyly qabyldanbaq. Al, onyń nátıjesі zań baptarynyń ómіrde qalaı іske asatynynda.