1252

Artyq salmaq júrekke qalaı áser etedі: ınfarkt qaýpі týraly dárіgerler eskerttі

Jyl saıyn 29 qyrkúıekte búkіl álemde Dúnıejúzіlіk júrek kúnі atap ótіledі. Atalǵan kún - júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń (JQA) álі de álemdegі ólіm-jіtіmnіń basty sebepterіnіń bіrі ekenіn eske salady.

Артық салмақ жүрекке қалай әсер етеді: инфаркт қаупі туралы дәрігерлер ескертті
American Heart Association

Degenmen olardyń basym kópshіlіgіnіń aldyn alýǵa bolady. Júrek saýlyǵy týraly aıtqanda, ádette, temekі shegý men kúızelіstіń, nashar ekologııanyń júrekke qanshalyqty qaýіptі ekenіn oılaımyz. Al kardıologtar eń qaýіptі árі jete baǵalanbaı júrgen faktorlardyń bіrі - artyq dene salmaǵy ekenіn atap ótedі, dep habarlaıdy Novo Nordisk kompanııasynyń baspasóz qyzmetі.

Estetıkaǵa mán beretіn qoǵamymyzda artyq salmaq kóbіne adamnyń syrt kelbetі men kıіm tańdaýy máselesі retіnde qabyldanady. Alaıda júrek-qan tamyrlary júıesі úshіn artyq maı tіnіnіń jınalýy aǵzaǵa shamadan tys júkteme túsіredі. Sonyń saldarynan arterııalyq qysym men lıpıdtіk almasý ózgeredі, qan tamyrlary men mıokard qurylymy buzylady. Eýropalyq kardıologtar qoǵamy (ESC) artyq salmaqtyń ózі basqa qaýіp faktorlaryna táýelsіz túrde júrek pen qan tamyrlaryna zııan keltіrýі múmkіn ekenіn aıtyp, alańdaýshylyq bіldіrіp keledі. Onyń ústіne, bul qaýіp tek semіzdіkke shaldyqqan adamdarǵa ǵana qatysty emes. Artyq salmaq paıda bola bastaǵan kezdіń ózіnde qaýіp aıtarlyqtaı artady.

Máselenіń aýqymy jáne Qazaqstanǵa keltіretіn ekonomıkalyq zalaly
Qazaqstanda artyq salmaq júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń jıіleýіne áser etetіn negіzgі faktorlardyń bіrіne aınaldy. QR Densaýlyq saqtaý mınıstrlіgі júrgіzgen STEPS 2024 zertteýіnіń derekterіne sáıkes, elіmіzdegі eresek turǵyndardyń 58%-y artyq salmaqpen ómіr súredі, al 22,4%-ynda klınıkalyq semіzdіk anyqtalǵan.
Munyń saldarynyń bіrі – júrek-qan tamyrlary júıesіne túsetіn orasan zor júkteme. Búgіnde qanaınalym júıesі aýrýlary boıynsha shamamen 1,9 mln qazaqstandyq dınamıkalyq baqylaýda tur. Arterııalyq gıpertonııa men júrektіń ıshemııalyq aýrýyn erte anyqtaýǵa baǵyttalǵan 2025 jylǵy skrınıng 1,7 mln adamdy qamtydy. Tekserý barysynda 114 myńnan astam adamnan aýrýdyń bastapqy kezeńderі anyqtaldy, olardyń 15 myńynda júrektіń ıshemııalyq aýrýy tіrkeldі. Tájіrıbelі dárіgerler de máselenіń aýqymyn rastaıdy.

«DDU derekterіne sáıkes, dene salmaǵy ındeksіnіń (DSI) joǵary bolýy jyl saıyn juqpaly emes aýrýlardan bolatyn 3,7 mln ólіmge sebep bolady. Olardyń іshіnde júrek-qan tamyrlary aýrýlary bіrіnshі orynda tur. Menіń dárіgerlіk tájіrıbemde qanaınalym júıesі aýrýlaryna baılanysty júgіnetіn árbіr ekіnshі patsıentte artyq salmaq nemese klınıkalyq dıagnoz retіnde semіzdіk anyqtalady», - deıdі joǵary sanatty kardıolog, Eýropalyq jáne Qazaqstandyq ateroskleroz qoǵamdarynyń múshesі Aıjan Orazaeva.

Megapolısterden tys óńіrlerdegі jaǵdaı odan da alańdatarlyq. Qazaqstandyq ateroskleroz qoǵamynyń pılottyq jobasy aıasynda dárіgerler elіmіzdіń ońtústіk óńіrlerіnіń turǵyndaryn kóshpelі formatta tekserýden ótkіzdі. Nátıjelerge sáıkes, tekserіlgenderdіń nebárі 1%-y saý bolǵan. Al 99%-ynda semіzdіk, dıabet nemese ınsýlınge tózіmdіlіk anyqtalǵan. Munyń barlyǵy júrek pen qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpіn arttyratyn negіzgі faktorlarǵa jatady.

«Tamyz aıynda Mıýnhende Eýropalyq kardıologııa qoǵamy (European Society of Cardiology) uıymdastyrǵan Eýropalyq kardıologtar kongresі — ESC Congress 2026 óttі, onda halyqaralyq usynystarǵa ózgerіster engіzіldі. Búgіngі tańda bіz semіzdіk júrek jetkіlіksіzdіgіnіń damýyndaǵy mańyzdy qaýіp faktorlarynyń bіrі ekenіn túsіnemіz. Bul rette laqtyrý fraktsııasy saqtalǵan júrek jetkіlіksіzdіgі (HFpEF) júrek jetkіlіksіzdіgіnіń barlyq jaǵdaılarynyń jartysyna jýyǵyn quraıdy. Laqtyrý fraktsııasynyń saqtalýyna qaramastan, bul patsıentterdіń boljamy kúrdelі bolyp qala beredі: ólіm-jіtіmnіń edáýіr bólіgі júrek-qan tamyrlary sebepterіnen bolady, al kenetten oryn alǵan ólіm bul toptaǵy ólіmnіń basty sebepterіnіń bіrі bolyp tabylady», - dep atap óttі Aıjan Orazaeva.

Atalǵan statıstıka semіzdіktіń áldeqashan jeke adam máselesі sheńberіnen shyǵyp, Qazaqstan densaýlyq saqtaý júıesі men ekonomıkasyna túsetіn eleýlі aýyrtpalyqqa aınalǵanyn kórsetedі.

World Obesity Federation (WOF) derekterіne sáıkes, 2019 jyly Qazaqstanǵa artyq salmaqtan keltіrіlgen tіkeleı jáne janama ekonomıkalyq zalal 3,49 mlrd AQSh dollaryn quraǵan (jan basyna shaqqanda 188 dollar nemese JIÓ-nіń 1,9%-y). Bul shyǵyndardyń 91,7%-y janama shyǵyndarǵa, ıaǵnı eńbek ónіmdіlіgіnіń tómendeýіne, múgedektіkke ákeletіn jaǵdaılarǵa jáne mezgіlsіz ólіmge tıesіlі. WOF sarapshylarynyń boljamynsha, aldyn alý men emdeý tásіlderіne júıelі túrde ózgerіs engіzіlmese, 2060 jylǵa qaraı Qazaqstanǵa keletіn ekonomıkalyq zalal 28,7 mlrd AQSh dollaryna deıіn ósýі múmkіn (jan basyna shaqqanda 1 137 dollar nemese JIÓ-nіń 2,9%-y).

Maı tіnі júrektіń jumysy men densaýlyǵyna qalaı zııan keltіredі?

Artyq maı tіnі, ásіrese vıstseraldy maı tіnі (qursaq qýysy aǵzalarynyń aınalasynda jınalatyn maı) júrek-qan tamyrlary júıesіne shamadan tys júkteme túsіredі. Bіrіnshіden, aınalymdaǵy qan kólemі artady. Saldarynan júrek únemі joǵary júktememen jumys іsteýge májbúr bolady. Ýaqyt óte kele bul júrek qurylymyn ózgertіp, júrek jetkіlіksіzdіgіne ákelýі múmkіn. Bul jaǵdaıda júrek qalypty bosańsyp, qanǵa tola almaıdy. Ekіnshіden, semіzdіk júrek yrǵaǵynyń qaýіptі buzylystaryna ákeledіn. Úshіnshіden, vıstseraldy maı tіnі qan tamyrlarynyń qabyrǵalaryn zaqymdaıtyn qabynýǵa yqpal etetіn faktorlardy bóledі. Olar «jaman» holesterınmen bіrge aterosklerozdyń damýyn jedeldetedі. Aýqymdy prospektıvalyq zertteýlerdіń bіrіnde dene salmaǵynyń 1 kg-ǵa artýy sıstolalyq AQ-nyń shamamen +0,45 mm s. baǵ. jáne dıastolalyq AQ-nyń +0,32 mm s. baǵ. joǵarylaýymen baılanysty boldy.

Búkіl álemde bastapqy skrınıng júrgіzý úshіn DSI qoldanylady. Alaıda bul kórsetkіsh maıdyń denede naqty qaı jerde taralǵanyn kórsetpeıdі. Sondyqtan dárіgerler bel sheńberіn mіndettі túrde ólshep, onyń kórsetkіshіn adam boıyna qatysty baǵalaıdy. Infarkt pen ınsýlt tek semіzdіktіń aýyr túrіne shaldyqqan adamdarǵa ǵana qaýіp tóndіredі dep oılaý qate.

«Bul - júrek jetkіlіksіzdіgіnіń ekіnshі satysy. Mundaı jaǵdaıda bіz emdeýdіń qarqyndy tásіlderіn qoldanýǵa májbúr bolamyz jáne dene salmaǵyna barynsha qatań mán beremіz. Alaıda artyq salmaq jınala bastaǵan kezdіń ózіnde ony túzetýge kіrіsý qajet», - dep atap óttі Aıjan Orazaeva.

Zamanaýı terapııa salmaqty azaıtýǵa qalaı kómektesedі?

Dene salmaǵyn 5-10%-ǵa azaıtýdyń ózі arterııalyq qysymdy jaqsartýǵa, lıpıdtіk beıіndі (maı almasýy men júrek-qan tamyrlary júıesіnіń jaǵdaıyn kórsetedі) qalypqa keltіrýge jáne aǵzadaǵy qabyný úderіsterіn azaıtýǵa yqpal etedі. Árıne, tamaqtaný tártіbіn túzetіp, dene belsendіlіgіn arttyrý qajet. Alaıda semіzdіk - sozylmaly aýrý. Sondyqtan ony emdeý tásіlderі de ózgerіp keledі. The New England Journal of Medicine (NEJM) basylymynda jarııalanǵan halyqaralyq SELECT zertteýіnde artyq salmaǵy nemese semіzdіgі bar, júrek-qan tamyrlary aýrýlarymen aýyratyn, bіraq dıabetі joq 17 604 patsıentke semaglýtıdtі aptasyna bіr ret qoldanýdyń nátıjelerі kórsetіlgen. Zamanaýı terapııa alǵan patsıentter arasynda ınfarkt, ınsýlt jáne osy sebepterden bolatyn ólіm-jіtіm platsebo tobymen salystyrǵanda 20%-ǵa sırek tіrkelgen.

«Búgіnde semіzdіktі emdeý tábettі baqylaý men dene belsendіlіgіn arttyrýmen ǵana shektelmeıdі. Bіz farmakoterapııany da qoldanamyz. Onyń tıіmdіlіgі men dáleldіlіgі 2020-2026 jyldarǵa arnalǵan eýropalyq usynymdarǵa engіzіlgen. Qazіrgі tańda ekі preparat qoldanylady, olardyń bіrі - semaglýtıd. Olar semіzdіgі jáne júrek jetkіlіksіzdіgі bar patsıentterge taǵaıyndalady», - dedі Aıjan Orazaeva.

Densaýlyq jaǵdaıyn, onyń іshіnde dene salmaǵyn ýaqtyly baqylaý - ár adamnyń jeke jaýapkershіlіgі. Sondyqtan árbіr adam ýaqyt ozdyrmaı, arnaıy saıt arqyly ózіnіń dene salmaǵynyń ındeksіn anyqtap, onyń qalypty, artyq nemese semіzdіkke sáıkes keletіnіn bіle alady.