Миллиардтық тендерлер: Астананың дезинсекциялық нарығы қалай бір кәсіпкердің қолына өтті

Қандай талаптар конкурс құжатында жазылады? Басқа қатысушылар үшін ашық па? Және «маса миллиардтарын» жүйелі түрде игеріп отырған бизнестің артында кім тұр? Осы материалда біз сандарға, сатып алу шарттарына және дәл осы Астананың жәндіктермен күресіне негізделген компанияның меншік құрылымына үңілеміз.

Бюджеттен жасалған бизнес

Астана экологиялық қорғау және табиғатты пайдалану басқармасы масалар мен шыбындарға қарсы күреске шамамен 2,7 миллиард теңге жұмсайды. «Қаладағы дезинсекциялық қызметтер» тендері ақпан айының басында өтті.

Тендердің жеңімпазы – «Столичная дезинфекция» ЖШС. Алайда қызығы – нәтиже емес, соңғы минуттардағы оқиғалардың дамуы.

Қабылдау 2 ақпанда басталып, 5 ақпанда дәл сағат 09:00-де аяқталады. Ал дедлайннан бес минут бұрын қарқынды белсенділік байқалады: 08:55:13-де «Авиакомпания «ДЕЛЬТА-ЮГ» өтінім береді, 29 секундтан кейін – 08:55:42-де «Столичная дезинфекция», ал 08:57:06-де «Эко Сервис Алматы» қатысады. Үш компания, үш ұсыныс – финалға синхронды түрде беріледі.

Бағалар бойынша: «Столичная дезинфекция» – 2 365 428 619 ₸, «ДЕЛЬТА-ЮГ» – 2 389 008 026 ₸, «Эко Сервис Алматы» – 2 499 000 000 ₸. Бірінші және екінші орын арасындағы айырмашылық – шамамен 23 миллион теңге, ал жалпы сома 2,7 миллиард теңге. Келісімшарттың көлемінің арасы үлкен емес.

Келісімшарт үш жылға арналған – 2028 жылғы 25 желтоқсанға дейін. Бұл дегеніміз, жыл сайын Астана дезинсекциясына бюджеттен шамамен 788,5 миллион теңге жұмсалады.

Ресми процедура дұрыс көрінеді: бірнеше қатысушы бар, ұсыныс төмендетілген, мерзім сақталған. Бірақ соңғы секундтағы синхронды өтінімдер бірқатар сұрақ тудырады: нарық шынымен бәсекеге қабілетті ме, әлде бәсеке тек жүйе алдын-ала белгілеген шеңберде ме?

Техникалық талаптар

Тапсырыс беруші масалардың ұшып жүрген формаларына ашық жерлерде және батпақты аймақтарда күресу, құрттарды су қоймаларынан жоюды талап етеді. Сондай-ақ барлық су айдындарын тексеріп, мониторинг жүргізу міндеттелген. Ашық жерлерді өңдеу ауданы – 41 147,17 га.

«Маусым бойы парк, сквер, жолдар, тұрғын аудандар бес-алты рет өңделуі керек. Масаның ұшып жүрген саны 18:00-ден 23:00-ге дейін бақыланады», – деп техникалық сипаттамада жазылған.

Үлкен және таяз су қоймалары, уақытша батпақтық аудандар – 9 872,15 га.

«Өңдеу тек биологиялық инсектицидтік препараттармен жүргізіледі, флора мен фаунаны сақтау үшін экологиялық қауіпсіз болуы керек. Препарат IV токсикалық сыныпқа жатуы керек (аз қауіпті) және құрттарға жоғары инсектицидтік әсер етуі тиіс», – делінген құжатта.

Химиялық өңдеу ауданы – 19 144,56 га. Сондай-ақ 1 гектарға қала тұрғындары мен қонақтарына ыңғайсыздық тудыратын басқа жәндіктерге қарсы өңдеу жүргізіледі. Қорытындысында жалпы өңделетін ауданы – 80 009,08 га.

«Препарат құрамында дельтаметрин, пирипроксифен, малатион, перметрин, альфа-циперметрин сияқты үш белсенді зат болуы керек. Класс – III (орташа қауіпті). Адамға әсері төмен болуы тиіс», – деп түсіндірген тапсырыс берушілер.

Бір адамның қолындағы тендерлер

Қазіргі 2,7 миллиардтық келісімшарт – бір ғана жағдай емес, тұрақты тенденцияның жалғасы. «Столичная дезинфекция» Астанадағы дезинсекциялық жұмыстың тұрақты операторы болып отыр, әрі бара-бара келісімшарт сомалары өсіп келеді.

Мысалы, 2022 жылдың соңында тағы бір тендер өткізілген, ал 2023 жылдың басында компания сол Астана экологиялық қорғау және табиғатты пайдалану басқармасымен 2 миллиард 154 миллион теңге сомасына келісімшартқа отырған. Келісімшарт мерзімі – 2025 жылдың соңына дейін. 

Бұдан бұрын, 2020 жылы тараптар Астана қаласын дезинсекциялау қызметтері үшін 1 миллиард 918 миллион теңге сомасына келісімшартқа қол қойған болатын, ол 2022 жылдың соңына дейін орындалуы керек еді.

Егер осы динамиканы қарасақ, көрініс айқын болып шығады:

2020 – 1,9 млрд ₸

2023 – 2,15 млрд ₸

2026 – 2,68 млрд ₸

Яғни, жәндіктермен күрес бюджетпен бірге қымбаттап жатыр.

Айтулы бөлік ретінде 2020 жылғы мамырды бөліп айтуға болады. Пандемияның шарықтау кезеңі. Сол кезде «Столичная дезинфекция» тұрғын массивтерде, қоғамдық орындарда, көпқабатты үйлердің лифттері мен подъездерінде дезинфекция қызметтері үшін тағы бір келісімшартқа ие болды, оның сомасы 320 миллион теңге болды. Айта кету керек, бұл тендер әкімшілік тарапынан сүйікті әдіспен, яғни «бір көзден» тікелей келісімшарт жасау арқылы өткізілген, яғни ешқандай конкурстан тыс, келісімшарт тікелей осы компанияға берілді. Әрине, бәріміз сол кезде коронавирус өршігенін білеміз, бірақ осыған қарамастан тұрақты көрініс қалыптасқан: көп жылдық келісімшарттар, бюджет шығыстарының өсуі және дәл сол бір ғана орындаушы әрдайым негізгі мердігер ретінде қалуда.

Мұнда басты сұрақ енді тек масаларда емес. Негізгі мәселе – миллиардтармен есептелетін нарық неге жылдар бойы бір қолда қалып, осы «күрестің» құнын неге тұрақты түрде өсіріп отыр?

Миллиардтар кімнің қалтасына кетіп жатыр?

Сонымен, астананың «масалық» миллиардтары кімге тиеді? Біз анықтағанымыздай, «Столичная дезинфекция» ЖШС Астанада, Сарыарқа ауданында, Ілияс Есенберлин көшесі, 4 мекен-жайында тіркелген. Компания нарықта 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Негізгі қызмет түрі – санитарлық-эпидемиологиялық қызметтер және денсаулық сақтау саласындағы басқа да қызметтер. Сол уақытта бизнес субъектілерін жіктеу бойынша 6-дан 10 қызметкерге дейін қызмет ететін шағын кәсіпорын болып есептеледі. Компанияның 12 лицензиясы мен рұқсат құжаттары бар.

Басшысы әрі жалғыз құрылтайшысы – Гадизаев Шамиль Сулайманович. Ашық дереккөздерде ол туралы ақпарат жоқтың қасы: ешқандай жария бизнес-биография, сұхбат немесе ашық медиаға қатысу жоқ.

Сонымен қатар мемлекеттік тапсырыстар көлемі таң қалдырады. pk.uchet.kz деректері бойынша, компанияның мемлекеттік органдармен жалпы сомасы 44,6 миллиард теңгеден астам 964 келісімшарты бар, әрі бұл келісімшарттардың басым бөлігі – Астанада.

Салық динамикасы да қызық. 2015-2017 жылдары салық төлемдері жылына 12-13 миллион теңге деңгейінде болса, 2018 жылдан бастап күрт өсу байқалады. 2020 жылы – 109 миллион теңге, ал соңғы жылдары төлемдер сәйкесінше 160 миллион теңгеден асты. Сонымен қатар, салық өсімі бюджеттік келісімшарттардың өсуімен сәйкес келеді. Тендерлер көбірек – айналымдар көбірек – салық та көбірек. Логикалық бизнес динамикасы. Бірақ миллиардтық мемлекеттік келісімшарттар жағдайында компанияның көлемі ерекше көзге түседі: шағын кәсіпорын, бір құрылтайшы, минимум ашық ақпарат және қаланың стратегиялық бағытына көпжылдық тұрақты бақылау.

pk.uchet.kz деректері бойынша «Столичная дезинфекция» ЖШС салық төлемдері:

2015 ж. – 13 693 226,5 ₸
2016 ж. – 13 357 579 ₸
2017 ж. – 12 118 781,1 ₸
2018 ж. – 54 188 153 ₸
2019 ж. – 35 359 865 ₸
2020 ж. – 109 676 376,5 ₸
2021 ж. – 105 838 821,5 ₸
2022 ж. – 92 630 495 ₸
2023 ж. – 100 863 198 ₸
2024 ж. – 160 366 101 ₸
2025 ж. – 163 362 218,6 ₸
2026 ж. – 732 543 ₸

Астанада масалар әр көктемде пайда болады. Ал әр көктемде бюджет олармен күресуге миллиардтар жұмсауға дайын. Әкімдер ауысады, бағдарламалар түзетіледі, келісімшарттар сомасы өседі, бірақ орындаушы бұрынғы қалпында қалады. Сұрақ енді тек жәндіктер мен санитарлық өңдеу туралы емес. Сұрақ – минималды ашық тарихы бар шағын кәсіпорын қалайша жылдар бойы елорданың миллиардтық нарығының тұрақты операторы болып қалды?

Кезінде бюджеттен ондаған миллиард теңге жылдар бойы бір компанияның айналасында шоғырланғанда, бұл тек шаруашылық мәселе болып қалмайды. Бұл – ашықтық пен бәсекелестік мәселесі ғана емес, сонымен қатар қала тұрғындарының қаражаты қаншалықты тиімді жұмсалып жатқанының да көрсеткіші. Әр гектар өңделген сайын бюджеттен бөлінген ақша, анығын айтқанда, ешқандай бақылаусыз әрі күмәнді жұмсалып жатыр.