RUS
Отыншы Әлжанұлының өмірі мен қызметі
Отыншы Әлжанұлы – Алаш қозғалысының көрнекті өкілі, Алашорда үкіметінің мүшесі, Жетісудағы Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі, ағартушы-публицист, халық мұғалімі және Лепсинск халық милициясының бірінші командирі. Репрессия дейін қызылдарға қарсы қақтығыста мерт болған батырлардың бірі. Ол ұлттық мүддені қаламмен де, қарумен де қорғаған қайраткер. Оның публицистикалық еңбектері осы күрестің айқын көрінісі.
Сурет: history.kz
Публицистикалық мұрасы
Отыншы Әлжанұлының «Дала Уәлаяты» газетінде жарияланған мақалалары оның ағартушылық миссиясын көрсетеді. Олардың қатарында:
• "Қазақтарға пайдалы кітаптар"• "Қазақ балаларын тәрбиелеу туралы әңгімелер"• "Қазақ даласында халыққа білім беру туралы"• "Қазақ мектептерін құру"• "Қазақтарда арнайы даярланған мұғалімдер болуының қажеттігі туралы"• "Білімге қарай тағы бір қадам"
Бұл мақалалар ұлттық сананы ояту мен білімді тарату мақсатында жазылды. Бүгінде әлеуметтік желілерде танымды ақпаратты пост ретінде бөлісу – заманауи әдіс болса, өткен ғасырда баспасөз арқылы халыққа білім беру ең тиімді ақпараттық құралдардың бірі болған еді. Осы ретте, Отыншы Әлжанұлы ұлттық код пен білім мәселесін көтеруде публицистиканы шебер қолданды.
Сурет: alash.semeylib.kz
Отыншы Әлжанұлы жас ұрпақты білімге баулуы өзінің сауатты отбасыда өсуімен негізделеді. Тарихи деректерге сүйенсек оның жеті атасы дәулеттен арылмаған, Құнанбай секілді бай, беделді адамдармен құдаласқан. Одан бөлек Отыншы Әлжанұлыны өзінің қысқа ғұмыр кешетінін сезгендей әйеліне: «Егер мен бір жаман жағдайға ұшырайтын болсам, барлық жинаған қаражатты балаларымыздың біліміне жұмсауға уәде бер», – деп жиі айтқан.
Журналистік зерттеулер және тарихи аңыздар
Отыншы Әлжанұлының зерттеушілік қыры әсіресе қазақ аңыздарын қағазға түсіруде айқын көрінеді. Шоқан Уәлиханов халық арасында тараған аңыз-әңгімелерді алғаш жазып алған тұлғалардың бірі ретінде танылса, Отыншы Әлжанұлы да қазақ болмысын ашатын халық хикаялары мен аңыздарын қағазға түсірген публицистердің бірі болды. Оның «Алаша хан һәм оның баласы Жошы хан» хикаясы – көпке танымал жұмыстарының бірі. Сондай-ақ, "Танабай һәм батыр", "Қарынбайдың хикаяты" секілді қағаз бетіне түсірген еңбектері де ұлттық мәдениетке қосқан үлесі ретінде бағаланады.
Сурет: history.kz
Репортаж жанрындағы жаңашылдық
Отыншы Әлжанұлы ХХІ ғасырда кең тараған журналистиканың маңызды жанрларының бірін – репортажды XIX ғасырда қолданған. 1896 жылы Отыншы Әлжанұлының “Сарттардың тобындағы мәжіліс” мақаласы “Дала уәлаяты” газетінің №6 санында Байбүркін лақап атымен жарияланды. Автор сарттардың бача-базилармен, қызша киінген сұлу жүзді кіші жастағы ұл балалармен көңіл көтеруін мәлімдейді. Бача-бази – орта ғасырдан бері келе жатқан жасөспірім ұлдар арасындағы зорлық-зомбылықтың түрі. Парсы тілінен сөзбе-сөз аударғанда бача – «ұл», бази – «ойнау», яғни «ұлдармен ойнау» деген мағынаны білдіреді. Автор мақалада қазақ қоғамының моральдық құндылықтарын қорғауға және жат, әрі ерсі мәдени ықпалдарға қарсы тұруға шақырды. Ол оқиға орнындағы куәгердің сөздерін пайдаланып, тың ақпаратқа толы мақала жазды. Бұл әдіс оның белгілі бір жүйеге немесе дәстүрге қарсылығын спикердің сөзі арқылы жеткізуге мүмкіндік берді.
Отыншы Әлжанұлы – қазақ журналистикасындағы алғашқы феминистердің бірі ме?
1895 жылы жарық көрген «Печальное положение современной киргизской женщины» мақаласында Отыншы Әлжанұлы қазақ әйелдерінің ауыр жағдайын көтерді. XIX-XX ғасырларда қазақ халқын артта қалған, "ескі" дәстүрлерді ұстанатын ұлт ретінде көрсету тенденциясы болды. Алайда, автор тіпті бұл тақырыпты тереңінен зерттеп, әйел құқығы мәселесін орыс тілінде нақты талдады.
Отыншы Әлжанұлы – қазақ журналистикасының бастауларында тұрған тұлғалардың бірі. Ол публицистика арқылы қоғамның түйткілді мәселелерін көтеріп, ұлттық құндылықтарды қорғауға атсалысты. Оның еңбектері бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпайды, ал қолданған әдістері қазіргі журналистика үшін үлгі бола алады.
ӘДЖІҚҰЛ ҚАЛАМҚАС
Дереккөздер:
2 О.Әлжанұлының өмірбаяны мен отбасы
3 Mondloch, Chris. «Bacha Bazi: An Afghan Tragedy Wayback Machine» Foreign Policy. Monday 28 October 2013.
4 Отыншы Әлжановтың публицистикасы
5 "Уақыт тынысы", 1992 жыл, 5,12-қараша;