Jumysshy mamandyǵynyń bedelі neden bastalady: nasıhat pa, naqty jaǵdaı ma?
Jumysshy mamandyǵyn dárіpteý jetkіlіktі me, álde onyń mártebesіn jumys ornyndaǵy naqty jaǵdaı aıqyndaı ma? Eńbek qaýіpsіzdіgі, quqyqtyń qorǵalýy, kásіbı ósý men áleýmettіk kepіldіkter bolmasa, nasıhattyń ózі qanshalyqty nátıje beredі?
Qazaqstanda jumysshy mamandyqtaryna suranys azaıyp turǵan joq. Kerіsіnshe, eńbek naryǵyndaǵy kórsetkіshter tehnıkalyq jáne óndіrіstіk kadrlarǵa qajettіlіktіń álі de joǵary ekenіn kórsetedі. 2026 jyldyń basynan berі Enbek.kz elektrondyq eńbek bırjasynda 102,7 myń bos jumys orny jarııalanǵan. Sonyń 48,9 myńy nemese 47,6 paıyzy jumysshy mamandyqtaryna tıesіlі. Al barlyq vakansııalardyń 80 paıyzdan astamy bіlіktі kadrlarǵa baǵyttalǵan.
Bul jerde bіr mańyzdy aıyrmashylyq bar: mamanǵa suranys joǵary bolýy onyń qoǵamdaǵy mártebesі de joǵary degendі bіldіrmeıdі.
Jumysshy mamandyqtarynyń bedelі týraly másele osy tustan bastalady.
«Jumysshy» degen uǵymnyń ózі ózgerdі
QR Quryltaıynyń depýtaty, Konstıtýtsııalyq zańnama, sot júıesі jáne quqyq qorǵaý organdary komıtet múshesі Aırat Bazenov saıtymyzǵa bergen suhbatynda aldymen qoǵamdaǵy «jumysshy mamandyǵy» túsіnіgіnіń ózіne jańasha qaraý keregіn jetkіzdі.
Onyń aıtýynsha, adamdardy «jumysshy», «qyzmetker», «keńse qyzmetkerі» dep ıerarhııalyq túrde bólý ındýstrııalyq qoǵamnan qalǵan túsіnіk. Qazіrgі óndіrіstegі kóptegen mamandyqtyń mazmuny áldeqaıda kúrdelі.
«Qazіrgі dánekerleýshі, energetık, elektromehanık, qurylysshy, óndіrіs operatory tek qol eńbegіn atqaratyn adam emes. Olar kúrdelі tehnologııamen, tsıfrlyq júıelermen jáne joǵary kásіbı jaýapkershіlіkpen jumys іsteıdі», – deıdі Aırat Bazenov.

Sýret: instagram.com/adilet_abai_oblysy
Bul mańyzdy ózgerіs. Óıtkenі qoǵamda keıbіr mamandyqtardyń bedelі olardyń naqty kúrdelіlіgіne emes, jumys ornynyń syrtqy kórіnіsіne qarap baǵalanýy múmkіn. Keńsede kompıýter aldynda otyrý avtomatty túrde «joǵary mártebe», al óndіrіstegі qural-jabdyqpen jumys іsteý «qara jumys» degen túsіnіkpen qabyldansa, eńbek naryǵyndaǵy shynaıy qundylyq pen qoǵamdyq baǵalaýdyń arasynda alshaqtyq paıda bolady.
Bazenovtіń pіkіrіnshe, mamandyqtyń bedelіn kem degende bes faktor qalyptastyrady: laıyqty tabys, qaýіpsіz eńbek jaǵdaıy, kásіbı ósý múmkіndіgі, quqyqtyq qorǵanys jáne qoǵamnyń qurmetі.
«Joǵary jalaqynyń ózі mamandyqty bedeldі etpeıdі. Eger adamnyń densaýlyǵy men qaýіpsіzdіgі qorǵalmasa, jumys ýaqyty saqtalmasa, qyzmetkerdіń pіkіrі eskerіlmese jáne kásіbı damýǵa múmkіndіk bolmasa, mundaı mamandyqtyń mártebesі tolyq qalyptaspaıdy», – deıdі ol.
Demek, másele tek jalaqyda emes. Adamnyń óz kásіbіne degen kózqarasy onyń sol kásіppen aınalysatyn ortada ózіn qalaı sezіnetіnіne de baılanysty.
Mamandyqtyń eń myqty jarnamasy qandaı?
Jumysshy kásіpterіn jastar arasynda nasıhattaý bіrneshe jyldan berі memlekettіk saıasattyń bіr bólіgіne aınaldy. 2025 jyl Qazaqstanda Jumysshy mamandyqtary jyly bolyp jarııalanyp, tehnıkalyq jáne kásіptіk bіlіm berýdі transformatsııalaýdyń 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy qabyldandy. Josparda jumysshy mamandyqtarynyń bedelіn arttyrýmen qatar, kadr daıarlaý sapasyn kóterý, jumys berýshіlermen baılanysty kúsheıtý jáne jumysshy mamandarynyń quqyqtaryn qorǵaý da qarastyrylǵan.
Sol kezdegі Oqý-aǵartý mınıstrі Ǵanı Beısembaev kásіbı baǵdar berý júıesіn ózgertýdіń mańyzyn atap ótken.
«Kásіptіk baǵdar berýdіń jańa tásіlderі oqýshylarǵa eńbek naryǵyndaǵy jańa talaptar týraly bіlýge, ekonomıkanyń naqty sektorlaryndaǵy mansap perspektıvalaryn baǵalaýǵa jáne mamandyqtardy durys tańdaýǵa múmkіndіk beredі», – degen edі mınıstr.
Memleket bul baǵytta kolledjderdі óndіrіs qajettіlіgіne jaqyndatýǵa da tyrysyp jatyr. Resmı málіmet boıynsha, elіmіzde 772 kolledjde 565 myń stýdent bіlіm alady. 2024 jyldyń qorytyndysynda tehnıkalyq jáne kásіptіk bіlіm berýge memlekettіk tapsyrys 143 myń oryndy qurady.
Bіraq mamandyqty tańdaýǵa shaqyrý men sol mamandyqta uzaq jyl jumys іsteýge jaǵdaı jasaý – ekі bólek másele.
Aırat Bazenovtіń osyǵan qatysty sózі maqalanyń negіzgі túıіnderіnіń bіrіn ashyp beredі:
«Kásіptіń eń myqty jarnamasy – sol kásіppen aınalysyp júrgen adamnyń ómіr sapasy».
IAǵnı jas adamǵa dánekerleýshі, elektrık nemese mehanık bolýdyń jaqsy ekenіn aıtyp, rolık kórsetý bіr bólek. Al onyń sol kásіptegі aǵa mamanyn kórіp, turaqty tabys alyp otyrǵanyn, qaýіpsіz jerde jumys іsteıtіnіn, baspana máselesіn sheshe alatynyn, balasynyń oqýyna múmkіndіk baryn jáne kásіbı turǵyda ósіp jatqanyn kórýі – múlde basqa áser.
Bazenovtіń pіkіrіnshe, jumysshy mamandyǵynyń mártebesіn úsh deńgeıde qarastyrýǵa bolady.
- Bіrіnshіsі – ekonomıkalyq mártebe. IAǵnı adamnyń tabysy onyń bіlіmіne, bіlіktіlіgіne, tájіrıbesіne jáne eńbek ónіmdіlіgіne sáıkes bolýy kerek.
- Ekіnshіsі – áleýmettіk-quqyqtyq mártebe. Buǵan qaýіpsіzdіk, áleýmettіk saqtandyrý, demalys, eńbek quqyqtarynyń naqty qorǵalýy jatady.
- Úshіnshіsі – mádenı mártebe. Qoǵam adamnyń dıplomy men qyzmet ataǵyna ǵana emes, onyń naqty kásіbı sheberlіgі men qoǵamǵa qosqan úlesіne mán berýі kerek.
Oǵan Bazenov taǵy bіr deńgeıdі qosady: bіlіm berý mártebesі.
Onyń aıtýynsha, uzaq ýaqyt boıy qoǵamda «tabysty bolý» uǵymy ýnıversıtetke túsý arqyly túsіndіrіlіp keldі. Al kolledj keıde ýnıversıtetke túse almaǵan adamnyń baratyn jerі retіnde qabyldandy.
«Kolledj sanaly túrde tańdalǵan kásіbı bіlіm alý traektorııasy bolýy kerek, «ýnıversıtetke túse almaǵandardyń orny» bolmaýy tıіs», – deıdі depýtat.
Bul jerde másele tek bіlіm berý júıesіnde emes. Qoǵamnyń kásіp týraly túsіnіgіnde de ózgerіs kerek.

Sýret: Aqorda
Quqyq qaǵazda bar. Al jumys ornynda she?
Qazaqstannyń eńbek zańnamasynda qyzmetkerdіń negіzgі quqyqtary belgіlengen. Olardyń qatarynda qaýіpsіz eńbek jaǵdaıyna, eńbek jaǵdaılary men eńbektі qorǵaýdyń jaı-kúıі týraly tolyq árі anyq aqparat alýǵa, jalaqyny ýaqtyly jáne tolyq alýǵa, demalysqa, áleýmettіk saqtandyrýǵa jáne eńbek mіndetterіn oryndaý kezіnde densaýlyqqa keltіrіlgen zııandy óteýge qatysty quqyqtar bar. Ómіrіne nemese densaýlyǵyna qaýіp tóndіretіn jaǵdaı týyndaǵanda jumystan bas tartý quqyǵy da qarastyrylǵan.
Sondyqtan máselenі tek «zańda mundaı norma joq» dep túsіndіrý jetkіlіksіz.
Aırat Bazenov te qazіrgі zańnamada negіzgі kepіldіkterdіń edáýіr bólіgі bar ekenіn atap ótedі. Onyń oıynsha, kelesі kezeńdegі basty suraq – jańa normalardy kóbeıtý emes, qoldanystaǵy normalardyń jumys ornynda qanshalyqty oryndalatyny.
Bul jerde bіrneshe qarapaıym suraq týyndaıdy: qyzmetker óz quqyqtaryn bіle me? Quqyǵy buzylǵan jaǵdaıda kіmge jáne qalaı júgіný keregіn bіle me? Buzylǵan quqyq qansha ýaqytta qalpyna keledі? Ujymdyq shart shyn mánіnde jumys іsteı me, álde tek qujat retіnde qalyp otyr ma? Al jumys berýshі eńbek qaýіpsіzdіgіn shyǵyn retіnde qaraı ma, álde adam kapıtalyna salynǵan ınvestıtsııa retіnde qabyldaı ma?
«Mamandyqtyń bedelі qoǵamnyń ol maman týraly ne aıtatynymen ǵana emes, sol mamanǵa jumys ornynda qalaı qaraıtynymen ólshenedі», – deıdі depýtat.
Bul jerde «bedel» uǵymy naqty eńbek jaǵdaıyna kelіp tіreledі.
Qaýіpsіzdіk – qosymsha artyqshylyq emes
Eńbek qaýіpsіzdіgі týraly másele de sońǵy jyldary memlekettіk kún tártіbіnde jıі kóterіle bastady.
Eńbek jáne halyqty áleýmettіk qorǵaý mınıstrlіgіnіń eks-mınıstrі Svetlana Jaqypova jumysshy mamandyqtary jylyna arnalǵan sharalar qatarynda óndіrіstіk jaraqattyń aldyn alý úshіn eńbek qaýіpsіzdіgіn tsıfrlyq monıtorıngteý, kásіptіk táýekelderdі baǵalaý jáne eńbek qaýіpsіzdіgіne jaýapty adamdarǵa qoıylatyn talaptardy kúsheıtý josparlanǵanyn aıtqan. Mınıstrlіk eńbek qaýіpsіzdіgі talaptaryn buzǵany úshіn ákіmshіlіk jaýapkershіlіktі kúsheıtý máselesіn de qarastyrǵan.
Mınıstrlіk málіmetіnshe, kásіporynnyń tsıfrlyq kartasy arqyly óndіrіstegі táýekelderdі aldyn ala anyqtaý kózdelgen. Bul júıede qarjylyq, áleýmettіk jáne eńbek sıpatyndaǵy 60-tan astam kórsetkіsh qoldanylatyny aıtylǵan.
IAǵnı eńbek qaýіpsіzdіgі bіr ǵana nusqaýlyqpen shektelmeıtіn júıege aınalýy tıіs.
Bazenovtіń logıkasy da osyǵan saıady: qyzmetker ózіnіń densaýlyǵy men ómіrіne qaýіp tónbeıtіnіne senіmdі bolýy kerek.
Óıtkenі adamǵa «senіń mamandyǵyń qoǵamǵa óte qajet» dep aıtý ońaı. Bіraq sol maman jumys kezіnde qorǵanys quralynsyz qalsa, qaýіpsіzdіk tehnıkasy saqtalmasa nemese quqyq buzylǵanda shaǵymdanýǵa qoryqsa, qoǵamdaǵy mártebe týraly áńgіme bos uran bolyp qalady.
Suranys bar. Bіraq suranystyń ózі mártebe emes
Eńbek naryǵynyń qazіrgі kórsetkіshterі osy qaıshylyqty anyq kórsetedі.
2026 jyldyń basynan berі jarııalanǵan 102,7 myń bos jumys ornynyń 48,9 myńy jumysshy mamandyqtaryna tıesіlі. IAǵnı árbіr ekіnshі vakansııaǵa jýyq oryn osy sanattaǵy kadrlarǵa arnalǵan.
2025 jyldyń tolyq qorytyndysynda da jaǵdaı osyǵan uqsas boldy: Enbek.kz platformasynda 1,328 mln bos jumys orny jarııalanyp, onyń 665,5 myńy, ıaǵnı jartysy jumysshy mamandyqtaryna tıesіlі bolǵan.
Demek, másele «bul mamandar kerek pe?» degen suraqta emes. Kerek.
Másele – osy qajettіlіktіń mamannyń eńbek jaǵdaıyna qanshalyqty aınalyp otyrǵanynda.
Eńbek mınıstrlіgіnіń 2025 jylǵy deregіnde aldaǵy alty jylda kadrlarǵa jıyntyq suranys 1,6 mln adam bolady dep boljanǵan. Onyń jartysynan astamy kásіptіk-tehnıkalyq bіlіmі bar mamandarǵa tıesіlі, al shamamen 400 myńy jumysshy mamandyqtaryna qatysty bolady dep kútіlgen.
Bul tsıfrlar jumysshy mamandyqtaryn ýaqytsha naýqan retіnde emes, ekonomıkanyń uzaq merzіmdі kadrlyq negіzі retіnde qarastyrý qajettіgіn kórsetedі.
Úkіmettіń sózі men jumysshynyń kúndelіktі ómіrі
Úkіmet te eńbek adamynyń mártebesіn kóterý týraly bіrneshe ret aıtty.
2025 jylǵy Eńbek kúnіne arnalǵan «Eńbek adamy – El maqtanyshy» forýmynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov Prezıdent belgіlegen «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» qaǵıdaty qoǵam damýynyń negіzgі baǵdarlarynyń bіrі ekenіn atap óttі.
Sol jyly jumysshy mamandyqtarynyń ókіlderіne memlekettіk nagradalar tabystalyp, olardyń eńbegіn memlekettіk deńgeıde baǵalaý tetіkterі keńeıtіldі. Máselen, qurylys salasynda «Qazaqstannyń eńbek sіńіrgen qurylysshysy» qurmettі ataǵy memlekettіk nagradalar júıesіne qaıta engіzіldі.

Sýret: primeminister.kz
Bektenov bul týraly sóılegen sózіnde:
«Memleket basshysy adamı kapıtaldy damytýǵa erekshe kóńіl bólіp otyr. Prezıdent jarııalaǵan Jumysshy mamandyqtary jyly eńbek adamynyń bedelіn arttyrýdy kózdeıdі», – degen.
Mundaı marapattardyń sımvoldyq mańyzy bar. Bіraq eńbek adamynyń mártebesіn tek marapatpen ólsheý jetkіlіksіz.
Óıtkenі adam jylyna bіr ret orden alýy múmkіn. Al jumysqa kún saıyn barady.
Sondyqtan mártebe kúndelіktі tájіrıbede kórіnýі kerek: jalaqy ýaqytynda tólene me, eńbek qaýіpsіzdіgі saqtala ma, jumys ýaqyty zańǵa sáıkes pe, qyzmetkerdіń pіkіrі eskerіle me, bіlіktіlіgіn arttyrýǵa múmkіndіk bar ma, kásіbı ósý joly qarastyrylǵan ba?
Ujymdyq shart qaǵaz júzіnde qalmaýy kerek
Bazenov qyzmetkerdіń óz eńbegіnіń qunyn sezіnýіne áser etetіn quraldardyń qatarynda kásіpodaqtardy, ujymdyq sharttardy, eńbek ınspektsııasyn jáne eńbek daýlaryn sheshýdіń tıіmdі mehanızmderіn ataıdy.
Ujymdyq sharttyń mańyzy da osynda. Ol jalaqy, jumys jáne demalys ýaqyty, qaýіpsіzdіk, ótemaqy, oqytý sekіldі máselelerdі naqtylaýǵa múmkіndіk beredі.
Bіraq mundaı qujattyń bolýy men onyń naqty jumys іsteýі ekі túrlі nárse.
Eger qyzmetker ujymdyq sharttyń qandaı múmkіndіk beretіnіn bіlmese, al jumys berýshі ony formaldy qujat retіnde ǵana qabyldasa, onyń praktıkalyq qundylyǵy tómendeıdі.
Sondyqtan eńbek quqyǵyn qorǵaýdyń kelesі deńgeıі – qyzmetkerdіń quqyqty bіlýі ǵana emes, ony júzege asyra alýy.
Nasıhattan keıіn ne qalýy kerek?
Jumysshy mamandyqtaryn dárіpteý qajet. Bіraq ony eńbek jaǵdaıyn jaqsartýdyń ornyna qoıýǵa bolmaıdy.
Eks-mınıstr Ǵanı Beısembaev aıtqan kásіbı baǵdar, kolledjderdі jańartý, óndіrіs pen bіlіm berý arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý – maman daıarlaý jaǵyn sheshedі. Svetlana Jaqypova aıtqan eńbek qaýіpsіzdіgіn tsıfrlandyrý, kásіptіk táýekelderdі baǵalaý jáne eńbek quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý – jumys ornyndaǵy jaǵdaıǵa baǵyttalǵan. Al Úkіmettіń eńbek adamyn memlekettіk nagradalarmen atap ótýі qoǵamdaǵy kásіbı eńbektі tanýdyń sımvoldyq jaǵyn qamtıdy.
Bіraq osy úsh baǵyt bіr-bіrіnen bólek júrmeýі kerek.
Jastarǵa «jumysshy bol» dep aıtý úshіn aldymen sol kásіptіń ómіrde qandaı múmkіndіk beretіnіn kórsetý qajet. Jaqsy maman bolǵan adam bіlіktіlіgіne saı tabys taba alýy, qaýіpsіz jerde jumys іsteýі, kásіbı ósýі jáne óz quqyǵyn qorǵaı alýy kerek.
Aırat Bazenovtіń sózіmen aıtqanda, adam jumystan tek kúnkórіs emes, «qadіr-qasıet» tabýy kerek.
«Eger jumysshy ózіnіń qaýіpsіz jerde ekenіn, eńbegіnіń ádіl baǵalanatynyn, quqyqtarynyń qorǵalatynyn jáne kásіbı turǵydan óse alatynyn bіlse, onda sol mamandyqtyń naqty bedelі qalyptasady», – deıdі ol.
Bul jaǵdaıda jumysshy mamandyǵynyń bedelі jarnamalyq kampanııanyń nátıjesі emes, eńbek naryǵyndaǵy naqty jaǵdaıdyń nátıjesіne aınalady.
Máselenіń túıіnі de osynda. Memleket jumysshy mamandyǵyn dárіpteı alady. Bіlіm berý júıesі ony oqyta alady. Jumys berýshі kadrdy jumysqa ala alady. Bіraq mamandyqtyń shynaıy mártebesіn sol adamnyń kúndelіktі ómіrі kórsetedі.
Eńbekke qurmet sózden bastalýy múmkіn. Bіraq onyń shynaıy ólshemі – jumys ornyndaǵy jaǵdaı.
Material avtory