Жұмысшы мамандығының беделі неден басталады: насихат па, нақты жағдай ма?

Қазақстанда жұмысшы мамандықтарына сұраныс азайып тұрған жоқ. Керісінше, еңбек нарығындағы көрсеткіштер техникалық және өндірістік кадрларға қажеттіліктің әлі де жоғары екенін көрсетеді. 2026 жылдың басынан бері Enbek.kz электрондық еңбек биржасында 102,7 мың бос жұмыс орны жарияланған. Соның 48,9 мыңы немесе 47,6 пайызы жұмысшы мамандықтарына тиесілі. Ал барлық вакансиялардың 80 пайыздан астамы білікті кадрларға бағытталған.

Бұл жерде бір маңызды айырмашылық бар: маманға сұраныс жоғары болуы оның қоғамдағы мәртебесі де жоғары дегенді білдірмейді.

Жұмысшы мамандықтарының беделі туралы мәселе осы тұстан басталады.

«Жұмысшы» деген ұғымның өзі өзгерді

ҚР Құрылтайының депутаты, Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитет мүшесі Айрат Базенов сайтымызға берген сұхбатында алдымен қоғамдағы «жұмысшы мамандығы» түсінігінің өзіне жаңаша қарау керегін жеткізді.

Оның айтуынша, адамдарды «жұмысшы», «қызметкер», «кеңсе қызметкері» деп иерархиялық түрде бөлу индустриялық қоғамнан қалған түсінік. Қазіргі өндірістегі көптеген мамандықтың мазмұны әлдеқайда күрделі.

«Қазіргі дәнекерлеуші, энергетик, электромеханик, құрылысшы, өндіріс операторы тек қол еңбегін атқаратын адам емес. Олар күрделі технологиямен, цифрлық жүйелермен және жоғары кәсіби жауапкершілікпен жұмыс істейді», – дейді Айрат Базенов.

Сурет: instagram.com/adilet_abai_oblysy

Бұл маңызды өзгеріс. Өйткені қоғамда кейбір мамандықтардың беделі олардың нақты күрделілігіне емес, жұмыс орнының сыртқы көрінісіне қарап бағалануы мүмкін. Кеңседе компьютер алдында отыру автоматты түрде «жоғары мәртебе», ал өндірістегі құрал-жабдықпен жұмыс істеу «қара жұмыс» деген түсінікпен қабылданса, еңбек нарығындағы шынайы құндылық пен қоғамдық бағалаудың арасында алшақтық пайда болады.

Базеновтің пікірінше, мамандықтың беделін кем дегенде бес фактор қалыптастырады: лайықты табыс, қауіпсіз еңбек жағдайы, кәсіби өсу мүмкіндігі, құқықтық қорғаныс және қоғамның құрметі.

«Жоғары жалақының өзі мамандықты беделді етпейді. Егер адамның денсаулығы мен қауіпсіздігі қорғалмаса, жұмыс уақыты сақталмаса, қызметкердің пікірі ескерілмесе және кәсіби дамуға мүмкіндік болмаса, мұндай мамандықтың мәртебесі толық қалыптаспайды», – дейді ол.

Демек, мәселе тек жалақыда емес. Адамның өз кәсібіне деген көзқарасы оның сол кәсіппен айналысатын ортада өзін қалай сезінетініне де байланысты.

Мамандықтың ең мықты жарнамасы қандай?

Жұмысшы кәсіптерін жастар арасында насихаттау бірнеше жылдан бері мемлекеттік саясаттың бір бөлігіне айналды. 2025 жыл Қазақстанда Жұмысшы мамандықтары жылы болып жарияланып, техникалық және кәсіптік білім беруді трансформациялаудың 2025-2027 жылдарға арналған жол картасы қабылданды. Жоспарда жұмысшы мамандықтарының беделін арттырумен қатар, кадр даярлау сапасын көтеру, жұмыс берушілермен байланысты күшейту және жұмысшы мамандарының құқықтарын қорғау да қарастырылған.

Сол кездегі Оқу-ағарту министрі Ғани Бейсембаев кәсіби бағдар беру жүйесін өзгертудің маңызын атап өткен.

«Кәсіптік бағдар берудің жаңа тәсілдері оқушыларға еңбек нарығындағы жаңа талаптар туралы білуге, экономиканың нақты секторларындағы мансап перспективаларын бағалауға және мамандықтарды дұрыс таңдауға мүмкіндік береді», – деген еді министр.

Мемлекет бұл бағытта колледждерді өндіріс қажеттілігіне жақындатуға да тырысып жатыр. Ресми мәлімет бойынша, елімізде 772 колледжде 565 мың студент білім алады. 2024 жылдың қорытындысында техникалық және кәсіптік білім беруге мемлекеттік тапсырыс 143 мың орынды құрады.

Бірақ мамандықты таңдауға шақыру мен сол мамандықта ұзақ жыл жұмыс істеуге жағдай жасау – екі бөлек мәселе.

Айрат Базеновтің осыған қатысты сөзі мақаланың негізгі түйіндерінің бірін ашып береді:

«Кәсіптің ең мықты жарнамасы – сол кәсіппен айналысып жүрген адамның өмір сапасы».

Яғни жас адамға дәнекерлеуші, электрик немесе механик болудың жақсы екенін айтып, ролик көрсету бір бөлек. Ал оның сол кәсіптегі аға маманын көріп, тұрақты табыс алып отырғанын, қауіпсіз жерде жұмыс істейтінін, баспана мәселесін шеше алатынын, баласының оқуына мүмкіндік барын және кәсіби тұрғыда өсіп жатқанын көруі – мүлде басқа әсер.

Базеновтің пікірінше, жұмысшы мамандығының мәртебесін үш деңгейде қарастыруға болады.

• Біріншісі – экономикалық мәртебе. Яғни адамның табысы оның біліміне, біліктілігіне, тәжірибесіне және еңбек өнімділігіне сәйкес болуы керек.
• Екіншісі – әлеуметтік-құқықтық мәртебе. Бұған қауіпсіздік, әлеуметтік сақтандыру, демалыс, еңбек құқықтарының нақты қорғалуы жатады.
• Үшіншісі – мәдени мәртебе. Қоғам адамның дипломы мен қызмет атағына ғана емес, оның нақты кәсіби шеберлігі мен қоғамға қосқан үлесіне мән беруі керек.

Оған Базенов тағы бір деңгейді қосады: білім беру мәртебесі.

Оның айтуынша, ұзақ уақыт бойы қоғамда «табысты болу» ұғымы университетке түсу арқылы түсіндіріліп келді. Ал колледж кейде университетке түсе алмаған адамның баратын жері ретінде қабылданды.

«Колледж саналы түрде таңдалған кәсіби білім алу траекториясы болуы керек, «университетке түсе алмағандардың орны» болмауы тиіс», – дейді депутат.

Бұл жерде мәселе тек білім беру жүйесінде емес. Қоғамның кәсіп туралы түсінігінде де өзгеріс керек.

Сурет: Ақорда

Құқық қағазда бар. Ал жұмыс орнында ше?

Қазақстанның еңбек заңнамасында қызметкердің негізгі құқықтары белгіленген. Олардың қатарында қауіпсіз еңбек жағдайына, еңбек жағдайлары мен еңбекті қорғаудың жай-күйі туралы толық әрі анық ақпарат алуға, жалақыны уақтылы және толық алуға, демалысқа, әлеуметтік сақтандыруға және еңбек міндеттерін орындау кезінде денсаулыққа келтірілген зиянды өтеуге қатысты құқықтар бар. Өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін жағдай туындағанда жұмыстан бас тарту құқығы да қарастырылған.

Сондықтан мәселені тек «заңда мұндай норма жоқ» деп түсіндіру жеткіліксіз.

Айрат Базенов те қазіргі заңнамада негізгі кепілдіктердің едәуір бөлігі бар екенін атап өтеді. Оның ойынша, келесі кезеңдегі басты сұрақ – жаңа нормаларды көбейту емес, қолданыстағы нормалардың жұмыс орнында қаншалықты орындалатыны.

Бұл жерде бірнеше қарапайым сұрақ туындайды: қызметкер өз құқықтарын біле ме? Құқығы бұзылған жағдайда кімге және қалай жүгіну керегін біле ме? Бұзылған құқық қанша уақытта қалпына келеді? Ұжымдық шарт шын мәнінде жұмыс істей ме, әлде тек құжат ретінде қалып отыр ма? Ал жұмыс беруші еңбек қауіпсіздігін шығын ретінде қарай ма, әлде адам капиталына салынған инвестиция ретінде қабылдай ма?

«Мамандықтың беделі қоғамның ол маман туралы не айтатынымен ғана емес, сол маманға жұмыс орнында қалай қарайтынымен өлшенеді», – дейді депутат.

Бұл жерде «бедел» ұғымы нақты еңбек жағдайына келіп тіреледі.

Қауіпсіздік – қосымша артықшылық емес

Еңбек қауіпсіздігі туралы мәселе де соңғы жылдары мемлекеттік күн тәртібінде жиі көтеріле бастады.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің экс-министрі Светлана Жақыпова жұмысшы мамандықтары жылына арналған шаралар қатарында өндірістік жарақаттың алдын алу үшін еңбек қауіпсіздігін цифрлық мониторингтеу, кәсіптік тәуекелдерді бағалау және еңбек қауіпсіздігіне жауапты адамдарға қойылатын талаптарды күшейту жоспарланғанын айтқан. Министрлік еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікті күшейту мәселесін де қарастырған.

Министрлік мәліметінше, кәсіпорынның цифрлық картасы арқылы өндірістегі тәуекелдерді алдын ала анықтау көзделген. Бұл жүйеде қаржылық, әлеуметтік және еңбек сипатындағы 60-тан астам көрсеткіш қолданылатыны айтылған.

Яғни еңбек қауіпсіздігі бір ғана нұсқаулықпен шектелмейтін жүйеге айналуы тиіс.

Базеновтің логикасы да осыған саяды: қызметкер өзінің денсаулығы мен өміріне қауіп төнбейтініне сенімді болуы керек.

Өйткені адамға «сенің мамандығың қоғамға өте қажет» деп айту оңай. Бірақ сол маман жұмыс кезінде қорғаныс құралынсыз қалса, қауіпсіздік техникасы сақталмаса немесе құқық бұзылғанда шағымдануға қорықса, қоғамдағы мәртебе туралы әңгіме бос ұран болып қалады.

Сұраныс бар. Бірақ сұраныстың өзі мәртебе емес

Еңбек нарығының қазіргі көрсеткіштері осы қайшылықты анық көрсетеді.

2026 жылдың басынан бері жарияланған 102,7 мың бос жұмыс орнының 48,9 мыңы жұмысшы мамандықтарына тиесілі. Яғни әрбір екінші вакансияға жуық орын осы санаттағы кадрларға арналған.

2025 жылдың толық қорытындысында да жағдай осыған ұқсас болды: Enbek.kz платформасында 1,328 млн бос жұмыс орны жарияланып, оның 665,5 мыңы, яғни жартысы жұмысшы мамандықтарына тиесілі болған.

Демек, мәселе «бұл мамандар керек пе?» деген сұрақта емес. Керек.

Мәселе – осы қажеттіліктің маманның еңбек жағдайына қаншалықты айналып отырғанында.

Еңбек министрлігінің 2025 жылғы дерегінде алдағы алты жылда кадрларға жиынтық сұраныс 1,6 млн адам болады деп болжанған. Оның жартысынан астамы кәсіптік-техникалық білімі бар мамандарға тиесілі, ал шамамен 400 мыңы жұмысшы мамандықтарына қатысты болады деп күтілген.

Бұл цифрлар жұмысшы мамандықтарын уақытша науқан ретінде емес, экономиканың ұзақ мерзімді кадрлық негізі ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді.

Үкіметтің сөзі мен жұмысшының күнделікті өмірі

Үкімет те еңбек адамының мәртебесін көтеру туралы бірнеше рет айтты.

2025 жылғы Еңбек күніне арналған «Еңбек адамы – Ел мақтанышы» форумында Премьер-министр Олжас Бектенов Президент белгілеген «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» қағидаты қоғам дамуының негізгі бағдарларының бірі екенін атап өтті.

Сол жылы жұмысшы мамандықтарының өкілдеріне мемлекеттік наградалар табысталып, олардың еңбегін мемлекеттік деңгейде бағалау тетіктері кеңейтілді. Мәселен, құрылыс саласында «Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы» құрметті атағы мемлекеттік наградалар жүйесіне қайта енгізілді.

Сурет: primeminister.kz

Бектенов бұл туралы сөйлеген сөзінде:

«Мемлекет басшысы адами капиталды дамытуға ерекше көңіл бөліп отыр. Президент жариялаған Жұмысшы мамандықтары жылы еңбек адамының беделін арттыруды көздейді», – деген.

Мұндай марапаттардың символдық маңызы бар. Бірақ еңбек адамының мәртебесін тек марапатпен өлшеу жеткіліксіз.

Өйткені адам жылына бір рет орден алуы мүмкін. Ал жұмысқа күн сайын барады.

Сондықтан мәртебе күнделікті тәжірибеде көрінуі керек: жалақы уақытында төлене ме, еңбек қауіпсіздігі сақтала ма, жұмыс уақыты заңға сәйкес пе, қызметкердің пікірі ескеріле ме, біліктілігін арттыруға мүмкіндік бар ма, кәсіби өсу жолы қарастырылған ба?

Ұжымдық шарт қағаз жүзінде қалмауы керек

Базенов қызметкердің өз еңбегінің құнын сезінуіне әсер ететін құралдардың қатарында кәсіподақтарды, ұжымдық шарттарды, еңбек инспекциясын және еңбек дауларын шешудің тиімді механизмдерін атайды.

Ұжымдық шарттың маңызы да осында. Ол жалақы, жұмыс және демалыс уақыты, қауіпсіздік, өтемақы, оқыту секілді мәселелерді нақтылауға мүмкіндік береді.

Бірақ мұндай құжаттың болуы мен оның нақты жұмыс істеуі екі түрлі нәрсе.

Егер қызметкер ұжымдық шарттың қандай мүмкіндік беретінін білмесе, ал жұмыс беруші оны формалды құжат ретінде ғана қабылдаса, оның практикалық құндылығы төмендейді.

Сондықтан еңбек құқығын қорғаудың келесі деңгейі – қызметкердің құқықты білуі ғана емес, оны жүзеге асыра алуы.

Насихаттан кейін не қалуы керек?

Жұмысшы мамандықтарын дәріптеу қажет. Бірақ оны еңбек жағдайын жақсартудың орнына қоюға болмайды.

Экс-министр Ғани Бейсембаев айтқан кәсіби бағдар, колледждерді жаңарту, өндіріс пен білім беру арасындағы байланысты күшейту – маман даярлау жағын шешеді. Светлана Жақыпова айтқан еңбек қауіпсіздігін цифрландыру, кәсіптік тәуекелдерді бағалау және еңбек құқықтарын қорғауды күшейту – жұмыс орнындағы жағдайға бағытталған. Ал Үкіметтің еңбек адамын мемлекеттік наградалармен атап өтуі қоғамдағы кәсіби еңбекті танудың символдық жағын қамтиды.

Бірақ осы үш бағыт бір-бірінен бөлек жүрмеуі керек.

Жастарға «жұмысшы бол» деп айту үшін алдымен сол кәсіптің өмірде қандай мүмкіндік беретінін көрсету қажет. Жақсы маман болған адам біліктілігіне сай табыс таба алуы, қауіпсіз жерде жұмыс істеуі, кәсіби өсуі және өз құқығын қорғай алуы керек.

Айрат Базеновтің сөзімен айтқанда, адам жұмыстан тек күнкөріс емес, «қадір-қасиет» табуы керек.

«Егер жұмысшы өзінің қауіпсіз жерде екенін, еңбегінің әділ бағаланатынын, құқықтарының қорғалатынын және кәсіби тұрғыдан өсе алатынын білсе, онда сол мамандықтың нақты беделі қалыптасады», – дейді ол.

Бұл жағдайда жұмысшы мамандығының беделі жарнамалық кампанияның нәтижесі емес, еңбек нарығындағы нақты жағдайдың нәтижесіне айналады.

Мәселенің түйіні де осында. Мемлекет жұмысшы мамандығын дәріптей алады. Білім беру жүйесі оны оқыта алады. Жұмыс беруші кадрды жұмысқа ала алады. Бірақ мамандықтың шынайы мәртебесін сол адамның күнделікті өмірі көрсетеді.

Еңбекке құрмет сөзден басталуы мүмкін. Бірақ оның шынайы өлшемі – жұмыс орнындағы жағдай.